Àṣà

Àṣà

Hasht-Behesht Palace ney and Tar
The Persian Hasht-Behesht Palace.
Brasil

Brasil /bɹəˈzɪl/ (Pọrtugí: Brasil, IPA: [bɾaˈziw]), lóníbiṣẹ́ bíi Orílẹ̀-èdè Olómìnira Aparapọ̀ ilẹ̀ Bràsíl (Federative Republic of Brazil (Pọrtugí: República Federativa do Brasil, listen ), ni orílẹ̀-èdè tótóbijùlọ ní Gúúsì Amẹ́ríkà àti ní agbègbè Amẹ́ríkà Látìnì. Òkòwò rẹ̀ ni ìkaàrún tótóbijùlọ lagbaye, gegebi àlà jeografi àti bii alabugbe pelu 193 million eniyan. Brasil ni orile-ede It is the largest Eledeluso totobijulo lagbaye, ati ikan soso ni orile awon Amerika.O ni bode mo Okun Atlantiki ni ilaorun, Brasil ni etiomi to to 7,491 km (4,655 mi). O ni bode ni ariwa pelu Venezuela, Guyana, Suriname ati agbegbe okere Fransi ni Guiana fransi; ni ariwaiwoorun pelu Kolombia; ni iwoorun pelu Bolivia ati Peru; ni guusuiwoorun pelu Argentina ati Paraguay ati ni guusu pelu Uruguay. Opo awon erekusu osupo wa ni ara ile Brasil, bi Fernando de Noronha, Rocas Atoll, Saint Peter and Paul Rocks, ati Trindade and Martim Vaz. O ni bode mo gbogbo awon orile-ede Guusu Amerika ayafi Ekuador ati Tsile.

Brasil tele je imusin Portugal latigba ti Pedro Álvares Cabral gunle sibe ni 1500 titi di 1815, nigba to di ileoba ati Ileoba Asokan Portugal, Brasil ati awon Algafe je didasile. Ibase amusin na je gige ni 1808, nigbati oluilu ileobaluaye alamusin Portugal je gbigbe kuro ni Lisbon lo si Rio de Janeiro, leyin igba ti Napoleon gbogunlu Portugal. Brasil gba ilominira ni 1822 pelu idasile Ileobaluaye ile Brasil, orile-ede abasokan pelu iru ijoba kabiyesi onilanairepo ati sistemu onileasofin. Brasil orile-ede olominira oniare ni 1889, nigba ti ifipagbajoba ologun sakede Orile-ede Olominira, botilejepe ileasofin oniyewu meji, loni to n je Kongresi, ti wa lati igba itowobowe ilanairepo akoko ni 1824. Ilanairepo Brasil loni, to je dida ni 1988, pe Brasil ni Orile-ede Olominira Apapo. Iparapo orile-ede na waye pelu isokan larin Agbegbe Ijoba Apapo, awon Ipinle 26, ati awon Agbegbe ibile 5,564.Okowo Brasil ni ikefa totobijulo lagbaye gegebi GDP oloruko ati ikeje totobijulo gegebi osuwon agbara inawo (titi de 2011). Brazil ni ikan ninu awon okowo gbangba to unsare dagba julo lagbaye. Awon atunse okowo to waye ti fun ni idamo tuntun kariaye. Brasil je omoegbe oludasile Awon Orile-ede Asokan, G20, CPLP, Isokan Latini, Agbajo awon Orile-ede Iberia Amerika, Agbajo awon Orile-ede Amerika, Mercosul ati Isokan awon Orile-ede Guusu Amerika, ati ikan ninu awon orile-ede BRIC. Bakana Brasil tun je ikan ninu awon awon orile-ede Olohun-orisirisi 17, ibe je ile fun awon orisi eran igbe, ayika adanida, opo awon alumoni adanida nibi orisi ibi abo. Pelu awon eya 67 abinibi ti won da duro, Brasil ni iye awon eniyan aitibapade to pojulo lagbaye.

Bòtswánà

Bòtswánà, lóníbiṣẹ́ bíi Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Bòtswánà (Tswana: Lefatshe la Botswana), jẹ́ orílẹ̀-èdè àdèmọ́àrinlẹ̀ tó bùdó sí Apágúsù Áfríkà. Àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè únpe ara wọn bíi "Batswana" (ẹyọìkan: Motswana), sugbon awon elede miran unpe won bi "ara Botswana". Teletele o je ibi-abo Britani to unje Beshuanalandi, Botswana gba oruko tuntun leyin ominira ni ojo 30 Osu Kesan 1966. Latigba na lo lo ti unse idiboyan oselu to gbomitoro.

Botswana je petele, be sini 70% je bibomole pelu Aginju Kalahari. O ni bode mo orile-ede Guusu Afrika ni gusu ati gusuilaorun, Namibia ni iwoorun ati ariwa, ati Zimbabwe ni ariwailaorun. Bode re mo Zambia ni ariwa nitosi Kazungula, Zambia ko fi be nitumo sugbon ko gun ju bi ogorun mita lo. Botswana ko ni ju eniyan to to egbeegberun meji lo nitorie o je ikan ninu awon orile-ede alabugbe kekere julo ni agbaye. Nigba ti Botswana gba ilominira latowowo Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan ni 1966, o je ikan ninu awon orile-ede to talaka julo ni Afrika pelu GDP ti enikookan bi US$70. Latigbana Botswana ti yira re pada lati di ikan ninu awon ti okowo re undagba julo lagbaye de eyi to ni GDP (agbara iraja) ti enikookan to to bi $14,000. Bakana asa oselu asoju gbale daada nibe.

Bùrkínà Fasò

Bùrkínà Fasò ( /bərˌkiːnə ˈfɑːsoʊ/ bər-KEE-nə FAH-soh; Faransé: [buʁkina faso]) – bakanna ni kukuru bi Burkina – je orile-ede àdèmọ́àrinlẹ̀ ni iwoorun Afrika. Awon orile-ede mefa loyi ka: Mali ni ariwa, Niger ni ilaorun, Benin ni guusuilaorun, Togo ati Ghana ni guusu, ati Côte d'Ivoire ni guusuiwoorun. Oluilu re ni Ouagadougou.

Itobi re je 274,200 square kilometres (105,900 sq mi) pelu awon alabugbe to poju 15,757,000 lo. Teletele oruko re ni Órile-ede Olominira Upper Volta (Republic of Upper Volta), o je titunsoloruko si Burkina Faso ni ojo 4 Osu Kejo 1984, latowo Aare Thomas Sankara, to tumosi "ile awon eniyan anaro" ("the land of upright people") ni awon ede Mòoré ati Dioula, ti won je ede abinibi pataki nibe. "Burkina" le je, "awon eniyan olododo", lede Mòoré, ati "Faso" tumosi "ile baba eni" lede Dioula. Awon to bugbe si Burkina Faso unje pipe ni Burkinabè ( /bərˈkiːnəbeɪ/ bər-KEE-nə-bay).

Awon eniyan tedo si Burkina Faso larin odun 14,000 and 5000 SK latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe. Abule oko bere nibe larin odun 3600 and 2600 SK. Ibi to unje arin gbongan Burkina Faso loni nigbana je kiki awon ileoba Mossi. Awon Ileoba Mossi wonyi di ibiabo Fransi ni 1896. Leyin ti o gba ilominira latowo Fransi ni 1960, orile-ede na ri iru orisirisi ijoba ko to di eyi to wa loni, orile-ede olominira oniaare die. Aare re lowo ni Blaise Compaoré.

O je omo-egbe Ìṣọ̀kan Áfríkà, Agbajo awon Orile-ede Saheli ati Sahara, La Francophonie, Agbajo Ifowosowopo Onimale ati Agbajo Olokowo awon Orile-ede Iwoorun Afrika.

Gabriel García Márquez

Gabriel José de la Concordia García Márquez (Pípè: [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes]; born March 6, 1927) je ara Kolombia adatanko, olukowe itan kekere, olukowe ere ori telifisan ati oniroyin, to gbajumo bi Gabo kakiri Latin America.

Gùyánà

Gùyánà ( /ɡaɪˈænə/ gy-AN-ə), lonibise bi Orílẹ̀-èdè Olómìnira Aláfọwọ́sowọ́pọ̀ ilẹ̀ Gùyánà, je orile-ede alase ni etiomi apaariwa ni Guusu Amerika. Asa re je ko jo awon Eledegeesi Karibeani be sini o je ikan ninu awon orile-ede Karibeani die ti ko je erekusu. Agbajo Karibeani (CARICOM), ti Guyana je omoegbe, ni ibudo isese re ni oluilu Guyana, Georgetown.

Guyana tele je ibiamusin Holandi ati fun ogorun meji odun ti Ileoba Asokan. It is the only state of the Commonwealth of Nations on mainland South America and the only state in South America where English is the official language. Guyana achieved independence from the United Kingdom on 26 May 1966 and became a republic on 23 February 1970. In 2008, the country joined the Union of South American Nations as a founding member.

Historically, the region known as "Guiana" or "Guyana" comprised the large shield landmass north of the Amazon River and east of the Orinoco River known as the "Land of many waters". Historical Guyana consists of three Dutch colonies: Essequibo, Demerara and Berbice. Modern Guyana is bordered by Suriname to the east; by Brazil to the south and southwest; by Venezuela to the west; and by the Atlantic Ocean to the north.

At 215,000 square kilometres (83,000 sq mi), Guyana is the third-smallest independent state on the mainland of South America after Uruguay and Suriname. Its population is approximately 770,000.

Indonésíà

Indonésíà (pípè /ˌɪndoʊˈniːziə/ tàbí /ˌɪndəˈniːʒə/), lóníbiṣẹ́ bíi Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Indonésíà (Àdàkọ:Lang-id), jẹ́ orílẹ̀-èdè ní Gúúsùìlàorùn Ásíà àti Oseania. Indonesia ní àwọn erékùṣù 17,508. Pẹ̀lú olùgbé bíi 230 ẹgbẹgbẹ̀rún ènìyàn, òhun ni orílẹ̀-èdè olólùgbéjùlọ kẹrin láyé, ó sì ní olùgbé àwọn Mùsùlùmí tótóbijùlọ láyé. Indonésíà jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira, pẹ̀lú aṣòfin àti ààrẹ adìbòyàn. Olúìlú rẹ̀ ni Jakarta. Ó ní bodè ilẹ̀ mọ́ Papua New Guinea, East Timor, àti Malaysia. Àwọn orílẹ̀-èdè míràn ìtòsí rẹ̀ náà tún ni Singapore, Philippines, Australia, àti ilẹ̀agbègbè Índíà Andaman and Nicobar Islands. Indonesia jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ olùdásílẹ̀ ASEAN àti ọmọ egbẹ́ Àwọn òkòwò únlá G-20.

Òṣùṣùerékùṣù Indonesia ti jẹ́ agbègbè òwò pàtàkì láti ọ̀rúndún keje, nígbàtí Srivijaya àti Majapahit ṣòwò pẹ̀lú Ṣáínà àti India. Díẹ̀díè àwọn olórí ibẹ̀ gba àpẹrẹ àṣà, ẹ̀sìn àti olóṣèlú láti òkèrè láti ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọ̀rúndún CE, bẹ́ẹ̀sìni àwọn ilẹ̀ọba Hindu àti Buddhisti gbòòrò. Itan Indonesia ti gba ipa latodo awon alagbara okere ti won wa sibe nitori awon ohun alumoni toni. Awon musulumi onisowo mu esin Islam wa sibe, beesini awon alagbara lati Europe ba ara won ja lati se adase owo ni awon Erekusu Spice Maluku lasiko Igba Iwari. Leyin awon orundun meta ati abo iseamusin awon ara Hollandi, Indonesia gba ilominira re leyin Ogun Agbaye 2k. Loni Indonesia je orile-ede olominira aare oniparapo to ni awon igberiko meta le logbon.

Kakiri awon opo erekusu re, Indonesia ni awon eya eniyan, ede ati esin otooto. Awon ara Java ni eya eniyan totobijulo, to si unbori loloselu. Indonesia ti sedagbasoke idamo kanna to ni ede orile-ede, orisi eya-eniyan, iseopo esin larin ogunlogo olugbe musulumi, ati itan iseamuin ati bi won se koju re.Motto orile-ede Indonesia, "Bhinneka Tunggal Ika" ("Okan ninu Opo"), tokasi awon opo orisirisi to da orile-ede yi. Botilejepe o ni olugbe pupo ati awon agbegbe sisupo ololugbe, Indonesia ni awon agbegbe aginju to ni opoelemin giga keji lagbaye. Botilejepe o ni awon ohun alumoni ile pupo aini unba ja gidigidi loni.

Javier Bardem

Javier Ángel Encinas Bardem (Pípè: [xaˈβjer βarˈðen]; ojoibi 1 March 1969) je osere to gba Ẹ̀bùn Akádẹ́mì fún Òṣeré Okùnrin Dídárajùlọ 2k.

Karl Marx

Karl Heinrich Marx (May 5, 1818 – March 14, 1883) je ara Jemani amoye, aseoro-okowo oloselu, akoitan, aserojinle oloselu, aseoro-awujo, ati asekomunisti alajidide, ti awon irookan re ko ipa pataki ninu idagbasoke isekomunisti ati isesosialisti odeoni. Marx se soki ohun to unso niu ila akoko ori kinni iwe re Manifesto Komunisti, to je gbigbejade ni 1848: "Itan gbogbo awujo titi doni je itan awon ijakadi ipo." Marx jiyan pe isekapitalisti, gege bi awon sistemu awujo-oro-okowo tele, n a yio se isoro ninu re ti yio mu iparun ara re wa.

Santiago Ramón y Cajal

Santiago Ramón y Cajal ForMemRS (1 May 1852 – 17 October 1934) je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.

Tíátà

Tíátà jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó wáyé lati inú èdè Gíríìkì tí o túmọ̀ sí ibì ìwòran ó sì tún ní ẹ̀ka bí eré ìtàgé tí ó túnmọ̀ sí pé, nígbàtí ènìyàn kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ bá kó ara wọn jọ ní àkókò kan tábì sí ìbìkan láti dá àwọn ènìyàn lárayá. Nípa ìtúmọ̀ tí ó gbòòrò yí, lati ìgbà tí ènìyàn ti wà láyé ni tíátà ti wà to bẹ́ẹ̀ gẹ ti ó se sajejuwe ìgbé ayé ènìyàn nítorí Ìfé àwọn ènìyàn si ìtàn sísọ. Lati ipinlẹ̀ṣẹ̀ tíátà, ni ó ti ń mú orísiirísi àrà dání. A sì máa ń ló àwọn èròjà bi ọ̀rọ̀, ìṣesí, orin, ijọ́ àti ìwòran papọ̀ mọ́ eré ìtàgé sínú tíátà. Tíátà ayé ìsinsìnyí ni ó tún kún fún òtítọ bí ó tilẹ́ jẹ́ pé ó pín sí oríṣiiríṣi ọ̀nà.

Tíátà àkọ́kọ́ ní a se ní ẹ̀gbẹrún ọdún méjì sájú ikú Olúwa wa sẹ́yìn, ni ó jẹ́ eré ìtara nípa ilẹ̀ Ígíbítì ìgbanì. Ìtàn nípa Ọlọ́run órísírì ni wọ́n fi ń se tíátà ni ọdọdún lati sin Ọlọ́run ósírísì wọn yi títi di ìgbà yé ọ̀làjú, èyí wá fi hàn nípa ìbásepọ̀ tí ó wa láàrín tíátà àti ẹ̀sin.

Àwọn ará Gíríkì ìgbanì ni ó kókó ṣe àgbékalẹ̀ tíátà gẹ́gẹ́ bí ìṣe, wọ́n sì túnmọ̀ tíátà sí oríṣirí ọ̀nà bí eré ti adùn kẹ́yìn rẹ̀, eré ti ìbànújẹ́ kẹ́yìn rẹ̀ àti eré tí ó se àpèjúwe àwùjọ.

Ṣùgbọ́n láyé òde òní, tíátà ṣíṣe ti gba ìgbà ọ̀tun, tí à ń se sínú fánrán fún àgbéléwò àwọn ènìyàn fún ìgbádùn. Tíátà ṣíṣe ti wá da iṣẹ́ òòjọ́ àwọn kan lóde òní. Tíátà àṣà àti iṣe tí àwọn òsèrè máa ń lò latí ṣe ìgbélékè àṣà àti ìṣe tí ó ti dòkú, pàápàá ní ilẹ̀ Áfíríkà. Nípa tíátà ni a ti mọ̀ pàápàá ni ilẹ̀ Yorùbá àwọn àṣà ati iṣe wa, tí ó ti sọnù nítorí àṣà àti ìwà àwọn òyìnbó ti gba àṣà àti ìṣe wa lọ́wọ́ wa.

Ọ̀kan nínú ìṣọ̀rí tíátà ni, tíátà nípa àwùjọ àti òsèlú. Tíátà nípa àwùjọ nì àwọn eléré ìtàgé fi ń se ọ̀pọ̀lópọ̀ àyípadà sí àwọn àlébù àti kùdìẹ̀-kudiẹ tó kù nínú àwùjọ wa lónìí. Nípà tíátà ṣíṣe yálà nípa eré ìtàgé tàbí ti àgbéléwò ni àtúnṣe ti ń bá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ayé tí ó wà ní ìkòríta ìríjú, tí wọn kó si mọ ohun tó yẹ lati ṣe. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ olósèlú ni bá tí sọ ayé di tàwọn nìkan, bí kò bá sí ti àwọn aléré ìtàgé tábì ti àgbéléwò tí óun pi ìwà ìbàjẹ́ wọn léde.

Tíátà tí ó ti wà lati bí ọ̀pọ̀ ọdún ṣẹ́yìn, ló ti gbá àtúnṣe nípa ìdàgbàsókè tí ó ti dé báa ní ayé òde òní. Tíátà ṣ̣iṣe yálà ti eré ìtàgé tàbí ti àgbéléwò ló wà fún ẹ̀kọ́, ìtọ́sọ́nà ati fún ìṣàtúnṣe àwùjọ tí a wà lónìí.

Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn

Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ni "awo eto ipile ati ominira ti gbogbo awon omo eniyan leto si." Awon olugbowo ero yi un tenumo pe gbogbo awon eniyan ni awon ajemonu nitoripe won je omo eniyan.

Nitorie awon eto omoniyan je gbigba bi ti eyi to je alagbalaaye ati bakanna. Iru awon ajemonu bayi le wa gege bi awon asa awon iwuwa eniyan gangan, gege bi asa iwa tito tabi awon eto eda ti o ni idi pataki, tabi gege bi awon eto olofin boya ninu orile-ede tabi ninu ofin kariaye.

Sibesibe, ko si ikoenu lori kini ohu pato to je tabi ti ko je eto omoniyan lona kankan, be si ni ero awon eto omoniyan bi afoyemo ti je ohun ijiyan ati igbeyewo ninu imo oye.

ero odeoni nipa awon eto omoniyan dide leyin isele Ogun Agbaye Keji, gege bi idahun si Ipaniyanrun àwon Ju, eyi fa itowobowe Ìkéde Akáríayé fún àwọn Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn latowo United Nations General Assembly ni 1948.

Àṣà Nok

Àṣà Nok yo jade ni arin ile Naijiria ni bi odun 1000 SK o si pare lai nidi ni bi odun 200 LK. A ko mo ohun ti awon ènìyàn náà pe ara won, nitori náà oruko àsà náà ni won fi so ilu won. Àsà Nok wa lati ariwa Afrika ni ipinlè Niger.

Àṣà Yorùbá

Àṣà àti Ìṣe

Mo tún ti dé pẹ̀lú ohùn ẹnu mi, mo tún fẹ́ sọ̀rọ̀ lórí àṣà àti ìṣe ilẹ̀ Yorùbá. Nítorí náà ẹ gbé àga, mo ni ẹ jòkó, kí ẹ gbọ́ mi gbóhùn ẹnu mi. Mo ní kí ẹ gbọ́ gbólóhun tí mo fẹ́ bá gbogbo mùtúnmùwà àní ọmo adáríhunrun sọ. Òrò yí jẹ mí lógún, ọ̀rọ̀ àṣà àti ìṣe ilẹ̀ Yorùbá. Nítorí àṣà Yorùbá jẹ́ àṣà tí ó gbajúmọ̀ láàrín àwùjọ, àṣà àti ìṣe wa ṣeé mú yangàn nílé àti ní ọkọ. Bí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa àṣà àti ìṣe Yorùbá, a ń sọ̀rọ̀ lórí àwọn ohun tí a máa sẹ ìhùwàsí àti ìrísí wa láàrín àwùjọ. Ohun méjì ní mo fẹ́ ṣọ̀rọ̀ rẹ̀ nínú ogún-lọ́gọ̀ àwọn àṣà àti ìṣe tí ó ń bẹ nílẹ̀ Yorùbá. Ìkíní ni, Àṣà àti ìsẹ Yorùbá lórí Ìkíni. Èkejì ní Àsà àti ìṣe Yorùbá lórí ìsìnkú nílẹ̀ Yorùbá.

Ẹ jẹ́ kí a jọ gbé e yèwò, kí a jọ yàn-àn-náa rẹ̀. Ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé, àkọ́kọ́ ni:

Àṣà ìkíni nílẹ̀ Yorùbá

Àṣà ìkíni jẹ́ àṣà tí ó gbajúgbujà nílẹ̀ wa, ó sì jẹ mọ́ ìgbà àti àkókò. Ó ní í ṣe pẹ̀lú ohun tí ó ń sẹlẹ̀ ní déédé àsìkò náà. Bí Yorùbá bá jí láàárọ̀, ọmọdé tí ó bá jẹ́ okùnrin, á wà lórí ìdọ̀bálẹ̀, èyí tí ó bá jẹ́ obìnrin, á wà lórí ìkúnlẹ̀, wọn a sì kí àwọn òbí wọn. Wọ́n máa wí pé,

"Ẹ kú àárọ̀/Ẹkáàárọ̀"

Àwọn òbí wọn náà á sì dá wọn lóhùn wí pé,

"Káàárọ̀ ọmọ mí, ṣé dáadáa ni o jí? /aàjíırebí?"

Bí ó bá jẹ́ ọ̀sán, wọn á ṣe bákannáà, wọn á sọ wí pé,

"Ẹ kú ọ̀sán/Ẹkásàn-án"

Àwọn òbí wọn náà á dá wọn lóhùn wí pé,

"Kú òsán/Kásàn-án"

Bí ó bá jẹ́ ìgbà iṣé,

"Ẹ kú iṣẹ́" ni à ń kí'ni.

Bí ó sì jẹ́ àṣálẹ́,

"Ẹ kú alẹ́/Ẹkáalẹ́" ni à ń kí'ni.

Nílẹ̀ Yorùbá, gbogbo àsìkò ni ìkíni wà fún, ṣùgbọ́n ọmọdé ni ó kọ́kọ́ máa ń kí àgbà. Èyí tí kò bá ṣe bẹ́ẹ̀, ìgbàgbọ́ Yorùbá ní wí pé irú ọmọ bẹ́ẹ̀ kò ní ẹ̀kọ́ tàbí, wọ́n kọ́ ọ ní'lé, kò gbà ni.

Bí ó bá jẹ́ ìgbà ayẹ̣yẹ bíi ìsìnkú àgbà, nítorí Yorùbá kì í ṣe òkú ọ̀dọ́, ẹhìnkùnlé ni wọ́n máa ń sin òkú ọ̀dọ́ sí. Ìgbàgbọ́ wọn ni pé, òfò ni ó jẹ́ fún àwọn òbí irú ẹni bẹ́ẹ̀. Wàyí, bí ó bá jẹ́ òkú àgbà, wọn á ní,

"Ẹ kú ọ̣̀fọ̀, ẹ kú ìsìnkú, Olórun yóò mú ọjọ́ jìnnà sí'ra o."

Bí ó bá jẹ́ ayẹyẹ Ìkómojáde/Ìsọmọlórúkọ, wọn á ní,

"Ẹ kú ọwọ́lómi o."

Oríṣiríṣì àkókò ni ó wà nínú odún. Àkókó òfìnkìn, Àkókò ọyẹ́ (Harmattan), Àkókò oòrùn (Summer), Àkókò òjò (raining season), gbogbo wọ̀nyí sì ni àwọn Yorùbá ní bí a ṣe ń kí'ni fún. Ẹ jẹ́ kí á gbẹ́ àṣà 'kejì yẹ̀wò.

Àṣà ìsìnkú nílẹ̀ Yorùbá

Mo ti sọ ṣáájú wí pé ó ní àwọn òkú tí Yorùbá máa ń ṣe ayẹyẹ fún, àwọn bíi òkú àgbà, nítorí wọ́n gbà wí pé, olóògbé lọ sinmi ni, àti wí pé, wọ́n lọ'lé. Yorùbá gbàgbọ́ pé, ọjà ni ayé, ṣùgbọ́n ọ̀run ni ilé.

Bí ó bá jẹ́ òkú ọ̀dọ́ tàbí ọmọdé, òkú ọ̀fọ̀ àti ìbànújẹ́ ló jẹ́. Wọ́n á gbà wí pé, àsìkò rẹ̀ kò tíì tó. Yorùbá máa ń ná owó àti ara sí ìsìnkú àgbà, pàápàá bí olóògbé bá jẹ́ ẹni tí ó ní ipò àti ọlá nígbà tí ó wà láyé, tí ó sì tún bí ọmọ. Ìsìnkú àwọn wọ̀nyí máa ń lárinrin, ayé á gbọ́, òrun á sì tún mọ̀ pẹ̀lú.

Ní ayé àtijọ́, bí aláwo bá kú, àwọn àwọn olúwo ní ń sìnkú irú ẹni bẹ́ẹ̀. Wọn á pa adìyẹ ìrànà, wọn á sì máa tu ìyẹ́ rẹ bí wọ́n ṣe ń gbé òkú rẹ̀ lọ. Lẹ́yìn tí wọn bá sin òkú tán, àwọn aláwo náà máa sun adìye náà jẹ. Ìdí rèé tí Yoòbá fi máa ń sọ wí pè, "Adìyẹ ìrànà kì í ṣ'ọhun à jẹ gbé." Nítorí pé, kò sí ẹni tí kò ní kú.

Ọ̀fọ̀ ni ó máa ń jẹ́ tí ìyàwó ilé bá sáájú ọkọ rẹ̀ kú. Yorùbá gbàgbọ́ pé, ọkọ ló máa ń sáájú aya rẹ̀ kú, kí ìyàwó máa bójú tó àwọn ọmọ. Fún ìdí èyí, bí okùnrin bá kú, àwọn ìyàwó irú ẹni bẹ́ẹ̀ máa ṣe opó pẹ̀lú ìlànà àti àṣà Yorùbá. Ogójì ọjọ́ tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ ni wọ́n máa ń fi ṣe opó. Lẹ́yìn ìsìnkú, àwọn àgbà ilé ni wọ́n máa pín ogún olóògbé fún àwọn ọmọ rẹ̀, bí ó bá jẹ́ òkú olọ́mọ. Àmọ́ tí kò bá bí’mọ, àwọn ẹbí rẹ̀, ní pátàkì jùlọ, àwọn ọmọ ìyá rẹ̀ tí ó jù ú lọ ní wọ́n máa pín ogún náà láàárín ara wọn. Ó tún jẹ́ àṣà Yorùbá òmíì kí wọn máa ṣú opó olóògbé fún àwọn àbúrò rẹ̀, láti fi ṣe aya.

ÀSÀ YORÙBÁ

Àṣà ni ohun gbogbo tó jẹ mọ́ ìgbé ayé àwọn aṣùwàdà ènìyàn kan, ní àdúgbò kan, bẹ̀rẹ̀ lórí èrò, èdè, ẹ̀sìn, ètò ìṣèlú, ètò ọrọ̀ ajé, ìsẹ̀dá ohun èlò, ìtàn, òfin, ìṣe, ìrísí, ìhùwàsí, iṣẹ́-ọnà, oúnjẹ, ọ̀nà ìṣe nǹkan, yíyí àyíká tàbí àdúgbò kọ̀ọ̀kan padà. Pàtàkì jùlọ ẹ̀sìn ìbílẹ̀, eré ìbílẹ̀, àti iṣẹ́ ìbílẹ̀. Gbogbo àwọn nǹkan wọ̀nyí ni Wọ́n kó'ra jọ pọ̀ ń jẹ́ àṣà.

Ohun tí ó jẹ́ orírun àṣà ni ‘àrà’, ó lè dára tàbí kí ó burú. Ìpolówó Èkìtì – iyán rere, ọbẹ̀ rere; Ìpolówó Oǹdó Ẹ̀gi – (dípò Iyán) ẹ̀bà gbọn fẹẹ. Àṣà Oǹdó ni kí wọ́n máa pe iyán ní ẹ̀bà, nítorí pé èèwọ̀ wọn ni, wọn kò gbọdọ̀ polówó iyán ní àárín ìlú.

Àṣà jẹ mọ́ ìgbàgbọ́, bí àpẹẹrẹ; àbíkú, àkúdàáyà. Àṣà jẹ mọ́ iṣẹ́-ọnà tí a lè fojú rí tàbí fẹnu sọ. A lè pín àṣà sí ìsọ̀rí mẹ́ta, èyí tí ó jẹ mọ́:

(a) Ọgbọ́n ìmọ̀, ète, tàbí ètò tí à ń gbà ṣe nǹkan. Bí àpẹẹrẹ, ilà kíkọ, irun dídì, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

(b) Iṣẹ́-ọnà bíi igi gbígbẹ́.

(d) Bí a ṣe ń darí ìhùwàsí àwọn ẹgbẹ́/ẹ̀yà kan.

Ara àbùdá àṣà ni pé:

(a) Kò lè è súyọ láìsí ènìyàn; ẹ̀mí àṣà gùn ju ti ènìyàn lọ;

(b) Ó jẹ mọ́ ohun tí a lè fojú rí;

(d) Àṣà kọ̀ọ̀kan ló ní ìdí kan pàtó.

Àlàyé wà nípa Àṣà

(a) Àṣà lè jẹyọ nínú oúnjẹ: Òkèlè wọ́pọ̀ nínú oúnjẹ wa. Àkókó kúndùn ẹ̀bà, Ìlàje-púpurú, Igbó ọrà-láfún.

(b) Àṣà lè jẹyọ nínú ìtọ́jú oyún/aláìsàn/òkú; ètò ẹbí/àjọṣepọ̀; ètò ìṣàkóso àdúgbò, abúlé tàbí ara dídá nípa iṣẹ́-ọnà.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àṣà máa ń yí padà nípa aṣo wíwọ̀, ìgbéyàwó, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, lóde-òní, ètò ẹ̀kọ́ àti ìwà ọ̀làjú tó gbòde kan ti ṣe àkóbá fún àṣà ní àwọn ọ̀nà wọ̀nyí:

(a) Ìwọsọ wa kò bójú mu mọ́.

(b) Àṣà ìkíni wa kò ní ọ̀wọ̀ nínú mọ́.

(d) Kí’yàwó ilé má mọ oúnjẹ ìbílẹ̀ ṣè mọ́.

(e) A kò mọ ìtumọ̀ àrokò tí a ń kọ́ àwọn ọmọ wa mọ́.

Àwọn ọ̀nà tí àṣà máa ń gbà yípadà n'ìwọ̀nyí:

(a) Bí àṣà tó wà nílẹ̀ bá lágbára ju èyí tó jẹ́ tuntun lọ, èyí tó wà tẹ́lẹ̀ yóò borí tuntun. Bí àpẹẹrẹ, aṣọ wíwọ̀.

(b) Àyípadà lè wáyé bí àṣà tó wà nílẹ̀ tẹ́lẹ̀ bá dógba pẹ̀lú àṣà tuntun, wọ́n lè jọ rìn pọ̀. Bí àpẹẹrẹ, àṣà ìgbéyàwó.

(d) Bí àṣà tuntun bá lágbára ju èyí tó wà nílẹ̀ tẹ́lẹ̀, yóò sọ àṣà ti àtẹ̀hìnwá di ohun ìgbàgbé. Bí àpẹẹrẹ, bí a ṣe ń kọ́'lé.

Tí a bá wá wò ó fínnífínní, à á ri wí pé, àṣà, lọ́pọ̀lọpọ̀ ìgbà máa ń dá lé:

(a) Ìmọ̀ ìṣe sáyẹ́ǹsì

(b) Ìṣe jẹun wa

(d) Ìsọwọ́ kọ́lé

(e) Iṣẹ́ ọwọ́ ní síṣe

ÀKÍYÈSI:

Èdè àwọn ènìyàn jẹ́ kókó kan pàtàkì nínú àṣà wọn. Kò sí ẹ̀gbọ́n tàbí àbúrò nínú àṣà àti èdè. Ìbejì ni wọ́n. Ọjọ́ kan náà ni wọ́n délé ayé nítorí pé kò sí ohun tí a fẹ́ sọ nípa àṣà, tí kì í ṣe pé èdè ni a ó fi gbé e kalẹ̀. Láti ara èdè pàápàá ni a ti lè fa àṣà yọ. A lè fi èdè Yorùbá sọ ohun tó wà lọ́kàn ẹni, a lè fi kọrin, a lè fi kéwì, a lè fi jọ́sìn, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Láti ara àwọn nǹkan tí à ń sọ jáde lẹ́nu wọ̀nyí ni àṣà wa ti ń jẹyọ. Ara èdè Yorùbá náà ni òwe àti àwọn àkànlò-èdè gbogbo wà. A lè fa púpọ̀ nínú àwọn àṣà wa yọ láti ara òwe àti àkànlò èdè.

Nítorí náà, èdè ni ó jẹ́ òpómúléró fún àṣà Yorùbá. Àti wí pé, òun ni ó fà á tí ó fi jẹ́ pé, bí àwọn ọmọ Odùduwà ṣe tàn kálẹ̀, orílẹ̀-èdè kan ni wọ́n, èdè kan náà ni wọ́n ń sọ níbikíbi tí wọ́n lè wà. Ìṣesí, ìhùwàsí, àṣà àti ẹ̀sìn wọn kò yàtọ̀. Fún ìdí èyí, láìsí ènìyàn, kò le è sí àṣà rárá.

REFERENCE TEXTBOOKS:

1. Adeoye C.L. (1979) Àṣà àti iṣe Yorùbá Oxford University Press Limited

2. J.A. Atanda (1980) An introduction to Yoruba History Ibadan

University Press Limited

3. Adeomola Fasiku (1995) Igbajo and its People Printed by Writers Press Limited

4. G.O. Olusanya (1983) Studies in Yorùbá History and Culture Ibadan

University Press Limited.

5. Rev. Samuel Johnson (1921) The History of the Yorubas A divisional

of CSS Limited.

Àṣà ilẹ̀ Áfríkà

Àṣà ilẹ̀ Áfríkà

Loko

Álvaro Uribe

Álvaro Uribe Vélez (Pípè: [ˈalβaɾo uˈɾiβe ˈβeles]; ojoibi 4 July 1952) ni Aare ile Kolombia 58k, lati 2002 de 2010.

Ìṣekọ́múnístì

Ìṣekọ́múnístì (Communism) je idimule awujo kan nibiti awon ipele eniyan kosi ati ti awon ohun ini wa labe idari gbogbo eniyan, o tun je imo oye oloselu ati irinkankan awujo to un sakitiyan ati to fe seda iru awujo bayi.Karl Marx so pe isekomunisti ni yio je itage ti yio dopin ninu awujo, ti yio sele latowo ijidide proletari ati leyin igba ti itage ti yio fa agbara apese, ti yio mu opo awon oja ati ipese wa.

Ẹ̀bùn Nobel

Ẹ̀bùn Nobel (Ẹ̀bùn Nobel ní èdè Gẹ̀̀ẹ́̀si àti Nobelpriset ní ède Sweden Norwegian: Nobelprisen) ní àwọn èbùn odoódún káríayé tí àwọn ìgbìmọ̀ ará Scandinafia ń fún ni fún ìdámọ̀ ìmúlọsíwájú àṣà àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀. Wọ́n jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọdún 1895 latowo ara Sweden onímọ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀lá (kẹ́místri) Alfred Nobel, olúṣé dynamite. Àwọn èbún nínú Fisiksi, Kemistri, Ìwòsàn, Litireso, ati Alafia koko je bibun ni 1901. Ebun Sveriges Riksbank ninu ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ Okòwò ní Ìrántí Alfred Nobel jẹ́ dídìmúlẹ́ látọwọ́ Sveriges Riksbank ní ọdún 1968 ó sí kọ́kọ́ jẹ́ bíbùn ní ọdún 1969. Bótilẹ̀jẹ́pẹ́ èyí kìí ṣe ẹ̀bùn Nobel gangan, ìkéde àti ìfifún ré̀ ń sélẹ̀ nígbà kan náà mọ́ àwọn ẹ̀bùn yókù. Ẹ̀bùn kọ̀ọ̀kan jẹ́ dídámọ̀ ní pàápàá fún iṣé wọn.

Ọba

Ọba je ọkùnrin to n solori ilu, ile tabi orile-ede nito ri pe o jogun ipo yi. O le je taara lati inu ebi re tabi nitoripe ebi re lokan. Opo awon ni ile Yoruba lori bayi. Won ni awon afọbajẹ ti won gbimo ibo ni tabi inu ebi wo ni oba to kan yio ti wa. Ni Europe oba n je lati inu ebi kanna. Yio gori ite taara lati odo bàbá tabi ìyá re.

Iyawo oba ni a n pe ni ayaba tabi ayaoba. Ni Europe obìnrin yi le gun ori ite ti oba ba ku, eyi ko je be ni ile Yoruba nibi ti obinrin ko le di oba.

Ti olori orile-ede kan ba je oba a n pe iru ijoba yi ni idobaje, ti oba na si n je adobaje.

Àwọn èdè míràn

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.