ქუაშ ხანა

ქუაშ ხანა — კოჩობურობაშ გოვითარაფაშ უჯვეშაში კულტურულ-ისტორიული პერიოდი, მუჟამსჷთ ოხანდე დო ოლიმორი ანჯარეფი უმენტაშო ქუაშე გჷმიქიმინუდჷ. მარა, თაშნეშე გჷმირინუაფუდჷ ჯა დო ძვალი ხოლო. ქუაშ ხანაშ ბოლოშო, გიფაჩჷ ტკილიშ ნოკეთებუეფიშ გჷმორინაფაქ.

ქუაშ ხანა ირთუ სუმ ნორთო: პალეოლითი (ჯვეში ქუაშ ხანა), მეზოლითი (შქა ქუაშ ხანა) დო ნეოლითი (ახალი ქუაშ ხანა). მუშჸურე, პალეოლითი ირთუ: გიმენი, შქა დო ჟილენი პალეოლითო.

გიმენი პალეოლითი არძოშე ხანგჷრძე ხანა რე. თიმბორჯიანი ნოხორუეფშა საქორთუოს მიარე აკანს რე მეგორილი: დმანისის, კაცხის, ლაშებალთას, ჭიქიანიშ გვალას.[1]

ქუაშ ხანა

↑ Homo-შ გვარობაშ გორჩქინუაშახ (პლიოცენი)

პალეოლითი

ადრე პალეოლითი
Homo-შ გავრობა
დაჩხირიშ ათვისაფა, ქუაშ ანჯარეფი
შქა პალეოლითი
Homo neanderthalensis
Homo sapiens
აფრიკაშე გიშულა
გვიანი პალეოლითი
ოოჸოთამალი
ეპიპალეოლითი (მეზოლითიშ ეპოქაშა გინულა)

მეზოლითი

მიკროლითეფი, შვინდისარი, კანოე
სუბნეოლითი (მეზოლითიშ ეპოქაშა გინულა)

ნეოლითი

მეგალითეფი
არხო ბჟაეიოლი:
კერამიკაშახ ნეოლითი
კერამიკული ნეოლითი
ევროპა, აზია
ადრე ნეოლითი
გვიანი ნეოლითი

ლინჯიშ ხანა

მეტალურგია, ცხენი, ბარბალი
ბრინჯაოშ ხანა
თაშნეშე ქოძირით:
პორტალი:ისტორიაშახ ევროპა
National park stone tools
ქუაშ ხანაშ ანჯარეფი

რესურსეფი ინტერნეტის

სქოლიო

  1. საქორთუოშ ისტორია, ქთ., 2008 წ. ხს. 22
ინდოეთი

ინდოეთი (ჰინ. भारत, ინგლ. India), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — ინდოეთიშ რესპუბლიკა - (ჰინ. भारत गणराज्य, ინგლ. Republic of India) — სახენწჷფო ობჟათე აზიას. ქიანაშ მახორობა — 1,22 მილიარდ ადამიერშე უმოსი (2010), ტერიტორია — 3 287 263 კმ², ჟირხოლო მუნაჩემეფით, ობჟათე აზიაშ უდიდაშ სახენწჷფოს წჷმმარინუანს. მოსოფელს მაჟირა აბანს იკენს მახორობაშ მუდანობათ დო მოსოფელს მაშკვითა რე ტერიტორიაშ მეჯინათ. ნანანოღა — ნიუ-დელი. სახენწჷფო ნინეფი — ჰინდი დო ინგლისური.

ფედერაციული, საპარლამენტო რესპუბლიკა. პრემიერ-მინისტრი — ნარენდრა მოდი, პრეზიდენტი — პრანაბ მუხერჯი. ქიანა ირთუ 29 შტატო დო 7 მორსხუე ტერიტორიათ.

ინდოეთის ბჟადალშე უხურგანს პაკისტანი, ოორუე-ბჟაეიოლშე - ჩინეთიშ ოკათე რესპუბლიკა, ნეპალი დო ბჰუტანი, ბჟაეიოლშე - ბანგლადეში დო მიანმარი. თეშ მოხ, ინდოეთის ოზუღე ხურგეფი უღუ ობჟათე-ბჟადალშე მალდივეფწკჷმა, ობჟათეშე - შრი-ლანკაწკჷმა დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე - ინდონეზიაწკჷმა. შტატი ჯამუ დო ქაშმირს, ოდებელ ტერიტორიას, ხურგა უღჷ ავღანეთწკჷმა.

მეზოლითი

მეზოლითი (მეზო... დო ...ლითი) — შქა ქუაშ ხანა, პალეოლითიშე ნეოლოთშა გჷნამლჷ ეპოქა. თე ბორჯის პლეისტოცენქ დითირჷ ჰოლოცენით. მეზოლითიშ დოჭყაფა უხვადუ გოჸინუაშ ბოლო სტადიაშ თებას. დჷმახასიათაფალი რე ალმახანური ჰავა, ჩანარობა დო ჩხოლარეფიშ ორენი. ევროპას მეზოლითი რდჷ 10-7 ვითოში წანაშ კინოხ (დოდგინილი რე რადიოკარბონული მეთოდით), ოორუე რაიონეფს იგჷნძორებუდჷ 6-5 ვითოშ წანაშ კინოხ ხოლო, არხო ბჟაეიოლს — 12-9 ვთშ. წანაშ კინოხ.

საქორთუოს მუშობური მეზოლითური თარიღეფი მუთმოფხვადჷნა: მიკროწვანჯარეფი, ხასჷლალაგვირი მიკროლამელეფი, დუდორცარეტუშიანი ლამელეფი, სახერეტეფი. თაშნეშე დუდეშაცქაცქილი, ხასჷლაეშაცქაცქილი დო დოკიბირელი ანჯარი. დიდი მუდანობათი რე ასიმეტრიული ანჯარი. საქორთუოშ მეზოლითური ხანაშ ძეგლეფი რე ეძანი, ზურტაკეთი, საგვარჯილე, ახათი, წონა, კუდარი, უჩა ფოთქვა, ქვაჭარა, იაშთხვა, ჯამპალი, რგილი ფოთქვა დო შხვა.

ნეოლითიშ ხანა

ნეოლითიშ ხანა (ნეო – ბერძენ. neos - ახალი, რთული ზიტყვაშ აკმადგინალი ნორთი, შანენს ახალს,

გოახალაფირს; ლითი, ლითო – ბერძენ. lithos – ქუა, რთული ზიტყვაშ ნორთი, შანენს ქუაწკჷმა, ქანეფწკჷმა დოჸუნალობას) — ახალი ქუაშ ხანა, ქუაშ ხანიშ ბოლო ეშალი, ნამუთ დოთირუ ენეოლითიქ. ტერმინი „ნეოლითი“ მენცარობას 1865 წანას მიშეღჷ ჯ. ლაბოკიქ თიმ პერიოდიშ ეიოშინალო, მუჟამსჷთ ადამიერი მუშ ოჭკომალს ბწკარულიშ კულტივაციაშ დო ჩხოლარეფიშ დოჭყანაფათ მიპალუანდჷ, მარა ანჯარიშ ოკეთებელო (ჯაშ დო ძვალიშ მოხ) დიო ხოლო ხვალე ქუას გჷმირინუანდჷ. ნეოლითიშ გჷმათანჯალი შანეფი რე: შხვაშ მეურნობაშ მიდაღალაშე (მაჯინობა, ჩხომჭოფუა, შაყარუაფა) მაწარმაფალ მეურნობაშა (დიხაშხანდუა, მეჩხოლარობა) გინულა, დიხაჭაბუშ ჭკუდიშ გორჩქინა, ქუაშ ანჯარიშ გოვარვალაფა, გორხუალა. კულტურულ–სამეურნო შანეფიშ მეჯინათ ნეოლითიშ კულტურეფი ჟირ თარ ბუნათ ირთუ: 1. დიხაშმოხანდე–მეჩხოლარე ტომეფით დო 2. მაღალგოვითარაფილ მაჯინეეფიშ მეჩხომეეფიშ.

საქორთუოშ ისტორია

საქორთუოშ ტერიტორიას უჯვეშაშ ბორჯიშე ადამიერეფიშ რინაშ ფაქტის ადასურენს დმანისის მანჯაფილი არქეოლოგიური გონთხორუეფი. დმანისის მეგორაფილი ადამიერიშ ჩონჩხიშ ფრაგმენტეფი უჯვეშაში რე ედომუშამ ევრაზიას დო თიში ხანი დოხოლაფირო 1 800 000 წანა რე. ქორთუეფიშ მაართა პოლიტიკური გოართოიანაფა დიაოხი დო კოლხაქ წყარმალუ ჭოროხიშ ღანჩოს ჯვ.წ II ვითოშწანურაშ ბოლოს დირსხუ, თინეფქ მუსხირენ ოშწანურას იარსებეს. თინეფი დუდგიმე დახუეს ოორუეშე მიშაჭკირელ გეგია ტომეფქ. ჯვ.წ VI ოშწანურას გჷმიქიმინჷ ეგრისიშ ანუ კოლხეთიშ ომაფექ. თინა დახე ედომუშამო აკმაართიანენდჷ ასეიან ბჟადალ საქორთუოს. ჯვ.წ IV ოშწანურას ბჟაეიოლ საქორთუოს აკიქიმინჷ იბერიაშ ომაფექ. ზუსტას იბერიაშ მაფა ფარნავაზის მითმიარსხუ ქორთული ჭარალუაშ აკოქიმინუა. ჯვეში წანეფიშ ეკოროცხუაშ ბოლოს რომიშ იმპერიაქ ქჷდიჸუნუ ეგრისიშ ომაფე, ქართლიშ ომაფექ დიო რომიშ ვასალო გჷნირთჷ, თიში დოდაღარაფაშ უკული, სპარსეთიშ გოლინაშ გიმე რდჷ. ბჟადალ საქორთუოშ ტერიტორიას ოთხი სათაროქ გჷმიქიმინჷ: ლაზეფიშ, აფშილეფიშ, აბაზგეფიშ დო სანიგეფიშ. გიშაკერძაფილო გემანგარჷ ლაზეფიშ სათაროქ, ნამუქჷთ მუშ გოლინაშ გიმე ქჷდიჸუნუ დოსქილადირი სუმი სათარო დო აკოქიმინუ ახალი სახენწჷფო - ლაზიკა.

VI ოშწანურას სპარსელეფქ ქართლის, ბიზანტიარეფქ — ლაზიკას გუუქვეს მაფობა დო მამართალო მუნეფიშ მოხელეეფი ქჷდარინეს. VII ოშწანურაშ შქა ხანეფს, საქორთუო ახალ ემაჭოფალეფქ არაბეფქ ქჷდიჸუნეს. VIII ოშწანურაშ ბოლოს ქიანაშ პერიფერიულ ნორთეფს, სოდე არაბეფიშ გოლინა დაღარი რდჷნ, გჷმიქიმინუდჷ ახალი, ზოხორინელი ქორთული სახენწჷფოეფი. ბჟაეიოლ საქორთუოს აკიქიმინჷ: კახეთიშ სათაროქ (ოქორეპისკოპოსე) დო ჰერეთიშ ომაფექ. ბჟადალ საქორთუოს აკიქიმინჷ აფხაზეფიშ ომაფექ. IX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, ობჟათე-ბჟადალ საქორთუოს აკიქიმინჷ ტაო-კლარჯეთიშ სათაროქ, ნამუსჷთ უკვე 888 წანაშე ქორთუეფიშ ომაფე ჯოხოდჷ. X-XI ოშწანურეფიშ ხურგას აფხაზეფიშ დო ქორთუეფიშ სახენწჷფოეფქ აკიართიანეს, თე გოართოიანაფილ სახენწჷფოშ მაართა მაფათ ბაგრატ III-ქ გჷნირთჷ. XII ოშწანურაშე აფხაზეფიშ დო ქორთუეფიშ სახენწჷფოს დავით აკმაგაფალქ ქიმკურსხუ კახეთ-ჰერეთი (რანეფიშ დო კახეფიშ ომაფე), ტაშირ-ძორაგეტიშ ომაფე დო ბოლოს ქართიშ საამირო. დავით აკმაგაფალქ საბოლოოთ გადუდიშულჷ საქორთუო თურქ-სელჯუკეფიშ პატჷნალაშე. საქორთუოშო ორქოშ ხანო იკოროცხუ თამარ მაფაშ მოღალობაშ პერიოდი.

XIII ოშწანურას მონღოლეფქ გემშაცუეს, კრიტიკულ დგომარობას რინელჷ ომაფეს საქორთუოს რსებული ვითარაფაშ გეშა ქიანაქ ჟირ ნორთო გირთჷ, ართის მაფენდჷ დავით ულუშ გამნარყეფი, მაჟრას — დავით ნარინიშ. XIV ოშწანურას გიორგი ყანთიშ მართუალაშ ბორჯის, საქორთუოქ კინ აკიართიანჷ, მარა კინ თიმ ოშწანურაშ ბოლოს თემურ-ლენგიშ ბრუოშა მიშაკათინქ ქიანა დიხას გუმანგჷ. თეს, გეჸვენჯ ოშწანურეფს მაჸუნ ირანიშ დო ოსმალეთიშ აგრესიაქ, ოორუე-კავკაციურ ტომეფიშ გენთხაფეფქ დო დინოხოლენრყებეფქ. 1490 წანაშე საქორთუოქ ოფიციალურო აკოცუ: ქართლიშ, კახეთიშ, იმერეთიშ ომაფეეფო დო სამცხეშ საათაბაგოთ. XVIოშწანურას იმერეთიშ ომაფექ გირთჷ: სამარგალოშ, გურიაშ, აფხაზეთიშ დო შონეშ სათაროეფო. 1555 წანას დოდვალირი ამასიაშ ზებათ ირანქ დო ოსმალეთიქ საქორთუო შქას გორთეს, ქართლი დო კახეთი ირანიშ, ბჟადალ საქორთუოქ დო სამცხე-საათაბაგოქ ოსმალეთიშ ვასალეფო გჷნირთეს. 1633 წანას ქართლიშ მაფათ გჷნირთჷ როსტომ-ხანქ, თეშ უკული ართი ოშწანურაშ გოძვენას ბჟაეიოლ საქორთუოშ ომაფე ხვისტაშა ქირსიან მაფას ვეშურთუმუ. XVIII ოშწანურაშე ქართლ-კახეთი აკმიართიანებუ დო ირანშე ზოხორინელო გჷნმირთუ. 1783 წანას დოდვალირი გეორგიევსკიშ ტრაქტატით ქართლ-კახეთიშ ომაფექ რუსეთიშ პროტექტორატო გჷნირთჷ.

1801 წანას რუსეთიქ გაუქვუ ქართლ-კახეთიშ ომაფე დო ქიმკირსხუ რანწკი გუბერნიაშ სატატუსით. თიმ წანეფს რუსეთიშ პროტექტორატი აღიარეს შხვა ქორთულ ომაფე-სათაროეფქ ხოლო, ნამუსჷთ მოგვიანაფათ თინეფიშ რსული გოუქვაფაქ მაჸუნ. თეშ მოხ რუსეთიქ ლჷმაშ რზათ ქიმკირსხუ საქორთუოშ დინაფილი ტერიტორიეფი. 1918 წანას რუსეთიშ იმპერიაშ დორაგვაფაშ უკული, საქორთუოქ პოლიტიკური ზოხორინალა მიპალუ (მაართა რესპუბლიკა). 1921 წანას სხუნუეფიშ რუსეთიქ საქორთუოშ ოკუპაცია ქიმინჷ. ქიანას აკიქიმინჷ ახალი სუმი პოლიტიკურ ართულქ - აფხაზეთიშ მორსხუე რესპუბლიკა (1931 წანაშე ავტონომიური რესპუბლიკა), აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა დო ობჟათე ოსეთიშ ავტონომიური ოლქი.

1991 წანას სხუნუეფიშ რსხუშე საქორთუოქ ზოხორინალა მიპალუ. ქიანაშ მაართა პრეზიდენტო ზვიად გამსახურდიაქ გჷნირთჷ.

შხვა ნინეფს

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.