ენციკლოპედია

ენციკლოპედია (ბერძენ. ἐγκύκλιος παιδεία enkyklios paideia — რჩქინაშ წირე), მენცარული გჷშაშქუმალა (რჩქვანელობური ლერსიკონიშ სახეთ), ნამუთ ეთმოსახუნს ადამიერიშ რჩქინაშ დო პრაქტიკული საქვარუაშ ირი ჯინჯიერი სფეროს (უნივერსალური ენციკლოპედია) ვარა ნამდგაინი ზოხოშიან დარგის (დარგობური ენციკლოპედია). ტერმინი „ენციკლოპედიაშ“ შანულობა ისტორიულო ითირუდჷ. ანტიკური ხანას „ენციკლოპედია“ ეთმოშანუნდჷ თ.გ. შქვითი დუდიშული ხელუანობას (გრამატიკა, რიტორიკა, დიალექტიკა ვარა ლოგიკა, გეომეტრია, არითმეტიკა, მუსიკა დო ასტრონომია). XVI ოშწანურას ბჟადალ ევროპას „ენციკლოპედია“ მეხოლაფირო შანენდჷ „შხვადოშხვა დინორეშ კორობილც“. უკულნეშის ჭიი-ჭიეთ ქიმირსხუ რჩქინეფიშ კლასიფიკაციაშ შანულობა დო მოგვიანაფილო გეგშეარგამჷ თიში ამდღანერი სახექ. სტრუქტურაშ მეჯინათ ენციკლოპედია შილებე რდასჷნ სისტემური (მუჟმაც მოღე გონწკარილიე დარგობურო) დო ანბანური (მუჟამც მოღე გონწკარილიე ანბანშა).

Brockhaus Lexikon
ბროკჰაუზიშ ენციკლოპედია, 1902

ორდოშიანი ნახანდეფი

ენციკლოპედიური ხასიათიშ ნახანდეფი აფხვადუნა დიო ხოლო ჯვ. წ. II ვითოშწანურაშ II ნანთხალც ეგვიპტეს, ჯვ. წ. XII–X ოშწანურეფც ჩინეთის მუშობური ტერმინოლოგიური ლერსიკონეფიშ სახეთ; ჯვ. საბერძნეთის მუში მიარეჸურეიანობათ ენციკლოპედიური რდჷ დემოკრიტეშ (ჯვ. წ. 460 — ჯვ. წ. 370) დო არისტოტელეშ (ჯვ. წ. 384 — ჯვ. წ. 322) ნახანდეფი; ჯვ. რომც ართ-ართი მაართა ენციკლოპედია რდჷ მარკუს ტერენციუს ვარონიშ (ჯვ. წ. 116 — ჯვ. წ. 27) 9 წიგნიშე აკნადგინა აკნარსხი „დისციპლინეფი“.

არძაშე ორდოშიანი არაბულნინამი ენციკლოპედია რე უზბეკური გოჭყაფაშ ფილოსოფოსიშ ალ-ფარაბიშ (მეხოლაფირო 870-950) „მენცარობეფიშ ერკებული“; ტაჯიკი მენცარქ იბნ სინაქ დოჭარჷ ენციკლოპედიური ტრაქტატი „დონიშნომა“ („რჩქინაშ წიგნი“), XV ოშწანურაშ დოჭყაფუს ჩინეთის გჷშეშქჷ დიდი ენციკლოპედიური ლერსიკონქ „იუნ-ლე დო დიანიქ“; შქა ოშწანურეფიშ ბჟადალ ევროპაშე ჩქინდა მაჭირინუ ბრელი შხვადოშხვა სისტემური ენციკლოპედიაქ. უდიდაში რდჷ თ. გ. „დიდი სარკე“, აკნადგინა დომინიკარი ბერიშ ვინცენტო ბოველიშით (1190 — მეხოლაფირო 1264); XIV-XVI ოშწანურეფც აკიქიმინჷ სისტემური ენციკლოპედიეფქ მუჭოთ ლათინური, თეში შხვა ნინეფშათ.

თეხანური ენციკლოპედიეფი

XVII-XVIII ოშწანურეფც პოპულარული რდჷ პ. ბეილიშ „ისტორიული დო კრიტიკული ლერსიკონი“. 1704 წანას ჯ. ჰერისიქ გჷშაშქჷ „ტექნიკური ლერსიკონი ვარა ხელუანობაშ დო მენცარობაშ ოირკოჩე ინგლისური ლერსიკონი“. პოპულარობათ რგებაფულენდჷ XVIII ოშწანურაშ ფრანგ გჷმმანათლებერი-ფილოსოფოსეფიშ გოსოფური ძეგლი „ენციკლოპედია ვარა მენცარობაშ, ხელუანობაშ დო ხელობაშ ემანწყუმალი ლერსიკონი“, მუდგაშ აკოქიმინუას დიდი თია მეუჯღუნც დ. დიდროს, ოკათუდეს თაშნეშე შ. მონტესკიე, ვოლტერი, ჟ. ჟ. რუსო დო ლ. დ’ალამბერი. 1768 — 1771 წანეფც შოტლანდიარ მესტამბექ უ. სმელიქ გჷშაშქჷ ინგლისიშ უდიდაში ნაციონალურ ენციკლოპედიაშ „ბრიტანიკაშ“ სუმტომამი. ფართას გიფაჩჷ ბროკჰაუზიშ „ოჩიებელი ლერსიკონქ“, ნამუქუთ გჷშართჷ გერმანიას XIX ოშწანურაშ დოჭყაფუს. პოპულარული რდჷ თაშნეშე მაიერიშ ენციკლოპედიური ლერსიკონი. საფრანგეთის მოწონათ რგებაფულენც „XIX ოშწნაურაშ დიდი ოირქიანე ლერსიკონი“, ნამუშ რედოქტორი-გჷშმაშქუმალარი რდჷ პ. ლარუსი; 1885 — 1901 წანეფც გჷშართჷ „დიდი ენციკლოპედიაქ“ (31 ტ. პარიზი). 1929 — 1939 წანეფც იტალიური ენციკლოპედია „იტალიანაქ“, 1905 — 1930 წანეფც — „ესპანური ენციკლოპედიაქ“ დო შხვა. XIX ოშწანურაშ II გვერდის ააშ-ის გჷშაშქვეს „ახალი ამერიკული ენციკლოპედია“; 1903 — 1904 წანეფც გჷშართჷ ენციკლოპედია „ამერიკანაქ“. საფრანგეთის 1933 წანაშე გჷშმურც სისტემური „ფრანგული ენციკლოპედია“ (21 ტომო) დო ართტომამი „ჭიჭე ლარუსი“. ენციკლოპედიეფი გჷშმურც ბულგარეთის, უნგრეთის, პოლონეთის დო რუმინეთის.

რუსეთის XIII ოშწანურაშე რდჷ „უგუგებუ“ ზიტყვეფიშ ლერსიკონეფი. XVIII ოშწანურას გჷშმეშჷ თ. გ. რეალური, გეოგრაფიული, ისტორიული დო შხვა ლერსიკონეფი. 1835 — 1841 წანეფც გჷშართჷ „ენციკლოპედიური ლერსიკონქ“ (17 ტ., გჷშაშქუმალაქ ვა გათებეს). 1847 — 1855 წანეფც გჷშეშქჷ „ჩინებეფიშ ენციკლოპედიური ლერსიკონქ“ (12 ტომო), 1899 — ფ. პავლენკოვიშ ართტომამი „ენციკლოპედიური ლერსიკონქ“. 1890 — 1907 წანეფც პეტერბურგის გჷშართჷ ბროკჰაუზიშ დო ეფრონიშ ენციკლოპედიური ლერსიკონქ. ოთოჸუჯე რე თაშნეშე გრანატიშ ენციკლოპედიური ლერსიკონი. 1926 — 1947 წანეფც სსრრ-ს გჷშეშქჷ „დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაქ“ (I გჷშაშქუმალა, 66 ტომო), ოდო 1969 — 1978 წანეფც თიში III გჷშაშქუმალაქ (30 ტომო). 1953 — 1955 წანეფც გჷშეშქჷ „ენციკლოპედიური ლერსიკონქ“ 3 ტომო, II გჷშაშქუმალაქ 2 ტომო — 1963 — 1964 წანეფც. სუმშა — „მორჩილი სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაქ“; გჷშართჷ დარგობურ ენციკლოპედიეფქ: „ტექნიკურ ენციკლოპედიაქ“ (26 ტომო, გეძინელი ტომით, 1927 — 1936), „ალმახანური ტექნიკაშ ენციკლოპედიაქ“ (კიდანჯუა (1964 — 1965, 3 ტომო), „წარმებაშ ავტომატიზაცია დო ორეწუალე ელექტრონიკაქ“ (1962 — 1965, 4 ტომო), „ფიზიკაშ ენციკლოპედიური ლერსიკონქ“ (5 ტომო, 1960 — 1966), „კუნტა ქომიური ენციკლოპედიაქ“ (5 ტომო, 1961 — 1967), „ოოფუტუ-ომეურნულ ენციკლოპედიაქ“ (IV გჷშაშქუმალა, 6 ტომო, 1969 — 1975), „დიდი ომედიცინე ენციკლოპედიაქ“ (35 ტომო, 1928 — 1936, II გჷშაშქუმალა 36 ტომო, 1956 — 1964), „ლიტერატურული ენციკლოპედიაქ“ (10 ტომო, 1929 — 1939,უთებუ), „კუნტა ლიტერატურული ენციკლოპედიაქ“ 1 – 9 ტ. (1962 — 1978), „ფილოსოფიური ენციკლოპედიაქ“ (5 ტომო, 1960 — 1970), „სხუნუეფიშ ისტორიული ენციკლოპედიაქ“ (16 ტომო, 1961 — 1976), „პედოგოგიური ენციკლოპედიაქ“ (4 ტომო, 1964 — 1968), „თეატრალური ენციკლოპედიაქ“ (5 ტომო, 1961 — 1967), „მუსიკალური ენციკლოპედიაქ“ (4 ტომო, 1973 — 1978), „ობაღანე ენციკლოპედიაქ“ (III გჷშაშქუმალა, 12 ტომო, 1971 — 1978; რე თიში II გჷშაშქუმალაშ ქორთული ნოთანგი ქორთული მოღეშ გერთელო) დო შხვა.

XX ოშწანურაშ 60 — 70-ამი წანეფც სსრრ-შ ზოხოშიან რესლპუბლიკეფქ გჷშაშქვეს ენციკლოპედიეფი: „უკრაინული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ (1959-1965, 17 ტომო), „ბელორუსული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ (1969 — 1975, 12 ტომო), „ლიტვური მორჩილი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ (1966 — 1975, 2 ტომო), ლატვიაშ მორჩილი ენციკლოპედია (1967 — 1972, 3 ტომო), „ესტონური სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ (1968 — 1976, 8 ტომო), „სომხური სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ , „მოლდოვური სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“, „ყაზახური სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“, „ლიტვური სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“, „აზერბაიჯანული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია“ დო შხვა.

ქორთულნინამი ენციკლოპედიეფი

1975 წანაშე გჷშულა დიჭყჷ „ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაშ“ 12–ტომამქ. გჷშაშქუმალირი რე თაშნეშე ენციკლოპედიეფი: „საქორთუო“ (1997 წანას გჷშართჷ 1 ტომქ), „თბილისი“, „ობაღანე ენციკლოპედია“, 8–ტომამი, ნამუთ წჷმარინუანც კინ თე ჯოხოდვალაშ მაღვენჯი რუსულნინამი ენციკლოპედიაშ ქორთული ნოთანგის. ეკონია წანეფც საქორთუოს ბრელი ენციკლოპედიური ნახანდიქ აკიქიმინჷ, ნამუეფუთ ჯინჯიერო ურცხო ნინეფშე რე თანგილი.

ქორთულნინამი ელექტრონული ენციკლოპედიეფც არძაშე მასშტაბური რე ქორთული ვიკიპედია, ნამუთ ამუდღარშო 62,549 სტატიას იკათუანს.

ინტერნეტ-ენციკლოპედიეფი

ინტერნეტიშ ფართას გოფაჩუაქ სტიმული ქიმეჩჷ ენციკლოპედიური ნახანდეფიშ ვირტუალური ვერსიეფიშ დორსხუაფას, თინფ შქას რე მუჭოთ ფასამი, თაშნეშე უფასე ენციკლოპედიეფი. ეკონია წანეფიშ უშანულამაშ პროექტიე ვიკიპედია, დუდიშული ენციკლოპედია, ნამუსუთ მუსხირენი ვითოში მოხალისე აკმოქიმინუნც მუსხირენი ვითური ნინაშა.

ჭიი-ჭიეთ უმოსო დო უმოსო პოპულარულო გჷნმირთუ „ქორთული ელექტრონული ომედიცინე ენციკლოპედია“ (ლალი დოთეშიძეშ პროექტი). თინა იკათუანს 30 000 ხასჷლას დო 6 000 სურათის, დო ოწაწჷ მედიცინაშ დახე არძა სფეროს.

პოპულარული ენციკლოპედიური გჷშაშქუმალეფი

ქოძირით თაშნეშე

რესურსეფი ინტერნეტის

განა

განა — სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას. მიშმურს ბრიტანეთიშ ერეფიშ წორომაჸალობაშა. ბჟადალშე უხურგანს - კოტ-დ’ივუარი, ოორუე-ბჟადალშე დო ოორუეშე — ბურკინა-ფასო, ბჟაეიოლშე — ტოგო, ობჟათეშე — გვინეაშ ჸუჯი. ნანანოღა - აკრა.

გრიგორიანული კალენდარი

გრიგორიანული კალენდარი, გრიგოლიშ კალენდარი, ახალი სტილი, წანაშეკოროცხუაშ სისტემა, ნამუთ მიშეღეს 1582 წანას რომიშ პაპიშ გრიგოლ XIII-იშ ბორჯის (თაჸურეშე რე ჯოხოდვალა). მაართათ თინა მიშეღეს XVIოშწანურაშ 80-ამ წანეფს იტალიაშა, ესპანეთშა, პორტუგალიაშა. პოლონეთის, საფრანგეთის, უნგრეთის დო ევროპაშ ნამთინე შხვა სახენწჷფოშა, უმოს გვიანო — გერმანიას (XVII-XVIII ოო.), ინგლისის (XVIII ო.), იაპონიას (XIX ს.).

რევოლუციაშ ოწოხოლენბორჯული რუსეთშა ახალი სტილი ვა რდჷ მიშაღალირი. თინა მიშეღეს გჷმათუთაშ რევოლუციაშ უკული 1918 წანას24 ღურთუთაშ დეკრეტით. თე ბორჯიშო იულიუსიშ კალენდარი 13 დღა დო სერით „კინმოსკიდუდჷ“, ათეშენ 1 ფურთუთაქ 14 ფურთუთათ გეგმიცხადჷ. მარაშ დღალეფი ჟირხოლო კალენდარს ართი-მაჟირას ემანგებჷ. თეჟამს მოსოფელიშ არძა გოვითარაფილ სახენწჷფოს გრიგორიანულ კალენდარს ირინუანა.

ევროპა

ევროპა — მოსოფელიშ ნორთი, აზიაწკჷმა ართო აკმოქიმინუნს ევრაზიაშ კონტინენტის. თინეფს შქას ხურგაშ ღოზიშეხ არსებენს მუსხირენ ვარიანტი.

ევროპაშ ფართობი 10 180 000 კმ2-იე, მახორობა - 742 452 000. ევროპა ფართობიშ მეჯინათ მაჟია უჭიჭაში კონტინენტიე (ევროპას ხვალე ავსტრალია უწორუანს), მარა მახორობაშ მუდანობათ ევროპა გინმამეტენს მუჭოთ ავსტრალიასჷნ, თეშ ობჟათე ამერიკასჷთ, მახორობაშ მეჭედალათ ხვალე აზიას კჷნასქიდუ. ევროპას იდვალუაფუ 50 ქიანა. თაჸურეშე 28 ქიანა რე ევრორსხუშ მაკათური. ევროპას იდვალუაფუ 6 ჯუჯა-სახენწჷფო:

ანდორა

მონაკო

ლუქსემბურგი

ლიხტენშტაინი

სან-მარინო

ვატიკანი

ენციკლოპედია ბრიტანიკა

„ბრიტანიკა“ ,„ბრიტანული ენციკლოპედია“ (ინგლ. Encyclopaedia Britannica [ɪnˌsaɪkləˈpiːdiə bɹɪˈtænɪkə]), ართ-ართი უჯვეშაში უნივერსალური ენციკლოპედია მოსოფელს. მაართათ გჷშეშქვინჷ 1768-1771 წანეფც ედინბურგის, შოტლანდია (დიდი ბრიტანეთი), მუჭოთ ხელუანობაშ დო მენცარობაშ ლექსიკონქ, ახალი გეგმაშ მეჯინათ. თიშ უკული ბრიტანიკაქ შანულამი ინგლისურნინამი ოართე ენციკლოპედიაშ ჯოხო ქჷმიპალუ დო ამდღათ იკოროცხუ ართ-ართი უშანულამაშ ოჩინობარე წინგო ინგლისურ ნინაშა. თის გიშმაშქვანც კინე თე ჯოხოდვალაშ კერძო კორპორაცია.

გვიანი XVIII ოშწანურაშე ორდოულ XX-შახ ბრიტანიკაშ სტატიეფი ოირკოჩეთ იკოროცხუდ, მუჭოთ უპირველაში ავტორიტეტი ნამდგარდია ოკითხუშე დო ხშირას თის წყუთ ირინუანდეს ახალი რკვიას დო ვარ თეორიას, ნამუთ ომენცარე აუდიენციაშა რდჷ მერხველერი. გვალო თე პერიოდის მიძინჷ ბრიტანიკაქ უდიდაში რეპუტაცია დო უნიკალური პოზიცია დეკინჷ ინგლისურნინამ კულტურას.

ენციკლოპედიაშ როლქ ძალამც დითირჷ ორდოული მა-20 ოშწანურაშე, მუქუთ ესახჷ ბრიტანიკაშ მა-11 გჷშაშქუმალაშე დო უკულნეშის. თე ბორჯიშე ენციკლოპედია უმოსი საართო რეფერატო გჷნმირთუ ალაზიმაფათ უმოსი ფირჩა აუდიენციაშო, უმოსი კულე, ლექინას ეიოჩამალი სტატიეფით. თინეფი უკვე ვა წჷმარინუანდეს მაართა ავტორიტეტული წყუშ როლც მუდგაინი ოკითხუს; ალმახანურ პერიოდის ენციკლოპედია დოთირუ მიარე აკადემიურ ჟურნალქ, ოხემაჯღვერექ, სპეციალიზაფილ პუბლიკაციაქ დო ელექტრონულ რესურსიქ.

ამდღა ბრიტანიკა ეტაპობურო გინმურც ელექტრონულ ვერსიეფშა, ნამუთ სიდი-რომეფც დო ვარ ინტერნეტის რე ხემიოჭირინაფუ. თის უწენც ირიათო მარდუ ალტერნატიული წყუეფიშ კვათირ კონკურენციაწკჷმა ლჷმა. თეშ უმკუჯინუო, ბრიტანიკაშ სტატიეფი ოირკოჩეთ აღიარაფილიე, მუჭოთ კორექტული, გჷნომოწმაფილი, გიოპონალი დო გოთინილი დო თინა ამდღარშახ რგებაფულენც მაღალი რეპუტაციათ.

ესტონეთი

ესტონეთი (Eesti) — რე ბალტიაშ ზუღაპიჯიშ ართ-ართ ქიანა. მუშ ნანანოღა რე ტალინი. ოფიციალური ნინა — ესტონური. ესტონეთის ონძღო უღუ ჟირ ქიანაწკჷმა: რუსეთიწკჷმა დო ლატვიაწკჷმა.

ვიკიპედია

ვიკიპედია (ინგლ. Wikipedia) — მიარენინამი, დუდიშული, ღილე ვიკი-ენციკლოპედია. ვიკიპედიაქ დირსხუ 2001 წანაშ 15 ღურთუთას, მუჭოთ ინგლისურნინამ პროექტიქ ონლაინ-ენციკლოპედიაშ, სოდეთ ნამუდგარდია ადამიერს შეულებჷ მიშეღას თირაფეფი დო გეძინეფინ. პროექტიშ ორგანიზატორი რე ამერიკული ფონდი ვიკიმედია.

პროექტიშ ღანკი რე ქჷდირსხუას რსული, უგილაკერზაფუ, ოავტორე ნებეფიშე დუდიშული ენციკლოპედიაქ მოსოფელიშ არძო ნინაშა. ვიკიპედიაქ ინტერნეტიშ მახვარებუეფ შქას პოპულარობა ქჷმიპალუ დო უკული, გორჩქინდჷ თიშ ვარიანტეფქ შხვა ნინეფშა, თინეფ შქას მარგალური ნინაშათ. თე ბორჯიშო მარგალურ ვიკიპედიას 4 ვითოშიშახ სტატია რე.

ინგლისურნინამ გჷნართი ამუდღარშო არძოშე დიდი რე დო იკათუანს სუმ მილიონშახ სტატიას. თის მოჸუნა: გერმანული დო ფრანგული ვიკიპედიეფი მილიონშე უმოსი სტატიათ, პოლონური, იტალიური, იაპონური, ესპანური, ჰოლანდიური, პორტუგალიური დო რუსული ვიკიპედიეფი გვერდი მილიონშე უმოსი სტატიათ. გვალო ვიკიპედია 283-შახ ნინაშა იხაზირუ.

ინდუისტური კალენდარი

ინდუისტური კალენდარი თაშნეშე რჩქინელი რე მუჭოთ ჯვეშინდური კალენდარი — ჯვეში ინდოარეფიშ დღალეფიშ დო წანეფიშ ოკოროცხალი სისტემა.

ხანეფი:

ვიკრამა — ჩქ. წ-შახ 57 წანა

შაკა — ჩქ. წ-შ 78 წანა

გუპტა — ჩქ. წ-შ 320 წანათუთეფი:

ჩაიტრა (चैथ) — (მელახი-პირელი)

ვაიშაკჰა (वैशाख) — (პირელი-მესი)

ჟეშტჰა (ज्येष्ठ) — (მწსი-მანგი)

აშადჰა (अषाढ) — (მანგი-კვირკვე)

შრავანა (श्रवण , सावन) — (კვირკვე-მარაშინათუთა)

ბჰადრაპადა (भादो) — (მარაშინათუთა-ეკენია)

აშვინა (अस्विन) — (ეკენია-გჷმათუთა)

კარტიკა (कार्तिक) — (გჷმათუთა-გერგობათუთა)

მარგაშირშა (मार्गशीर्ष) — (გერგობათუთა-ქირსეთუთა)

პაუშა (पूस) — (ქირსეთუთა-ღურთუთა)

მაგჰა (माघ) — (ღურთუღა-ფურთუთა)

პჰალგუნა (फागुन) — (ფურთუთა-მელახი)

ისლამი

ისლამი (არაბ. الإسلام ალ–ისლამ – "მორჩილება") - დოხოლაფირო 1,3 მილიარდი მათხოზინეთ ქირსიანობაშ (დოხოლ. 2.1 მილიარდი მათხოზინე) უკული მოსოფელს მაჟირა უდიდაში რელიგია. ისლამიშ მათხოზინეს ჯოხო მუსლიმი ვარა მაჰმადიანი (მოჯვეშაფილი ფორმა). გიჭყჷ მა–7 ოშწანურას არაბეთიშ ჩქონც. ოსხირმადვალუ რე მაჰმადი, ნამუთ ისლამური გურაფაშ მეჯინათ ღორონთიშ (არაბულო: ალ-ლაჰ الله) ეკონია აწმაჩამალი რდჷ. ამდღა ისლამი გოფაჩილიე ედომუშამი მოსოფელს, ტრადიციულო, ისლამურო იკოროცხუ გეჸვენჯი რეგიონეფი: არხო ბჟაეიოლი, ოორუე აფრიკა, ობჟათე აზია დო ობჟათე–ბჟაეიოლი აზია.

მუსლიმეფი აკმადგინანა საქორთუოშ მახორობაშ დოხოლაფირო 10%. თინეფიშ რიცხუს ორხველჷ საქორთუოს მახორუ ეთნიკური აზერბაიჯანალეფი დო აჭარაშ ტერიტორიას მახორუ ქორთუეფი (აჭარალეფი)

იულიუსიშ კალენდარი

იულიუსიშ კალენდარი (ჯვეში სტილი) — ალექსანდრიალი ასტრონომიშ, სოსიგენეშით აკოქიმინელი დო იულიუს კეისრიშით ჯვ. წ. 46 მიშნაღელი წანეფიშეჭარუაშ სისტემა. ირ წანმოწანას, ნამუშ ნომერი ოთხშა ირთუ, ნარკი რე დო აკმოდირთუ 366 დღა-სერშე, დოსქილადირი წანეფი — 365 დღა-სერი. თეშნერო, იულიუსიშ კალენდარს წანმოწანაშ ოშქაშე ხანგჷნძალა რე 365,25 დღა-სერი დო თინა 0,0078 დღა-სერით უმოსი რე ტროპიკულ წანმოწანაშე. იულიუსიშ კალენდარიშ ჩილათაფა რე 3 დღა-სერი 400 წანმოწანას. 1582 წანას, იულიუსიშ კალენდარი დოთირეს გრიგორიანული კალენდარით (ახალი სტილი).

ლიბია

ლიბია (არაბ. ليبيا‎‎), ოფიციალურო ლიბიაშ რესპუბლიკა — ქიანა ოორუე აფრიკაშ მაღრიბიშ რეგიონს, სქირონაშქა ზუღაშ პიჯის. ბჟაეიოლშე უხურგანს ეგვიპტე, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — სუდანი, ობჟათეშე — ჩადი დო ნიგერი, ბჟადალუშე — ალჟირი დო ტუნისი. 1,8 მლნ კმ² ფართობით ლიბია მოსოფელიშ მა-17 უდიდაში ქიანა რე.

მავრიკი

მავრიკი (ინგლ. Mauritius; ფრანგ. Maurice) — კოკი სახენწჷფო ინდოეთიშ ოკიანეშ ობჟათე-ბჟადალი ნორთის, ბჟაეიოლი აფრიკას. მადაგასკარიშ ბჟაეიოლშე 900 კილომეტრის. რესპუბლიკაშ აკოდგინალუაშა მიშმურს კოკეფი: მავრიკი (არძაშე დიდი, 1865 კმ²) დო როდრიგესი (104 კმ²), ნამუთ მასკარენაშ კოკეფიშ ნორთი რე. თაშნეშე მიშმურს არქიპელაგი კარგადოს-კარახოსი, აგალეგაშ კოკეფი დო შხვა მიარე მორჩილი კოკი. 2011 წანაშ ეჭარუათ, მახორობაშ მუდანობა აკმადგინანს 1 236 817 ადამიერს. ქიანაშ ფართობი - 2045 კმ². ნანანოღა — პორტ-ლუი, ნამუთ კოკი მავრიკის იდვალუაფუ.

მავრიტანია

მავრიტანია (არაბ. موريتانيا‎‎), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — მავრიტანიაშ ისლამური რესპუბლიკა (არაბ. الجمهورية الإسلامية الموريتانية‎‎) — სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას, ქიანას ბჟადალშე ომძღჷ ატლანტიშ ოკიანე. ქიანას ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს ბჟადალი საჰარა, ობჟათე-ბჟადალშე - სენეგალი, ოორუე-ბჟაეიოლშე - ალჟირი, ობჟათეშე დო ბჟაეიოლშე - მალი.

მალაიზია

მალაიზია — სახენწჷფო ობჟათე აზიას; აკმადგინანს ვითოსუმ შტატის დო სუმ ფედერალურ ტერიტორიას, ნამუთ იდვალუაფუ 329 825 კმ²-ს. ნანანოღა - კუალა-ლუმპური. თარობა მაჟია ნოღას, პუტრაჯაიას იდვალუაფუ. მალაიზიაშ მახორობა 28 მილიონიე. ობჟათე ჩინეთიშ ზუღა ქიანას 2 რეგიონო რთჷნს: ჩქონამი მალაიზია დო მალაიზიაშ ბორნეო (კოკიშ მალაიზიაშ დორხველი ნორთი).

მალაიზია უხურგანს ტაილანდის, ინდონეზიას დო ბრუნეის. ქიანა ეკვატორწკჷმა ხოლოსიე დო თექ ტროპიკული კლიმატიე. ქიანას მართუნს გიშაგორილი მონარქი დო თარობას დუდენს პრემიერ-მინისტრი.

1963 წანაშახ მალაიზია, მუჭოთ ქიანა, ვაარსებენდჷ.

მუნიციპალიტეტი

მუნიციპალიტეტი (Munizipalität < municipium) — აკანური მართუალაშ ვარა მუშითმართუალაშ გიშაგორუაშური ორგანო; ოდო ნამთინეშა ხვალე ონოღე მართუალაშ ორგანოშ ჯოხოდვალა (მაგ., ააშ-ის დო დიდ ბრიტანეთის).

ნარკი წანმოწანა

ნარკი წანმოწანა — კალენდარული წანმოწანა, ნამუთ 366 დღა დო სერს იკათუანს, 1 დღა დო სერით უმოსი რე მარტივ წანაშე. ნარკი წანმოწანას ფურთუთა 29 დღა დო სერშე აკმოდირთუ. ახალი სტილით ნარკო იკოროცხუ ირი წანმოწანა, ნამუთ ირთუ 4-შა, თი წანეფიშ მოხ, ნამუეფიშ ნომერი, მორო დობოლაფირი რე 2 ნულით, უნოსქილედეთ ვერთუ 400-შა (მაგ., 1800, 1900, 2100). ნარკი წანმოწანაშ რინა, ანუ ართი დღაშ გეძინა, თიშო რე ოხვილური, ნამჷდა მარტივი (365 დღამი) წანმოწანა ვაკმოდირთუ გვალო 365 დღაშე. აკმოდირთუ 365 დო დოხოლაფირო ართ ნაოთხარ დღაშე, თეშენი რე ნაკიანი დახე ირი მაოთხა წანმოწანა.

რუსული ნინა

რუსული ნინა — რუსი კათაშ ოდაბადური ნინა. ორხველჷ ინდოევროპული ფანიაშ ელახ სლავურ ნინეფს. რუსული ნინაშ ჭარალუაშ ისტორია იჭყაფუ X ოშწანურაშე.

სენეგალი

სენეგალი (ფრანგ. Sénégal), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა - სენეგალიშ რესპუბლიკა (ფრანგ. République du Sénégal) — სახენწჷფო ბჟადალი აფრიკას, წყარმალუ სენეგალიშ ობჟათეშე, სოიშეთ ქიანაშ ჯოხოდვალა მოურს.

სენეგალს ბჟადალშე ომძღჷ ატლანტიშ ოკიანე, ოორუეშე უხურგანს მავრიტანია, ბჟაეიოლშე - მალი, ობჟათეშე - გვინეა დო გვინეა-ბისაუ. ტერიტორიაშ დინოხოლე იდვალუაფუ სახენწჷფო გამბია, ნამუთ ატლანტიშ ოკიანეშე სენეგალიშ დინოხოლე მიშაჭკირილი რე დოხოლაფირო 300 კმ-ით.

სიერა-ლეონე

სიერა-ლეონეშ რესპუბლიკა – სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას, ატლანტიშ ოკაინეშ წყარპიჯის. ქიანას უხურგანს ჟირი სახენწჷფო გვინეა დო ლიბერია. ქიანაშ ფართობი — 72 ვთშ. კმ². ნანანოღა — ფრიტაუნი.

ქორთული ნინა

ქორთული ნინა — რე ქორთუეფიშ ოდაბადური ნინა, საქორთუოშ სახენწჷფო ნინა (აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკას, ქორთულიშ პარალელურო, სახენწჷფო ნინაშ სტატუსი უღუ აფხაზურ ნინას). ქორთულ ნინაშა 5 მილიონიშ უმოსი კოჩი იჩიებუ.

ქორთული ნინა იბერიულ-კავკასიური ნინეფიშ ფანიაშ ქართველური ნინეფიშ ბუნას ორხველჷ. მენცარეფი თე ბუნას მიოჭარანა ქორთულიშ მონათესე მარგალურ, ლაზურ დო შონურ ნინეფს, ნამუეფსჷთ მუკოტებული აფუნა არქაული პროტოქართველური ნინაშ შანეფი. თე ნინეფიშ მენცარული დოგურაფა დო გჷთოგორუა შელებუანს გინაშქვანს ქორთული ნინაშ გოვითარაფაშ კანონზომიერაფეფიშ დოდგინას დო ქორთული ნინაშ ისტორიაშ დოგურაფას.

ამდღარი ქორთული ნინას რე შქვითი რთინა.ქორთული ნინას უღუ მუშ ანბანი („მხედრული“), ნამუთ რე „ნუსხურიშ“ გოვითარაფაშ მოღალუ, „ნუსხურ“ რე მეღებული „ასომთავრულშე“ („მრგვლოვანი“). ამდღარი ქორთული ანბანი იკათუანს 33 ასოს, თაურე ხუთი ასო რე ხონარამი.ქორთული ჭარილობაშ უჯვეშაშ ძეგლო მერჩქინელი რე პალესტინას ძირაფილი „ასომთავრული“ ნაჭარა (ახ. წ. IV ოშწანურა) დო ბოლნისიშ სიონიშ „ასომთავრული“ ნაჭარა (492—493 წწ).ქორთული ნინაშ გოვითარაფას გჷშმერთუ ჯვეში დო ახალი ქორთული. ჯვეში ქორთული ნინა არქაული ხანაშე მავითაართა ოშწანურაშ ეკონიაშა მოურს დო თე პერიოდეფიშ გარგვალებურს თინა ვარე ართფერამი, გჷშართჷნა „ხანმეტობას“ დო „ჰემეტობას.“

ახალი ქორთული ოლიტერატურე ნინა მოურს მავითაართა ოშწანურაშე. ახალი ქორთული ნინა გერცხუაფილი რე ელახ საქორთუოშ რზენიშ კილოეფშა - ქართლურშა დო კახურშა.

ამდღარი ქორთული ოლიტერატურე ნინაშ ნორმეფიშ დოდგინას ფასუგუდვალუ ხანდა გედვეს ილია ჭავჭავაძექ, აკაკი წერეთელქ, იაკობ გოგებაშვილქ, სილოვან ხუნდაძექ დო შხვა ჯოხოშინელი ქორთუ მოხანდეეფქ.

ამდღარ ქორთულ ნინას უღუ არძა ფუნქცია, მუთ ოკო უღუდას პოლივალენტამ ჭარილობამ ნინას. თე ნინაშა ქიმინელი რე დიდარი ლიტერატურა.

ქორთული ნინაშა აკოდგინელი რე ბრელი ლერსიკონი.

ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია

ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია (ქსე), მაართა ქორთული უნივერსალური ომენცარე ჩჷნობარი რე დო იკათუანს 70 ვითოშიშახ ტერმინ-სტატიას. გჷშართჷ საქორთუოშ კპ ცკ-აშ დო საქორთუოშ სსრ მინისტრეფიშ სხუნუშ 1965 წანაშ 24 ეკენიაშ დოდგინალაშ ოსხირშა. გიშაშქუ ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაშ თარი ომენცარე რედაქციაქ (თარი რედაქტორი — ირაკლი აბაშიძე, რედაქტორი — როინ მეტრეველი), გჷშეშკჷ 12 ტომო (11 ჯინჯიერი დო 1 სპეციალური ტომი „საქორთუოშ სსრ“ 2 წიგნო, ქორთული დო რუსული ნინეფშა, ნამუეფით პერიოდულო გჷშმეშკუმალაფუაფუდჷ).

შხვა ნინეფს

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.