სამართალი

სამართალი რე ორთათ გოპიჯალაფირი ადამიანეფიშ ნება-მოვალობეფიშ გჷმათანჯალი ზოგადსავალდებულო ერთიშ წესეფიშ ართიანალა დო ჯარალუობური ურთიერთობეფიშ მოწესრიგაფაშ სისტემა, ნამუსჷთ ახასიათენს ნორმატიულობა, ფორომალური გოთანჯაფა, სისტემურობა დო თინეფიშ რსულება სახენწჷფოშური ჟიმოქიმინჯალათ რე უნარღელჸოფილი.

JMR-Memphis1
სამართალიშ სიმბოლო ოსურღორონთი დიკე.[1][2]

სამართლიშ დარგეფი

  • ერუანული სამართალი
    • კერზო სამართალი
    • საჯარო სამართალი
      • კონსტიტუციური სამართალი
        • საქორთუოშ კონსტიტუცია (2004 წანაშ 7 ფურთუთაშ დგომარობათ)
        • საქორთუოშ კონსტიტუციური კანონი აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ სტატუსიშ გეშა
      • ადმინისტრაციული სამართალი
      • ზისხირიშ სამართალი
    • საპროცესო სამართალი
  • ინტერნაციონალური სამართალი

ინტერნაციონალური ოაპიჯაფური სამართალი ინტერნაციონალური ოჰეერე სამართალი ინტერნაციონალური ოზუღე სამართალი ინტერნაციონალური კოსმოსური სამართალი ინტერნაციონალური ჰუმანიტარული სამართალი ინტერნაციონალური ზისხირიშ სამართალი ადამიერიშ ნებეფიშ ინტერნაციონალური სამართალი ევროპაშ რსხუშ საჯარო სამართალი დიპლომატიური დო ოკონსულე სამართალი

    • კერზო ინტერნაციონალური სამართალი
    • საჯარო ინტერნაციონალური სამართალი

სასამართალო დჷნაწესებუეფი

  • სასამართალო
    • საკონსტიტუციო სასამართალო
    • უჟინაში სასამართალო
    • საოლქო სასამართალო
    • რაიონული სასამართალო
    • ოარბიტრაჟე სასამართალო
  • პროკურატურა
    • გენერალური პროკურატურა
    • ოურდუმე პროკურატურა
    • ოაკანე პროკურატურა

რესურსეფი ინტერნეტის

სქოლიო

  1. Hamilton, Marci. God vs. the Gavel, page 296 (Cambridge University Press 2005): “The symbol of the judicial system, seen in courtrooms throughout the United States, is blindfolded Lady Justice.”
  2. Fabri, Marco. The challenge of change for judicial systems, page 137 (IOS Press 2000): “the judicial system is intended to be apolitical, its symbol being that of a blindfolded Lady Justice holding balanced scales.”
Casus belli

Casus belli (ლათ. casus belli - ბაძაძი ლჷმაშო; ოურდუმე ინციდენტი) — რომიშ სამართალიშ იურიდიული ტერმინი, ნამუთ შანენს ლჷმაშ დოჭყაფაშ ფორმალურ ბაძაძის. თეხანურ მენცარობას გჷმირინუაფუ მუჭოთ casus foederis-იშ ანტონიმი. Casus belli-შ ართ-ართი საუჯგუშო სამანგა რე ერც ჰერცოგ ფრანც ფერდინანდიშ ჸვილუა სარაევოს. ავსტრო-უნგრეთის იმპერიაქ თე ჸვილუა გჷმირინუ მუჭოთ სერბეთიშო ულტიმატუმიშ, უკული ლჷმაშ გჷმოცხადაფაშ ბაძაძი.

დე იურე

დე იურე (კლასიკ. ლათ. de iure) — გჷმოთქვინუა, ნამუთ შანენს „კანონშე გეპონუათ“, პარალელურო არსებენს გჷმოთქვინუა დე ფაქტო — „ფაქტობურო“.

თე ტერმინეფი გჷმირინუაფუ პოლიტიკურ სიტუაციეფს. სამანგათ, მუდგა იჸინ პრაქტიკას შილებე არსებენდას დე ფაქტო, სოდეთ კათა/ჯარალუა მეჸუნს გორკვიაფილ პრინციპის/აპიჯალას მუჭოთ კანონს, მარა სამართალებურო თეჯგურა კანონი ვაარსებენს. მაჟია კუნთხუთ, მუდგა იჸინ პრაქტიკას შილებე არსებენდას დე იურე, მარა ჯარალუაშენი ჩინებული/აღიარარაფილი ვარდასინ.

დე ფაქტო

დე ფაქტო (ლათ. de facto, თახმო) — ფაქტობურო; საირქიანო სამართალს დე ფაქტო ჩინება შანენს სახენწჷფოშენი ახალი სახენწჷფოშ ვარ-და თარობაშ ვაედომუშამი ჩინებას. თე ტერმინი თარო გიმირინუაფუ დე იურეშ ოაწმარენჯე შანულობათ.

ექსკლავი

ექსკლავი (ლათ. ex-შე — შე + ლათ. clavis — „კილა“) — ვასუვერენული რეგიონი, ნამუთ ქიანაშ თარ ტერიტორიაშე რე დოშორაფილი დო გოხურგელი რე შხვა (ართი ვარდა მუსხირენ) სახენწჷფოთ. ართი დო იგივე ტერიტორია ექსკლავს წჷმარინუანს თი ქიანაშო, ნამუსჷთ თინა ორხველჷნ, დო ანკლავს თი ქიანაშო, ნამუსჷთ თინა ვარხველჷნ. გჷმნარკი რე წჷმინდე ექსკლავი — ვასუვერენული რეგიონი, ნამუთ ქიანაშ თარ ტერიტორიაშე რე დოშორაფილი დო ართშე უმოსი ქიანათ რე გოხურგელინ.

ექსკლავს, ნამუსჷთ ზუღაშა გიშალი უღუნ, გვერდოექსკლავი ჯოხო. ოზუღე სამართალიშ მეჯინათ, გვერდოექსკლავშა მეჭირინაფაშ ბლოკირაფა შხვა ქიანაშ ფლოტიშით ვეშილებე. რჩქვანელობურ გჷმორინაფას გვერდოექსკლავეფი დო გვერდოანკლავეფი შხირას ჯოხოიდვალუაფჷნა უბრალოთ ექსკლავეფი დო ანკლავეფი.

თელარა

თელარა — მიარეშანულამი ჩინება, ნამუთ გჷმირინუაფუ შხვადოშხვა კონტექსტის.

სამანგათ::

ბიოლოგიური თელარა, მუჭოთ მატერიაშ გიშაკერძაფილი ფორმა;

თელარა (იურისპრუდენცია დო სამართალი) სოციალურ-პოლიტიკური არზით (თელარაშ დოზღვევა);

თელარა (თელარაშ კვარანჩხი) მუჭოთ მეტაფორა, მუჟამსჷთ, სამანგათ, ცორცხალი ორგანიზმეფიშ მუშობურობა მიაჭარუ შხვა ობიექტეფს (თელარაშ მაკვარანჩხი იდეა, ცორცხალი წყარი, ცორცხალი მუსიკა, შხვა).თელარაშ შანულამი, გჷმაართიანაფალი მუშობურობეფი რე: რჯება, მეტაბოლიზმი, რდუალა, გომიარაფა, გოვითარაფა, ჰომეოსტაზი.

თეოკრატია

თეოკრატია (ოქსფორდიშ გოსხუნუაფონ ლექსიკონიშ მეჯინათ) — ოხეშუულებე სისტემა, ნამუსთ პაპობა მართუნს ჟიღორონთიშ ვარდა ღორონთიშ ჯოხოთ .

თეოკრატია (ბერძენ. θεός „თეოს“ — ღორონთი დო κρατεῖν „კრატეინ“ — მართუა) — სახენწჷფო მართუალაშ ფორმა, ნამუშ ბორჯისჷთ უმაღალაში ხეშუულება გეპონუ ართ ვარდა მუსხირენ რელიგიაშ დოქტრინას დო მართუალა იხორციელებუ რელიგიური პრინციპეფიშ მეჯინათ.

კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა

კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა (ფრანგ.: République Démocratique du Congo), თაშნეშე ჯოხოდვალირი მუჭოთ კონგო-კინშასა, ჸოფილი ზაირი, - სახენწჷფო ცენტრალურ აფრიკას, კონტინენტიშ სიდიდათ მაჟირა ქიანა (ალჟირიშ უკული). ქიანას ოორუეშე უხურგანს ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკა დო ობჟათე სუდანი, ბჟაეიოლშე - უგანდა, რუანდა, ბურუნდი დო ტანზანია, ობჟათეშე - ზამბია დო ანგოლა, ბჟადალშე კონგოშ რესპუბლიკა. ქიანას უღუ ზუღაშა გიშალი 40 კმ სიგანაშ ინწრო ყელით წყარმალუ კონგოშმანგას გვინეაშ ჸუჯის. ჯოხოდვალა „კონგო“ (მაჯინის შანენს) მოურს ბაკონგოშ ეთნიკური მახორობაშე, ნამუთ წყარმალუ კონგოშ ღანჩოს ოხორანს.

ჸოფილ ბელგიურ კოლონიაქ ჯოხო 1971 წანას მოღალირჷ ზოხორინალაშ უკულ დითირუ კონგო-კინშასაშე ზაირშა, 1997 წანაშახ. 1998 წანაშე ქიანას უდიდაში მუმაჯალაგარი ლჷმაქ აჸუ გინაღალარქ (შხირას იჯოხოდვალუაფუ მუჭოთ აფრიკაშ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა), ნამუთ მოსოფელიშ არძოშე მაჭყვადალი ლჷმა რდჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული.

კონსტიტუცია

კონსტიტუცია (ლათ. constitutio — „დოდგინა“, „გოჭყაფა“) — გიშაკერზაფილი წესით მეღებული უმაღალაში იურიდიული ჭყანაშ მაღვენი სახენწჷფოშ თარი კანონი. კონსტიტუცია არეგულირენს ჯარალუას პიჯიშ სამართალებურ დგომარობას, საჯარო ხეშეუულებაშ ორგანიზაცია დო ფუნქციონირაფაწკჷმა მერსხილ ურთიართობეფს. კონსტიტუცია რთული მიარეფუნქციური ჯარალობური ინსტიტუტი რე. შხირას მირჩქინანა, მუჭოთ სახენწჷფოშ უჟინაშ კანონს, წესეფიშ კატალოგის, ინდივიდიშ გარანტის სახენწჷფოწკჷმა ურთიართობას დო შხვა.

ლიბერალურ-დემოკრატიული სკოლაშ გემაჸვენჯეეფი, კონსტიტუციას თარო მეკონეფიშ ორთათ გოპიჯაფილ ჯარალობური ხეკულუაშ არსის (ორთაში სამართალიშ ომენცარე სკოლა), სამართალებური იდეაშ უმაღალაშ გჷმოხანტუალას (ნორმატივისტეფი), სახენწჷფოშ დო ნაციაშ სტატუსიშ გჷმათანჯალი წესეფიშ ართობურობას (ინსტიტუციონალისტეფი) ორწყენა.

მარქსისტულ-ლენინური მონძღვარუა კონსტიტუციას გჷთმოსხუნჷნს, მუჭოთ ინსტრუმენტის, ნამუშ მეშქაშობათ შხვადოშხვა სოციალური კლასი გამეკენჯენს დორხველურ პოლიტიკურ პატჷნალასკონსტიტუციაშ ონდეთ გინორთელ სოციალურ დოშანილობას ეშანჷნა თეხანური მარკვიალეფი, ნამუეფით მარქსიზმშე შორს რენა. პროფესორ ანდრაშ შაიოშ არზით, კონსტიტუციეფიშ უმენტაშობაქ თიშო აკიქიმინჷ, ნამჷ-და მუქუჩუჩუდუკო დო გუთებუდუკო სოციალური რევოლუცია; შხვა კონსტიტუციეფიშ აკოქიმინუაშ ღანკი, თიში არზით, რევოლუციაშ დუდშე ეჩილითაფაშ წჷმირევოლუციური დგომარობაშ აკოდგინუას წჷმარინუანს.

დახე არძა თეხანური მარკვიალი კონსტიტუციაშ საარზიშ გოთანჯუაშ გოჯინას ოხვილუანს თიშ დჷმარსხუაფალონ ხასიათის დო მარეგულირებელ ფუნქციას. კონსტიტუციაშ ნორმეფით მუთმოხვადუ საჯარო ინსტიტუტეფიშ ლეგიტიმაცია, თინეფიშ ნძალანებაშ ფარგალეფიშ დო მენოღალეეფიშ თარი ნებეფიშ გოთანჯუა, სახენწჷფოს დო ადამიერეფს შქას ურთიართობეფიშ კვანწუა.

მალტა

მალტა — სახნწჷფო ობჟათე ევროპას. იდვალუაფუ სქირონაშქა ზუღაშ ცენტრალურ ნორთის დვალირ არქიპელაგის, ნამუთ სიცილიაშ წყარპიჯიშე 93 კმ-ით დო ტუნისიშ წყარპიჯიშე 288 კმ-ით რე დოშორაფილი. გოძვენა გიბრალტარიშ საროტიშახ 1,826 კმ რე.

ოავტორე ნება

ოავტორე ნება – ცნება ომენოღალური სამართალს, ნამუთ ეთმოსახუნს თი ნებეფიშ ართოიანალას, ნამუეფით ორხველჷ მენცარობაშ, ლიტერატურაშ დო ხელუანობაშ ნახანდიშ მაქიმინალს (ავტორს) ვარა თიშ მონძეს. მუჭოთ წესინ გარკვიებული ბორჯით, მუდგაშ გულაშ უკულით ნახანდი გინმირთუ ოირკოჩე დორხველობათ.

ოკუპაცია

ოკუპაცია (ლათ. occupatio) — ნამდგაინ სახენწჷფოშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშით შხვა ქიანაშ ტერიტორიაშ ობორჯეთ დოკება. ოკუპაცია გეგშაბრთათ ოკო ანექსიაშე, ნამუთ ართი სახენწჷფოშით შხვა ქიანაშ ედომუშამი ვარდა ტერიტორიაშ ნორთიშ ნძალათ მერსხუაფას შანენს.

ომენოღალე სამართალი

ომენოღალე სამართალი — სამართალიშ დარგი, ნამუთ არეგულირენს სამართალობურო ალმაბონი სუბიექტეფიშ (ფიზიკური დო იურიდიული პიჯეფიშ) ურთიერთობებს. ომენოღალე სამართალი სამართალიშ ართ-ართი დარგიე დო გოშხვანერაფილიე საჯარო სამართალიშე დო ზისხირიშ სამართალშე. ომენოღალე სამართალიშ ართ-ართი ჯინჯიერი ცნება რე გარიგება.

ონიშოლი

ონიშოლი (ლათ. portus — გავანი, მიკარინალი) — აბანი, ნამუთ ზუღაშ ვარდა წყარმალუშ ჭყარპიჯიშ გოხოლუას (არხოს) იდვალუაფუ, დო ნამუთ აკოგაფილი რე ნიშეფიშ დო ხვამარდეფიშ მიკარინალო, დო ნამუსჷთ უღუ სპეციალური კომპლექსური აკნაგეფუეფი ონინალეთ: მიკარსხუაფალეფი, დგჷმილეფი, ეიოკინალი კრანეფი, ოწკარუეფი, ტერმინალეფი, დჷმახვარე ტრანსპორტი დო თ.უ. ონიშოლს შილებე ორდას მუსხირენი მიკარსხუაფალი, ნამუთ სპეციალურო რე აკოგაფილი ნიშეფიშ მიკარსხუალო, მაშარეეფიშ ეშაჸონაფალო დო გიმაჸონაფალო, ორზოლეფიშ ოხარგალო დო გჷმახარგალო, ნავთობიშ დინაბუნალო დო შხვა საქვარეფშო.

საირქიანო სამართალი

საირქიანო სამართალი წჷმმარინუანც ნორმეფიშ დო პრინციპეფიშ ართამალას, მუდგაშ ალაფათ ხვადჷ სახენწჷფოეფიშოშქაშე ურთიერთობეფიშ რეგლამენტირაფა. თინა მითმიღებუ სუვერენული სახენწჷფოეფიშ შქას ურთიერთაპიჯაფეფიშ ოსხირშა. საირქიანო სამართლიშ ღანკის წჷმმარინუანს ერუანული კანონდვალირაფეფიშ მერინაფა ართამი საირქიანო სამართალიშ ნორმეფიშ აკამუშებელო. საირქიანო სამართალიშ გიმენსახეობას წჷმმარინუანც საირქიანო ოზუღე სამართალი, საირქიანო ოჰაერე სამართალი, საირქიანო სამართალი კოსმოსური ოფირჩაშ გჷმორინაფაშ გეშა, ადამიერიშ ნებეფი, საირქიანო ეკნომიკური სამართალი, საირქიანო გარემოშ თხილუაშ სამართალი.

საირქიანო სამართალიშ ჩჷნაფა მაართათ ჯერემი ბენტჰექ 1780 წანას წიგნის „მიშალუ მორალიშ დო წჷმმარინაფალაფაშ პრინციპეფს“ გჷმირინუ. მეხოლაფირო 1840 წანაშე თე ჩჷნაფაქ ინგლისური და რომანული ნინეფც ჯვეში ტერმინი „კათეფიშ სამართალი“ ქენათირუ (ფრანგულო: droit de gens ) ჩჷნაფა „ხკათეფიშ სამართალი“ ძალამი ჯვეშიე დო რომაულ ფარანს არსხუაფუ. რომალეფი საირქიანო ურთიერთობეფს ius gentium-იშ პრინციპით ხემანჯღვერენდეს (მუკოჩუალირიე ციცერონიშ ნაჭარეფს). გერმანული, დანიური, სკანდინავიური დო ნამთინე სლავური ნინეფც კინე ჯვეში ჩჷნაფა „კათეფიშ სამართალი“ გჷმირინუაფუ (სამანგათ: Völkerrecht, Volkenrecht...)

მაართა დო მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას შქას მოქარანე კჷლმაგორუეფს საირქიანო სამართალიშ დეფინიციაწკჷმა რსხუაფათ პრობლემა ვა ნოღვენა. სჷმჷნეფიშ შხვადოშხვაფალაშ უმკუჯინუო თინეფი აპიჯაფილეფი რდეს, ნამდა საირქიანო სამართალი სახენწჷფოეფიშ შქას ურთიერთობაშ დორეგულირაფაშ მეშქაშალა რე. პოზიტივისტეფიშ დომინანტური დოქტრინაშ ალაფათ საირქიანო სამართალიშ ხვალახე სუბიექტი სახენწჷფო რდჷ.

მორო თე მუნასჷმჷნეფი თიმწკჷმა ხოლო ვა მეურედჷ სიმართლეს. უკვე თიმწჷმა ხოლო რდჷ მორჩილი მუდანაფაშ საირქიანო სამართალიშური გუნაჭყაფეფი, ნამუეფსჷთ სახენწჷფოშ სტატუსი ვა უღუდეს. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ დოთებაშ უკული საირქიანო არენას გაკლარჩქინდჷ მიარე სახენწჷფოეფიშოშქაშე ორგანიზაციაქ, კერძო პიჯეფიშ დუნარსხუეფი მუსხირენი საირქიანო ვაოთარობე ორგანიზაციაქ, ბრელი მიარენაციურ კონცერნიქ, ეთნიკური უმორჩილაშობეფქ, ნამუეფქჷთ საირქიანო სამართალიშ სუბიექტიშ სტატუსი გეჭოფეს.

საირქიანო სამართალიშ ჩჷნაფაშ ირონი ოვითარაფაშა ამერიკაშ სამართალიშ ინსტიტუტიშ „საირქიანო სამართალიშ“ დეფინიცია ხოლო (მასუმა მიშათინუა) მითმიოწურუანს, ნამუსჷთ საირქიანო სამართალიშ სუბიექტეფო გმიშინუაფჷ, მუჭოთ სუვერენული სახენწჷფოეფი, თაშნეშე საირქიანო ორგანიზაციეფი დო (გაკინებული ნებეფით) კერძო დო იურიდიული პიჯეფი.

საირქიანო სამართალიშ ოსხირშა ჩიებაბორჯის თოჸუჯიქ ოკო მეუდირთას გეჸვენჯი შანულამ თეორიულ ასპექტეფს:

ოირკოჩე დო რეგიონალური საირქიანო სამართალი

საირქიანო სამართალიშ მუშობურობეფი

საირქიანო სამართალი, მუჭოთ „სამართალი“

საირქიანო სამართალიშ თანჯეფი

სუვერენიტეტი

სუვერენიტეტი (ფრანგ. souveraineté — უჟინაში ხეშუულობა) — ექსკლუზიური უჟინაშალა, უჟინაში ნებეფიშ ართიანალა, ნამუთ სახენწჷფო დო მუშ მადუდურს ორხველჷ. ქიანაშ სუვერენიტეტი თიშ რსული ზოხორინალას შანენს.

შხვა ზიტყვეფით, სუვერენიტეტი შანენს, ნამდა მოჩამილი ქიანაშ ტერიტორიაშ არძო წესი დო კანონი დუდო ათე ტერიტორიაშით იწესებუ, დო ხვალე მუშით. სახენწჷფო სუვერენიტეტიშ უმუშო სახენწჷფო ვა რე დო ნამდგაიჸინი შხვა სახენწჷფოშ ნორთის ვარა კოლონიას წჷმარინუანს.

სახენწჷფო სუვერენიტეტი იფაჩუ დინოხოლენ წყარეფს, ტერიტორიულ ზუღას, ელჷმოლჷ ზონას, გეზ-ის, კონტინენტურ შელფის. თაჸურეშე აბსოლუტური სუვერენიტეტი იფაჩუ დინოხოლენ წყარეფს დო ტერიტორიულ ზუღას. სახენწჷფო თანჯა ზუღას თე შვანს გჷშმურს ტერიტორიული ზუღას.

ტერიტორია

ტერიტორია (ლათ. territorium) — სქირონაშ ჟიდოხიშ ნორთი გოთანჯილი ხურგეფით.

არძაშე უმაართაშო ტერიტორიათ ჯოხოიდვალუაფუ დიხაშ ოფირჩა, ნამუშათ სახენწჷფოშ ვარდა თიშა მიშმალი ტერიტორიული ართულიშ (ტერიტორიული აკნაქიმინაშ) იურისდიქცია იფაჩუნ.

ფიყჰი

ფიყჰი (არაბ. فقه‎‎; გაგება) — ისლამური სამართალი.

შარიათი

შარია (არაბ. شريعة‎‎ [ʃariːʕa(tun)] — (ემეთი) რზა, ართნერი რჯებაშ კოდექსი - აკმოკათჷნს ისლამიშ ნებეფს, მორალურ-ეთიკურ დო რელიგიურ ნორმეფს. გჷთმოხურგანს მუსლიმანიშ რინას დო ისლამს მერჩქინელი რე "იროიანი დო უთირუ" ღორონთიერ დჷნადგინათ. რელიგიური ნებეფიშ ართ-ართი ემაჸონაფალი ფორმა რე.

წჷმმარინაფონი დემოკრატია

წჷმმორინაფონი დემოკრატია — პოლიტიკური რეჟიმი, ნამუსჷთ ხეშუულებაშ თარ წყუთ აღიარაფილი რე კათა, მარა სახენწჷფოშ მართუალა დელეგირაფილი (გჷნოჩამილი) აფუ შხვადოშხვა წჷმმორინაფონ ორგანოეფშა, ნამუშ მაკათურეფს მენოღალეეფი გიშმაგორჷნა.

შხვა ნინეფს

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.