တူၼ်ႈတီး

ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး (IPA: [to᷆n tí]), (မၢၼ်ႈ: တောင်ကြီးမြို့), (ဢင်းၵိတ်ႉ: Taunggyi), (သဵင်ဢွၵ်ႇ [Tonti]) ၼႆႉ မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး၊ ၸႄႈမိူင်းတႆး၊ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇသေ ပဵၼ်ဝဵင်းပၵ်းလုမ်း ၸႄႈမိူင်းတႆး ၶႃႈဢေႃႈ။ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈ မိူင်းတႆးသေ မီးတီႈ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း။ မီးၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇၸီႇလႄႈ ၵဵင်းတုင်၊ မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းၺွင်ႇသူၺ်ႇလႄႈ ၼွင်ႁၢႆးယႃး (ၼွင်ဢၢင်းလေး)။ ပီ 2014 ႁူဝ်ၵူၼ်း ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး မီး380,665 ၵေႃႉ။ ၼွၵ်ႈသေ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ၊ ဝဵင်းလိူဝ်ႇ၊ ဝဵင်းမေႃႇလမႅင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ထီႉႁႃႈ။ တူၼ်ႈတီးၼႆႉ မီးတီႈတၢင်ႉသုင် 4712 ထတ်း။ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလူၺ်ႈ ပွႆးလိူၼ်သိပ်းသွင်မူၼ်း ဢၼ်ပွႆႇႁူင်းၾႆးမိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတႆးသေတႃႉ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းတီႈတူၼ်ႈတီး ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႆး။ ၼွၵ်ႈသေတႆး မီးထႅင်ႈ မၢၼ်ႊ၊ ဢၢင်းသႃး လႄႈ ပဢူဝ်း ၶဝ်ၵေႃႈ ယူႇသဝ်း ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉ။ ၸင်ႇၼႆႉတႄႉ လႆႈႁၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈမႃးယူႇသဝ်းတင်းၼမ်။

ပၢင်းၵလႃးတဵသျ်ႉ

မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်း။ ၼႃႈလိၼ်မၼ်း ၸၢပ်ႈၵၼ်တင်း မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ။ မိူင်းဢၼ်ၸမ် ပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းၼီႇပေႃး၊ မိူင်းပူႇတၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ လႅၼ်လိၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇၸပ်းၵၼ်။ ၽၢႆႇၸၢၼ်းမိူင်းမၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ပၢင်ႇလၢႆႇပင်းၵလႃးလႄႈ တေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းဢၼ်မီးႁိမ်း ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ပင်းၵလႃးၼႆယူႇ။ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ်ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် မူႇသလိၼ်ႇၼမ်သေပိူၼ်ႈ မၢႆ (8) ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇယဝ်ႈ။ ငဝ်ႈၸိုင်ႈဝဵင်းလူင်မၼ်းပဵၼ် ဝဵင်းၻႃႇၵႃႇ Dhaka သေ ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇတၢင်ႇဝဵင်းတႄႉ ပဵင်ဝဵင်းၶျိတ်ႉတၵွင်း။

ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း

ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်း ပဵၼ်ပိုၼ်ႉႁူႉ ၾၢႆႇလွင်ႈတၢင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း လိၼ်မိူင်း တီႈၵူၼ်းႁဝ်းယူႇသဝ်းဝႆႉၼႆႉ သဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ တီႈၵူၼ်းႁဝ်းယူႇၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၼိူဝ်လိၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ "မိူင်း" ၼႆႉသမ်ႉပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆးၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၼမ်ႉ၊ လိၼ်၊ ႁိၼ်၊ ၽႃ၊ ထိူၼ်ႇ၊ ႁူၺ်ႈ၊ လွႆ၊ ၼႃး တေႃႇထိုင် ၵၢၼ်ပွင်ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ပၢႆးလႅင်ႊမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းဢၼ်လီႁူႉ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇဝႆႉ ၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တီႈဢိင်ၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းတႆး

မိူင်းတႆး ၼႆ့ ပဵၼ်ၸေႊမိူင်း ဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊမျၢၼ်ႇမႃႇယဝ့်။

မိူင်းထႆး

မိူင်းႁေႃၶမ်းထႆး (ထႆး: ราชอาณาจักรไทย) (ရၢꩡ်ႉဢႃႇၼႃႇၸၵ်ႈထႆး) ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃ မိူင်းၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းတွၼ်ႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢေးသျႃး။ ၾၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉမီး မိူင်းမၢၼ်ႈလႄႈ မိူင်းလၢဝ်း၊ ၾၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီး မိူင်းလၢဝ်း လႄႈ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ ၾၢႆႇၸၢၼ်းတႄႉမီး ၵိဝ်ႇၼမ်ႉထႆး လႄႈ မိူင်းမလေးသျႃး၊ ၾၢႆႇဝၼ်းတူၵ်းတႄႉ မီး ပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇမႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ ၶဝ်လွမ်ႉႁွပ်ႈ မိူင်းထႆးဝႆႉ။ လႅၼ်ႊၼမ်ႉမိူင်းထႆးၼႆႉ ၾၢႆႇၵိဝ်ႇၼမ်ႉထႆး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း လႅၼ်ႊၼမ်ႉ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ ၾၢႆႇပၢင်ႇလၢႆႇဢႅတ်ႇမႅၼ်ႇ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း လႅၼ်ႊၼမ်ႉ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႃး လႄႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵုင်းထဵပ်ႈ (မိူင်းၵွၵ်ႇ) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ငဝ်ႈၸိုင်ႈ မိူင်းထႆးသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ၵုင်းထဵပ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းငဝ်ႈငႃႇ တႃႇၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၾၢႆႇၾိင်ႈထုင်းယဵၼ်ႇငႄႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။}}

မိူင်းလၢဝ်း

မိူင်းလၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းတၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပၢင်ႇလၢႆႇမိူင်းၼိုင်ႈသေ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉတင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း၊ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ မိူင်းထႆး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ တၢင်းၵႂၢင်ႈလႅၼ်လိၼ်မိူင်း မီး 91329 လၵ်းလွၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း (236800 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇထိူဝ်ႇ) သေ ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆ ပီႊ 2007 ၼၼ်ႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်း 6521998 ၵေႃႉ။ ၶႃႈ၊ ၶမႃႇ၊ ၶမဵၼ်၊ ၶမုၵ်ႉ မီးသႅၼ်ၼိုင်ႈ(100,000)၊ မီးထႅင်ႈ ၵူၼ်းၵႃႉမိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်ႉ(ဝႅတ်ႉၼၢမ်း)လႄႈ ၶႄႇဢိတ်းဢွတ်း။ မိူင်းလၢဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၵူၼ်းပွၵ်း(Pygmies)၊ မုၼ်ၵူဝ်လူဝ်ႇ ယူႇရုဝ်ႇပႂၢႆႉ(Mongolo Europoids)၊ ၵူၼ်းထိူၼ်ႇလိူင်း ပႃပူဝ်ယုၼ်ႇ(Papuans) ၶဝ်ယူႇသဝ်းယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ BC 2000 - 500 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢိၼ်ႇ တူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၶဝ်ယူႇဝႆႉ။ ၽူႈၸွႆႈ(Phu Djoi)ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းမေႃႈႁိၼ်လူင် ဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းၵဵင်းၶႂၢင် တေႃႇႁၢၼ်ႉၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် AD တႄႇၼၼ်ႉဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႅၼ်းၶဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇတႄႉတႄႉ။ ၶဝ်ယူႇတီႈမိူင်းလၢဝ်းၼႆႉသေ ယိပ်းလဵၵ်းယိပ်း တွင်း ၶႅၵ်းႁဵတ်းမေႃႈႁိၼ်လူင်။ ဝၢႆးၼႆႉမႃး မုၼ်ႇၶမႃႇၶဝ်ႈမႃး လမ်းၶဝ်လႄႈ လႆႈပၢႆႈလူင်းၵႂႃႇပွတ်းတႂ်ႈထႅင်ႈယဝ်ႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉၸင်ႇလၢဝ်းၶဝ်ႈမႃးယူႇ။ လၢဝ်းၼႆႉမိူဝ်ႈ(8-9)ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉၶဝ်ၸင်ႇမႃးၽႅဝ် ၽင်ႇၼမ်ႉမႄႈၶွင် ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ

"မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ"ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးၵၢၼ်ပၢၼ်ႇပွင်ႊဢၼ်ၼိူင်ႈသေ တင်ႈမီးဝႆႉယူႇ တီႈၾၢင်ႇပႃႈႁွင်ႇလိုမ်ယူးရူပ်ႉ။ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵုၼ်ၼမ်ႉသေယဝ်ႉ ႁူမ်ႇႁူမ်ႈပႃး ၵရဵတ်ႉပရိတ်ႉထိၼ်ႇ၊ မူႇၵုၼ် ၽၢႆႇၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇဢၢႆးယႃႇလႅၼ်း။ ဢၢႆးယႃႇလႅၼ်းႁွင်ႇ ၵွၺ်းပဵၼ်လႅၼ်ႊလိၼ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းတင်း လိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၢႆးယႃႇလႅၼ်း ဢၼ်တင်ႈသဝ်း ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁၢင်းၶေႃ။ ၼွၵ်ႈသေၶွပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉတႄႉ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ(ဢမ်ႇၼၼ်) ယူႊၶေႊ ၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉသမုတ်ႉ ဢႅတ်ႉတလႅၼ်းတိၵ်ႉ၊ ပၢင်ႇလၢႆႇပွတ်းႁွင်ႇ၊ ႁွင်ႊၵုၼ်ၵၢင်ၼမ်ႉဢင်းၵိတ်ႉလႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇဢၢႆးရိသျ်ႉၶဝ် လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမႄႇရိၵ

This article contains text which need to be translated into the Shan language. You can help us Translate it.

သၼ်လွႆမိူင်းတႆး

သၼ်လွႆမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်းလွႆ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈယၢဝ်းထိုင် မိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင်မိူင်းမၢၼ်ႊလႄႈ မိူင်းထႆးယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈသၢႆတူၼ်းလွႆယၢဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႈတီႈၸိုင်ႈတႆးလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းမၼ်းသေ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် မီးပိုၼ်ႉတီႈလႅၼ်ႊလိၼ်ၵွင်းလွႆတႆးယဝ်ႉ။ လႅၼ်ႊတီႈ လွႆႊမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၵႄးၼမ်ႉလႄႈ ထုင်ႉဝူဝ်ႇတင်းၼမ်လၢႆ။ သၼ်လွႆမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးၸွမ်း တွၼ်ႊၵၢင်ပွတ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းမၢၼ်ႊလႄႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းထႆးယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆၼိူင်ႈသၢႆၼိူင်ႈတူၼ်းၼႆႉ တၢင်းသုင်မၼ်းမီးတေႃႇ 2,500 မီးတိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆ ဢၼ်သုင်သုတ်းတီႈမိူင်းထႆး ဢၼ်မီးတၢင်းသုင် 2,565 မီးတိူဝ်ႇ(8,415 ထတ်း)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊသၼ်လွႆ ဢၼ်ၶၼ်ႈပၼ် ၼႂ်းၵႄႈမိူင်းထႆးလႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႊယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈသၼ်လွႆၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သၼ်လွႆလႃၼႆယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆမိူင်းတႆး ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁိၼ်ထုၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈတွၼ်ႊလိၼ်သုင်ၶွင် သၼ်လွႆမိူင်းတႆးၼၼ်ႉ ယင်းမီးပႃး ၼွင်တင်းၼမ်လၢႆ ၼင်ႇၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ဢၼ်မီးႁိမ်းယွင်ႁူၺ်ႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ သၼ်လွႆမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်လႅၼ်ႊတီႈၶွင်မိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်း ၵွပ်ႈႁူဝ်ဢႃႇလူးတႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လူႇၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း