Mhangana

Mhangana i nsinya lowu kumeka ngopfu-ngopfu e Afrika-Dzonga. Nsinya lowu wu hava mihandzu, kambe wuna makamba lama taleke mati naswona wu veka swiluva swotshuka. Murhi wa Mhangana wu tirhisiwa ngopfu ku horisa vuvabyi bya Nchuluko, na swona mati ya wona wa tirhisiwa ku endla mafurha yo tola xikandza.

Milala

Milala kumbe Ncindzu (Raphia australis), i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa Vusurha (byala byo basa) naswona wu kumekaka e ribuweni ra Kosi e Mozambhiki na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu, hiswona leswi vangeleke ribuwa ra Kosi ri sirheleriwa.

Mondzo

Mondzo wu mila enhoveni laha ku nga tala misinya swinene. Murhi lowu wa kala swinene hikuva vanhu va wu tirhisa mitirho yo tala swinene, wu tlhela wu tsindzihela. Vanhu va wu tirhisa ku aka hi wona tindlu ta vona, ku tshivela ndzilo, ku vatla tifanichara na swinwana na swinwana. Ndzilo wo tshiveriwa hi murhi wa mondzo wa pfurha swinene, wu tlhela wu va na makala yo tala swinene. Hi mikarhi liya ya khale, vanhu a va tirhisa makala ya mondzo eka ayini ya malahla ku ayina hi yona. Xigodo xa mondzo xi tirhisiwa ku endla matshuri na misi yo kandza mavele. Murhi lowu a wu dyiwi hi muhlwa. Hambi u aka darata hi wona a wu dyiwi hi muhlwa..

Mpopowa

Mpopowa i nsinya lowu vekaka mihandzu ya mpopo. Nsinya lowu wu tala ku kumeka enkoveni kumbe laha mati makumekaka hixitalo, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha.

Mupayi

Mupayi wu byariwa enhoveni hikuva wu endla thyaka, kambe vanhu vanwana va wu byala emakaya ya vona va sasekisa hi wona. Murhi lowu a wu tswali mihandzu, wu tlhela wu va na switlukana leswintsongo onge i neleta hi xivumbeko.

Muringa

Muringa Muringa i nsinya wo saseka swinene lowu loko u wu languta ongeti i xiluva. Nsinya lowu i ndzhuti hi tlhelo wu pfuna vanhu ku kuma ko wisela kona ku fana na murhi wa mkhanyakude. Nsinya lowu nga ni switlukana leswintsongo ku lava ku fana na ximuwu, ndzhuti wa kona wu vangiwa hi marhavinyana ya kona yo kala. Nsinya lowu wa muringa wu tshungula mavabyi hi ku hambana ka wona. Loko muringa u wu swi tsakela u nga wu dya kunene u nga wu swekangi kumbe u wu sweka u nwa mati ya kona.

Muvhangazi

Muvhangazi Murhi lowu wu tala ku kumeka enkoveni, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Mahanti ya wona i yo tshwuka bya ngati loko ma phaphiwile. Murhi lowu a wu tswali mihandzu.

Ndzhenga

Ndzhenga wu tala ku mila enhoveni, laha wu vangaka khwati ra mitwa swinene. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa swinene hikokwalaho vanhu a va wu rhandzi ku wu byala emakaya. Murhi lowu a wu kuli ngopfu wu ya ehenhla, kambe wu tala ku kula wu andlala wu khomana na mindzhenga leyinwana yi endla khwati lero tlhuma swinene. Mihandzu ya ndzhenga a yi dyiwi hi vanhu.

Nhlampfurha

Nhlampfurha Murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga. Loko moya wu ba, murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete, wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu. Nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin`anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha. Marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka.

Nhlangula (Nsinya)

Nhlangula i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo. Mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho. Loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri.

Nkanyi

Nkanyi, (Sclerocarya birrea, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e, khwatini ra Miombo e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Nsinya lowu wu kula wu anamisa marhavi ya wona. Mihandzu ya wona yi tirhisiwa ku endla byala bya xitsonga lebyi vuriwaka Vukanyi na bya xilungu lebyi vuriwaka Amarula. Nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati.

Nkonono

Nkonono i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni laha ku tlhumeke. Matluka ya nsinya lowu i ya silivhere. Murhi lowu a wu na ndzhuti wo nyawula, wu tlhela wu nga tswali mihandzu. Murhi lowu wa nkonola wa tirhisiwa ku tshivela ndzilo, kambe nsinya lowu a wu na makala naswona tihunyi ta wona a wu tiyiseli.

Nkuhlu

Nkuhlu, (Trichilia dregeana, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Nsinya lowu wu tirhisiwa ngopfu ku endla mafurha. Nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati.Mbhanzu wa nkuhlu wuvuriwa Huhlu naswona wuna rikampfi ra muvala warihlaza-rozwihala naswona rabhava rithlela ripfelela mafurha. Mbhazu lowu vupfeke wuna bululu ramuvala wobhasa lerirhendeleke rikampfi, naswona rinadzika ngopfu. Bululu leri ri funengetiwe hi xikhumba xa muvala wamulamula. Mbhanzu lowu wutshoveriwa hitinhweti ta Hukuri na N'wendzamhala.

Nkuwa

Nkuwa kumbe Nkuwa wa le Kapa (Ficus sur) i nsinya lowu kumekaka ngopfu e tikweni-nkulu ra Afrika. Ninya lowu wu tshamaka wu tsakile lembe hinkwaro naswona wu kula hi xihatla ku fikelela kwalomu ka timitara ta 5 ku ya fika eka 12, naswona yin'wana ya yona yinga kula ku fikela eka 35 kya eka 40 wa timitara hi kuleha. Nsinya lowu kula ivi wu endla ndzhuti wo anama. Nsinya lowu wu tswala makuwa yohlaya eka rhavi rin'we, hiswona leswi endlaka leswaku nsinya lowu wu fambisana na mbeleko naswona wuthlela wu tirhisiwa tani hi gandzelo.

Nkwakwa

Nkwakwa, (Strychnos madagascariensis, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Hambileswi nsinya lowu wu nga kuriki wu leha, kambe wu anamisa magaca ya wona lama hlayeke. Mihandzu ya wona wu nandzika ngopfu, naswona tinyunge ta muhandzu lowu, tinga tirhisiwa ku basisi mati.Nsinya lowu wuna matluka ya vurhendzevutana naswona yathlela ya olova no va na voya, naswona wu hava mi mintwa, hambi leswi wunga languteka wu ri na mimintwa hile kule. Mihandzu ya wona yi vupfa exikarhi ka Hukuri, yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin C na Citric Acid, naswona wu rhandziwa ngopfu hi vanhu na timfenhe, hi swona leswi endlaka wu toloveleka ku vitiwa hi xinghezi leswaku i "Monkey Orange". Endzeni ka makwakwa kuna tinyunge leyi khomeke timongo. Timongo ta makwakwa ti na vufungu na swona ta dlaya.

Nsala

Nsala (Strychnos spinosa kumbe Bambara: Kankoroba) i nsinya lowu kumeka e nkaveni na dzonga wa tiko-nkulu ra Afrika. Nsinya lowu wutswala Masala, kunga mbandzu wo nyanganya wuthlela wubhava nyana naswona wuthlela wuva na tinyungi to nononhwa. Wu veka swiluva swa rihlaza-ro Basa eku heleleni ka marhavi ya wona. Mbhandzu wa wona wutala ku huma endzhaku ka timpfula leti kulu naswona wa yelana na The fruits tend to appear only after good rains. Nsinya lowu i makwavo wa Nkwakwa wale khwatini (Strychnos nux-vomica), lowu ngana vuxungu bya strychnine. Muvala wa Sala i wa xitshopana loko wu vupfa. Swiharhi swo fana na timfenhe, tihavu, makhumba na timhunti swi rhandza mbhandzu lowu swonghasi.

Nthunduluka

Nthunduluka wu tala ku mila laha ku omeke swinene, laha misava ya kona yi nga ya ntima ku fana ni le xidakeni. Misava ya kona yi tlhela yi va ya vumba. Murhi lowu wu na mitwa yo ka yi nga talanga, yi tlhela mitwa ya kona yi nga tontswanga. Mihandzu ya murhi wa nthunduluka yi vuriwa tinthundluka. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga vupfanga kasi loko yi vupfile yi ni muhlovo wo tshwuka.

Ntoma

Ntoma i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni, wu tlhela wu kula swinene. Murhi lowu wu na marhavi yo tala swinene na ndzhuti wo titimela swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa tintoma. Loko mihandzu leyi yi nga vupfanga, yi na muhlovo wa rihlaza, yi tlhela yi va na mahla loko u yi dya. Kasi loko yi vupfile, i ya xitshopana.

Pfilu

Pfillu (Vangueria infausta Kumbe Africanmedlar), i muhlovo wa nsinya lowu tswalaka muhandzu wo fana na mu-Apula, naswona wu kumeka e Dzongeni wa tiko-nkulu ra Afrika. Muhandzu wa nsinya owu wu dyeka. Swayila ku tirhisa tihunyi ta Pfilu ku endla ndzilo, eka tinxaka ta le Afrika Dzonga.

Ximuwu

Ximuwu i nsinya lowu kumekaka ngopfu-ngopfu e ndzhawini yo hisa ya mananga. Ku kula ka nsinya lowu, ku fambisana na vukona bya mati ya le hansi ka misava kumbe vukona bya timpfula, naswona nsinya lowu wunga hanya malembe ya kwalomu ka magidi ya malembe. Nsinya lowu wu tshembiwa ngopfu tani hi xihlovo xa swakudya, mati, vutshunguri na vundzhawu byo tsama kona wu thlela wu va na swiyilana swo hambana-hambana.

Read in another language