ბოლივია

ბოლივია, ოფიციალურო ბოლივიაშ მიარეერუანი სახენწჷფო (ესპ. Estado Plurinacional de Bolivia, კეჩ. Bulivya Mamallaqta, აიმარ. Wuliwya Suyu, გუარ. - Tetã Volívia)[3][4] — მოსოფელიშ ოკიანეშა გჷშაულარიშ უღვენჯი სახენწჷფო ობჟათე ამერიკას. იდვალუაფუ კონტინენტიშ ცენტრალურ ნორთის.

ოორუეშე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე ბოლივია უხურგანს ბრაზილიას, ობჟათე-ბჟადალშე - პარაგვაის, ობჟათეშე - არგენტინას,ობჟათე-ბჟადალშე დო ბჟადალშე - ჩილეს დო პერუს. მოსოფელიშ ოკიანეშა გჷშაულარიშ უღვენჯი სახენწჷფო, მარა 2010 წანას, პერუწკჷმა ხე მაჭარჷ აპიჯალას, 99 წანაშ ხანით, პერუშ წყარპიჯიშ ჭიჭე ნორთიშ არენდათ გინოჩამაშო ონოშეშ აკაგაფალო.

ევროპულ კოლონიზაციაშახ, ანდეფიშ თი რეგიონი, სოდგათ ამდღა ბოლივია იდვალუაფუ, წჷმარინუანდჷ კოლუმბიშახიანი ამერიკაშ არძაშე დიდი სახენწჷფოს - ინკეფიშ იმპერიაშ ნორთის. თე ტერიტორია XVI ოშწანურას ესპანეთიქ გეჭოფუ. ესპანური კოლონიალიზმიშ ფარანს, თე ტერიტორიას ჯოხოდჷ ჟიმოლენი პერუ დო მიშმეშჷ პერუშ ვიცე-ომაფეშა . ქიანაქ ზოხორინელობა ქჷმიღ 1825 წანაშ 6 მარაშინათუთას დო თის ობჟათე ამერიკაშ ზოხორინაშო მალჷმორი, სიმონ ბოლივარიშ პატიოჩამალო ბოლივიაქ ქჷგიადუ.

ამდღარშო, ბოლივია ოპრეზიდენტე, წჷმმარინაფალური დემოკრატიაშ რესპუბლიკა რე. ადმინისტრაციულო ირთუ 9 დეპარტამენტო.

ბოლივიაშ მიარეერუანი სახენწჷფო
República de Bolivia
Bulibya Republika
Wuliwya Suyu
გუარ. - Tetã Volívia
ბოლივია
ბოლივიაშ შილა ბოლივიაშ გერბი
დევიზი: ¡La unión es la fuerza!
ართობა ნძალა რე!
ჰიმნი: Bolivianos, el hado propicio
ბოლივიაშ ორენი
ნანანოღასუკრე, ლა-პასი1

19°02′ ობჟ. გ. 65°15′ ბჟად. გ. / 

უდიდაში ნოღა სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა, ელ-ალტო, ლა-პასი
ოფიციალური ნინა(ეფი) ესპანური, კეჩუა, აიმარა, გუარანი დო ხოლო 33 ნინა
თარობა საპრეზიდენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ევო მორალესი
 -  ვიცე-პრეზიდენტი ალვარო გარსია ლინერა
ფართობი
 -  გვალო 1 098 581 კმ2 (27-ა)
 -  წყარი (%) 1,29
მახორობა
 -  2013 ფასებათ Increase2.svg 10 907 778[1] (82-ა)
 -   census 8 280 184 
 -  მეჭედალა 9,9 ად/კმ2 (220-ა)
ედპ (ჸუპ) 2011 ფასებათ
 -  გვალო $50 904 მილიარდი[2] 
 -  ართ მახორუშე $4,789[2] (101-ა)
აგი (2007) 0,663 (ოშქაშე) (108-ო)
ვალუტა ბოლივიური ბოლივიანო (BOB)
ბორჯიშ ორტყაფუ (UTC -4სთ.)
ქიანაშ კოდი BOL
Internet TLD .bo
ოტელეფონე კოდი +591

1ადმინისტრაციული ნანანოღა.

ჯოხოდვალა

გეოგრაფია

Ka Bolivia-Map

ქიანა იდვალუაფუ ობჟათე ამერიკას. ოორუეშე დო ოორუე-ელახშე ომძღჷ ბრაზილია, ობჟათე ელახშე პარაგვაი, ობჟათეშე არგენტინა, დო ობჟთე-ბჟადალუშე დო ობჟათეშე ჩილე დო პერუ.

ბოლივიაშ ფართობი აკმადგინანს 1 098 580 კმ²-ს. თის უკინებჷ 27-ა აბანი მოსოფელიშ ქიანეფს შქას ფართობიშ მეჯინათ ეთიოპიაშ უკული.

ხურგაშ საართო სიგჷრძა რე 6743 კმ (თინეფ შქას: არგენტინაწკჷმა — 832 კმ, ბრაზილიაწკჷმა — 3400 კმ, ჩილეწკჷმა — 861 კმ, პარაგვაიწკჷმა — 750 კმ, პერუწკჷმა — 900 კმ).

ქიანაშ უმაღალაში კონკა რე — ვულკანი ნევადო-სახამა (6542მ), ნამუთ იდვალუაფუ ორუროშ დეპარტამენტის.

სახენწჷფო

  • სახენწჷფო სისტემა : გოვითარებადი დემოკრატიული რესპუბლიკა.
  • სახენწჷფოშ დუდი : პრეზიდენტი ევო მორალესი.
  • კანონმადვალუ ორგანო : ჟირპალატამი პარლამენტი (27+130 მაკათური).
  • ადმინისტრაციული გორთუალა : 9 დეპარტამენტი (departamento).

სახენწჷფო მონწყუალა

ბოლივია, სახენწჷფო მონწყუალათ რესპუბლიკა რე. სახენწჷფოშ დო თარობაშ მადუდე რე - პრეზიდენტი, ნამუსჷთ 5 წანაშ ვადათ გიშმაგორუნს მახორობა. 2006 წანაშ 22 ღურთუთაშე, ქიანაშ პრეზიდენტი რე - ევო მორალესი. პრეზიდენტი დუდენს თარობას, ამტკიცენს მინისტრეფიშ კაბინეტიშ აკოდგინალუას, ბოლივიაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ თარსარდალიე.

გიშაგორილო იკოროცხუ კანდიდატი, ნამუთ შაყარანს ხონარეფიშ უბრალო უმენტაშობასჷნ (ხონარეფიშ 50 %-შე მეტი). გჷმორჯგინელქ ვეგითანჯჷდა, ჟირხოლო პალატაშ აკოართაფილ აკოხუნას, პარლამენტი გიშმაგორუნს პრეზიდენტის თი ჟირ კანდიდატშე, ნამუსჷთ მეღებულ აფჷ ხონარეფიშ უბრალო უმენტაშობან.

2009 წანაშ ღურთუთაშ რეფერენდუმიშ შედეგო, კონსტიტუციაშ თირუაშენი (ინდიარეფშო პრივილეგიეფიშ დო ქიანაშ ეკონომიკაშო სახენწჷფო კონტროლიშ მიშაღალარო). ქიანაშ მორანწკი პრეზიდენტიშ დო ოპარლამენტე გიშაგორუეფქ ვადაშახ ჩეტარჷ, 2009 წანაშ 6 ქირსეთუთას. ევო მორალესის პრეზიდენტო მაჟიაშა კალიშრღვაფაშ ნებაქ ქიმიაჩჷ დო გიშაგორუეფს გჷმორჯგინელო გიშელჷ (ხონარეფიშ 60 %-შე მეტი).[5]

ბოლივიაშ კანონმადვალუ ორგანო რე ჟირპალატიამი პარლამენტი — 36 სენატორი დო 130 მაკათური, გიშმეგორუაფჷნა 5 წანაშ ვადათ.

პოლიტიკური პარტიეფი

209 წანაშ ქირსეთუთაშ გიშაგორუეფიშ შედეგეფით:

  • ყარაფი სოციალიზმიშა — მეკვარჩხანე სუა(ევო მორალესიშ დუდალათ), 26 სენატორი, 88 დეპუტატი.
  • პროგრესული გეგმა ბოლივიაშო — მარძგვანცენტრისტული, 10 სენატორი, 37 დეპუტატი
  • ნაციონალური ართობაშ ფრონტი — ცენტრისტული, 3 დეპუტატი
  • სოციალური ალიანსი — ცენტრისტული, 2 დეპუტატი

ბოლივიას ხოლო 6 ლეგალური პარტია რე, ნამუთ ვარე პარლამენტის წჷმორინელინ.

დემოგრაფია

  • მახორობა - 10,907,778 (2010), თინეფ შქას 30% ესპანარ-ინდიარი მეტისი, 30% კეჩუა, 25% აიმარა, ევროპალი 15%.
  • სახენწჷფო ნინეფი : ესპანური, აიმარა დო კეჩუა.
  • რელიგია : კათოლიციზმი.
  • ნანანოღა : სუკრე (ოფიციალური, 204 ვითოში), ლა-პასი (ფაქტიური, 83 ვითოში)
  • ნოღეფი (ვითოში): სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა (1.168), კოჩაბამბა (816), ელ-ალტო (728), ორურო (211).

ეკონომიკა

ბოლივია ართ-ართი არძაშე ღარიბი დო ნორკებო გოვითარაფილი ქიანა რე ლათინურ ამერიკას. რინაშ დონე ძალამი დაბალიე. ნოღაშ მახორობაშ 65% დო ოფუტეშ მახორობაშ მეხოლაფირო 90% სიღარიბეშ თანჯაშ თუდო რე. ორენჯი მინიმუმი მეხოლ. $69 დოლარიე . ოფიციალური სტატისტიკათ, 2002 წანას ედპ აკმადგინანდჷ 7,79 მილიარდ დოლარს (883 დოლარი ართ შურ მახორუშა). ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტიშ რდუალაშ ტემპი - 2.75% 2002 წანას დო 1,51% 2001 წანას. 2001 წანას ეკონომიკურო აქტიური მახორობაშ რიცხუ 2.5 მილიონი ადამიერი რდჷ. სართო უმუშალობაშ დონე - 8,5%-იე. ფართას რე გოფაჩილი გვერდი გჷნაკვათაშა დოსაქვარაფა.

  • რესურსეფი : კალა, ორთაშობური აირი, ნაფთობი, თუთია, ვოლფრამი, ვარჩხილი, რკინა, ტყვია, ორქო, ოკიდალი ჯა-ტყა, ჰიდროენერგია.
  • ექსპორტი : ორთაშობური გაზი, ნაფთობი, ტყვია, თუთია, ვარჩხილი, ორქო, კოფე, შანქარი.
  • ერუანული მიშნაველი: ართ შურშა 900 $.
  • ვალუტა : ბოლივიანო (BOB).

ოგალენური ვაჭრობუა

ექსპორეტი — 6,1 მლრდ. დოლარი (2010) — გაზი, სოიო, უგნუმუშებუ ნაფთობი, თუთიაშ მადანი, კალა.

თარი მაჸიდეეფი — ბრაზილია 41 %, ააშ 14 %, იაპონია 6 %.

იმპორტი — 5,0 მლრდ. დოლარი (2010) — ნაფთობპროდუქტეფი, მიკონ-მოკონეფი, ავტომანქანეფი.

თარი მიმაჭირნაფალეფი — ბრაზილია 27 %, არგენტინა 16 %, ააშ 13 %, ჩილე 9 %, პერუ 7 %.

ისტორია

1538 წანას, ინკეფიშ იმპერია ესპანარეფქ ეჭოფეს დო დარცხუეს მუზმარენი დოხორე. თე რეგიონს დოჭყაფუს ჯოხოდ ჩარკასიშ პროვინცია დო მოგვიანაფათ ჟიმოლენი პერუ. კოლონიალურ პერიოდის, ვარჩხილიშ ობადუეფს მუშენდეს ინდიარეფი (პეონეფი), ნამუეფქჷთ ბრელშა მანწყუეს არყაფა ესპანარეფიშ მეხჷ. 300 წანაშ მალობას ბოლივიაშ ტერიტორია ესპანეთიშ კოლონიური იმპერიაშ ნორთი რდჷ. ედომუშამი კოლონიური პერიოდიშ მიმალუობას გჷშკერძაფილო XVI-XVII ოშწანურეფს, ჟიმოლენი პერუ (ბოლივია) ესპანეთიშ კოლონიური იმპერიაშ თარი ეკონომიკური ცენტრი რდჷ ობჟთე ამერიკას. ჟიმოლენი პერუშ ტერიტორიეფიშ დიდი ნორთიქ გეგნაჩჷ ესპანარ კოლონისტეფს. სოციალურ-ეკონომიკური ურთიართალეფს ჟიმოლენი პერუს წჷმარინუანდჷ ჭკორმაჸვენჯური დო ფეოდალური ფორმეფიშ გჷმორინაფა. ინდიარეფი ორჩანას ოლჷმჷდეს კოლონიალისტეფს. არძაშე შანულამი არყაფაქ მოხვადჷ 1780-1781 წანეფს ჯიმალეფ კატარეფიშ დუდალათ, მარა თეშინეშეს მუჭოთ ინდიარეფიშ შხვა გჷშულეფი, კონწარო რდჷ ინოშქირატილი.

1809 წანაშ მესის მოხვადჷ არყაფაქ ჩუკისაკას, ნამუქჷთ ინოშქირატილქ იჸუ. 1824 წანაშ 9 ქირსეთუთას გენერალი ანტონიო ხოსე სუკრეშ არმიაქ აიაკუჩოშ ლჷმას დამარცხჷ ესპანარეფი დო გეგშერსხჷ ბოლივიაშ ტერიტორიეფი. შანულამი რევოლუციური ეტაპო ბოლივიაშ ისტორიას ზოხორინალაშო ლჷმა იკოროცხუ. ართ-ართი ჩინებული მოხანდე ბოლივიაშ გჷმადუდიშულაფარი ლჷმა რდჷ პ.დ. მურილო - რევოლუციური ხუნტაშ დუდმახვენჯი, ნამუთ ასაჯეს არყაფაშ ინოშქირიტუაშ უკული, 1809 წანას. 1824 წანას გჷმადუდიშალაფარი არმიაქ სუკრეშ დუდალათ, სიმონ ბოლივარწკჷმა ართო საბოლოთ დამარცხჷ ესპანეთიშ არმია. 1825 წანაშ მარაშინათუთას კონგრესიქ ჩუკისაკას გაცხადეს ზოხორინელი ქიანაშ, ბოლივიაშ რესპუბლიკაშ გოჭყაფა. თიშ უკული, ქიანას ფშხირას ხვადუდჷ ოურდუმე გინორთინაფეფი, თინეფ შქასიე 1967 წანაშ არყაფა ერნესტო ჩე გევარაშ დუდალათ.

მონძალა

  • ისტორიული ნოღეფი სუკრე დო XVII-შ ტაძარი.
  • XVI ოშწ-შ ტაძარი დო XVIII ოშწ-შ ოხვამე პოტოსის,
  • იეზუიტეფიშ მისია ჩიკიტოსის.

ჩინებული ბოლივიარეფი

პრეზიდენტი: ლიდია გეილერ ტეხადა

ოგალენური ურთიართალეფი

ბოლივიაშ ოგალენური ურთიართალეფს დუდენს ბოლივიაშ ოგალენური საქვარეფიშ სამინისტრო. ტრადიციულო, ბოლივიას ამერიკაშ არძო სახენწჷფოწკჷმა ნორმალური ურთიართალეფი უღჷდ,ჩილეშ მოხ. ბოლივია გოეროშ დო მუზმარენი შხვა ორგანიზაციაშ დო ვარი პროგრამაშ მაკათურიე, თენეფიე: ამერიკაშ სახენწჷფოეფიშ ორგანიზაცია (OAS), ანდეფიშ ჯარალუა, INTELSAT-ი, უგინორინალუობაშ ყარაფი, ოპარლამენტეფშქაშე რსხუ, ლათინური ამერიკაშ ინტეგრაციაშ ორგანიზაცია (ALADI), მოსოფელიშ ოვაჭარე ორგანიზაცია, ოერეფოშქაშე ურთიართმოხვარაშ აკოპიჯაფა, მერკოსური (MERCOSUR) დო URUPABOL (ურუგვაი, პარაგვაი, ბოლივია. დირსხუ 1993 წანას).

მახორობა

მახორობაშ მუდანობა — 10,5 მლნ (2013 წანაშ ფასებათ).

წანმოწანური ძინა — 1,7% (მოკათალა — 3,1 ჩჷქჷჩქ ართ ოსურშა).

თელარაშ ოშქაშე მუდანობა — 64 წანა ქომოლკათეფს, 70 - ოსურკათეფს.

ეთნო-რასობური აკოდგინალუა — ინდიარეფი 55% (უმენტაშო კეჩუა დო აიმარა), მეტისეფი 30%, ჩეკანამეფი 15%.

ნინეფი — 37 ოფიციალური სახენწჷფო ნინა[6] (მოსოფელს მაართა აბანსიე მუდანობაშ მეჯინათ): აიმარა 22%, კეჩუა 32%, ესპანური 44% ; შხვა ნინეფი 2%.

რელიგიეფი — კათოლიკეფი 59%, პროტესტანტეფი (ევანგელიური მეთოდისტეფი, ღორონთიშ ასამბლეა დო შხვ.) 11%, ათეისტეფი დო აგნოსტიკეფი 12%, ინკანიზმი 15%, ბუდიზმი დო შხვა 3%.

ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 93% ქომოლკათა, 81 % ოსურკათა (2001 წანაშ ეჭარუათ); 97,5% ქომოლკათა, 92,5% ოსურკათა (2012 წანაშ ეჭარუათ)[7].

თაშნეშე ქოძირით

სქოლიო

  1. Bolivia. World Gazetteer. დოარქივაფილი რე ორიგინალშე 19 January 2013-ს. კითხირიშ თარიღი: 7 January 2010.
  2. 2.0 2.1 Bolivia. International Monetary Fund. კითხირიშ თარიღი: 17 April 2012.
  3. WHO | Bolivia (Plurinational State of). Who.int (11 May 2010). კითხირიშ თარიღი: 30 August 2010.
  4. UNdata | country profile | Bolivia (Plurinational State of). United Nations (14 November 1945). კითხირიშ თარიღი: 30 August 2010.
  5. ბოლივიას, ევო მორალესიქ გიშაგორუეფს გჷმორჯგინელო გიშელჷ
  6. Artículo 5, Parágrafo I. de la Constitución Política del Estado de Bolivia(ესპანური)
  7. Образование в Боливииთარგი:PDFlink

რესურსეფი ინტერნეტის

ანდეფი

ანდეფი (ესპ. Andes; Cordillera de los Andes) — არძოშე გჷრძე (9000 კმ) დო მოსოფელს სიმაღალათ მაჟირა (აკონკაგუა 6962 მ) გვალეფიშ სისტემა დიხაუჩას (ჰიმალაიშ გვალეფიშ სისტემაშ უკული). იდვალუაფუ ობჟათე ამერიკას დო კონტინენტიშ ედომუშამი ბჟადალ ტერიტორიას იკენს. ანდეფს მოსოფელიშ თარი დო არძოშე დიდი წყარგჷმართუშ სისტემათ მითმირჩქინანა. ანდეფს ნადუს ეთმეჭოფუნს ობჟათე ამერიკაშ არძოშე დიდი წყარმალუეფი: ამაზონი, ორინოკო, პარაგვაი, რიო-ნეგრო დო თ. უ.

ანდეფს იდვალუაფუ მუსხირენ უდიდაში ობჟათეამერიკული ნოღა: კიტო, ბოგოტა, ლა-პასი, სუკრე, არეკიპა, მედელინი.

თაქ იდვალუაფუ ალტიპლანოშ გაბარი, მოსოფელს სიმაღალათ მაჟირა რე ტიბეტიშ გაბარიშ უკული. ანდეფი კონტინენტიშ შკვით სახენწჷფოს იკენს, თენეფი რე: არგენტინა, ბოლივია, ჩილე, კოლუმბია, ეკვადორი, პერუ დო ვენესუელა. კანკალეს თინეფშა ანდური ქიანეფი უჯოხო.

ანდეფს იდვალუაფუ მოსოფელიშ არძოშე მაღალი ვულკანი ოხოს-დელ-სალადო (6 893 მ) არგენტინა-ჩილეშ ხურგას, თაშნეშე 50 შხვა ვულკანი, ნამუშ უმაღალაში ჭურჭულეფი ზუღაშ დონეშე 6 000 მეტრშ სიმაღალას იდვალუაფუ.

არგენტინა

არგენტინა ოფიციალურო არგენტინაშ რესპუბლიკა (ესპ . República Argentina) — ობჟათე ამერიკაშ სიდიდათ მაჟირა ქიანა, კონსტიტუციური მონწყილობათ რე ფედერალური ოპრეზიდენტე რესპუბლიკა, 23 პროვინციათ დო ბუენოს-აირესიშ ავტონომიური ოლქით. არგენტინა მოსოფელს სიდიდათ მაბრუო ქიანა რე დო არძაშე უდიდაში რე ესპანურ ნინაშა მაჩიებე ქიანეფ შქას მოსოფელს.

არგენტინაშ ტერიტორია იდვალუაფუ ბჟადალშე ანდეფიშ გვალონეფს დო ბჟაეიოლშე ატლანტიშ ოკეანე შქას. ოორუეშე ომძღჷ პარაგვაი დო ბოლივია, ოორუე-ბჟაეიოლშე ბრაზილია დო ურუგვაი, ბჟადაალშე დო ობჟათეშე-ჩილე. არგენტინას პრტენზიეფი უღუ ფოლკლენდიშ კოკეფშე, ობჟათე გეორგიაშე დო სენდვიჩიშ კოკეფშე, ნამუეფით რე ბრიტანეთიშ ზუღაშმელენი ტერიტორიეფი.

არგენტინა რე გოერო-შ, დიდი ეჩიანიშ მაკათური დო ობჟათე ამერიკაშ ერეფიშ რსხუშ ართ-ართი დჷმარცხუაფალი.

ბოლივიაშ ადმინისტრაციული დორთუალა

ბოლივიაშ ადმინისტრაციული დორთუალა – ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული თოლოზირეთ ბოლივია 9 დეპარტამენტო ირთუ (ესპ. departamentos, არხ.რიც. departamento), ნამუთ მუშჸურე ირთჷნა პროვინციეფო (ესპ. provincias, არხ.რიც. provincia). გავლო 112 პროვინცია, პროვინციეგი - მუნიციპალიტეტეფო. 314 მუნიციპალიტეტი ირთუ კანტონეფო, გავლო 1374 კანტონი (ესპ. cantones, არხ.რიც. cantón).

ობჟათე ამერიკაშ ქიანა ბოლივია ირთუ:

9 დეპარტამენტო

112 პროვინციათ

314 მუნიციპალიტეტო

1374 კანტონო

ბოლივიაშ პროვინციეფი

ბოლივია ადმინისტრაციულო ირთუ:

9 დეპარტამენტო

112 პროვინციათ

314 მუნიციპალიტეტო

1374 კანტონო

გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაცია

გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაცია, გოერო (United Nations Organization, UNO; კუნტარაფათ - United Nations, UN) - ოირკოჩე თინჩალაშ უნარღელჸოფაშ დო სახენწჷფოეფიშ წორომოხანდეობაშ ინტერნაციონალური ორგანიზაცია. დირსხუ 1945 წანაშ 26 მანგის, მუჟამცჷთ სან-ფრანცისკოშ კონფერენციას 50 სახენწჷფოქ ხე მაჭარჷ თიშ წესდვალას. წესდვალაქ ნძალაშა მიშართჷ 1945 წანაშ 24 გჷმათუთას. თე დღა ირწანურო მიშინუაფუმოსოფელს, მუჭოთ აკოართაფილი ერეფიშ დღა.

ესპანური ნინა

ესპანური ნინა — ესპანარეფიშ, ცენტრალური ამერიკალეფიშ (მექსიკარეფიშ, კოსტა-რიკალეფიშ დო შხვა), კარიბიალეფიშ (კუბარეფიშ დო შხვა), ობჟათე ამერიკალეფიშ (არგენტინარეფიშ, პარაგვაელეფიშ დო შხვა) მახორუეფიშ ოფიციალური ნინა რე. ორხველჷ ინდოევროპული ნინეფიშ ფანიაშ რომანული ნინეფიშ ბუნას.

მორაგადეეფიშ მუდანობა: 330 მილიონი (ოდაბადური ნინა), 80 მილიონი (მაჟირა ნინა)

ნინაშ კოდი: es

ჯოხო: es - Español (Castellano); en - Spanish; eo - Hispana (Kastilia)

ჭარალუა: ლათინურიესპანური ნინა რე მეღებული ლათინურიშ დო იბერიაშ რომაული პროვინციეფიშ ნინეფიშ აკოწყორუათ. ესპანური რე კანტაბრიშ დიალექტი, ნამუქჷთ IX ოშწანურას გიფაჩჷ ჯვეშ კასტილიას, XI ოშწანურაშე თელი ესპანეთის. XV ოშწანურას კასტილიურ დიალექტიქ გინირთჷ ესპანეთიშ ლიტერატურულ ნინათ.

ესპანური მაჟირა ნინა რე ესპანეთიშ მახორუ შხვადოშხვა ერეფშო, ნამუეფით ოხორანა ესპანეთიშ ტერიტორიას (34 მილიონი კოჩი). თინეფ შქას რენა კატალონიარეფი, ბასკეფი, გალისიარეფი, ნამუეფსჷთ უღჷნა მუნეფიშ ნინეფი.

ესპანური ნინა რე ორაგადე ნინა ამერიკაშ 19 ქიანაშო: არგენტინა, ბოლივია, კოლუმბია, კოსტა-რიკა, კუბა, ჩილე, დომინიკარეფიშ რესპუბლიკა, ეკვადორი, გვატემალა, ჰონდურასი, მექსიკა, ნიკარაგუა, პანამა, პარაგვაი, პერუ, პუერტო-რიკო, ელ-სალვადორი, ურუგვაი დო ვენესუელა.

ბალკანეთიშ ჩქონს დო მორჩილ აზიას ოხორანა საფარიალი ბერძენეფი, ნამუეფით 1492 წანას გინორაჸეს ესპანეთშე კათოლიკე მაფეფიშ, ფერნანდო დო იზაბელაშ ბორჯის, ნამუეფქჷთ გამკიტეს მუნეფიშ (ესპანური) ნინა.

გოფაჩუაშ არეალი: მექსიკა (86,2 მლნ), კოლუმბია (34), არგენტინა (33), ესპანეთი (28.2), ააშ (22.4), ვენესუელა (21.5), პერუ (20), ჩილე (13.8), კუბა (10), ეკვადორი (9.5), დომინიკარეფიშ რესპუბლიკა (6.9), სალვადორი (5.9), ჰონდურასი (5.6), გვატემალა (4.7), ნიკარაგუა (4.3), ბოლივია (3.5), პუერტო-რიკო (3.4), კოსტა-რიკა (3.3), ურუგვაი (3.0), პანამა (2.1)...

ინდიარეფი

ინდიარეფი — ამერიკაშ ჭითაკანამი აბორიგენი ტომეფი (ესკიმოსეფი დ ალეუტეფიშ გალე); არძოშე მიარერიცხუამი კათეფი რე — კეჩუა, აიმარა, აცტეკეფი, მაია, გუარანი, არაუკანეფი დო შხვ. ევროპული კოლონიზაციაშ გეშა მიარე ტომქ მოსპილქ იჸუ რსულაშო ვარა ნორთიშურო, ვარა გინოხორაფილქ იჸუ შხვა ტერიტორიეფშა. ააშ-ს დო კანადას თინეფი ჯინჯიერო რეზერვაციეფც ოხორანა, ბოლივიას დო გვატემალას მახორობაშ უმენტაშობას წჷმჷმარინუანა.

ჯოხოეფი: ფრანგულო - Indiens; რუსულო - индейцы.

ოართე მუდანობა': 35 მლნ.

ნინა: რაგადანა მუნეფიშ ნინაშა, დიდი ნორთი თაშნეშე ესპანურო (ლათინურ ამერიკას) დო ინგლისურო (ოორუე ამერიკას).

მორწუმეეფი: კათოლიკეფი, პროტესტანტეფი, რენა თაშნეშე სინკრეტული კულტეფიშ დო ტრადიციული რწუმეფიშ მიმათხოზინალეფი.ინდიარეფი ირთუნა თ.გ. ამერინდიურ ეთნოლინგვისტურ ფანიეფო: ალგონკინურ-მოსური, ანდო-ეკვატორული, აცტეკურ-ტანური, ჟე-პანო-კარიბული, ხოკა-სიუ, მაკრო-ოტომანგუა, მაკრო-ჩიბჩა, ნა-დენე, პენუტური, ტარასკული.

ლა-პასიშ დეპარტამენტი

ლა-პასიშ დეპარტამენტი (ესპ. La Paz) — დეპარტამენტი ბოლივიას. ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა ლა-პასი. ფართობი 133.985 ვითოში კვ. კმ. მახორობა 2001 წანაშ ეჭარუაშ მეჯინათ - 2,350,466. ლა-პასიშ დეპარტამენტი იდვალუაფუ ტიტიკაკაშ ტობაწკჷმა, ბოლივიაშ ბჟადალშე, პერუშ ხურგაწკმა.

ლათინური ამერიკა

ლათინური ამერიკა (ესპ. América Latina, Latinoamérica; პორტ. América Latina; ფრანგ. Amérique latine; ინგლ. Latin America) — ამერიკაშ კონტინენტიშ რეგიონი, სოდეთ იჩიებუნა რომანული ნინეფიშა, ესპანურო დო პორტუგალიურო, კანკალე აბანს ფრანგულო. უკინებუ დიხაუჩაშ ფართობიშ 3,9%. 2010 წანაშ მუნაჩემეფით ლათინურ ამერიკას ოხორანს 590 მილიონშე უმოსი კოჩი. ლათინურ ამერიკას რთუნა შხვადოშხვა რეგიონეფო:

ოორუე ამერიკა - ართი ქიანა მექსიკა,ცენტრალური ამერიკა - 7 ქიანა: ბელიზი, გვატემალა, სალვადორი, ჰონდურასი, ნიკარაგუა, კოსტა-რიკა, პანამა.ობჟათე ამერიკა - 12 ქიანა დო 2 დამოკიდებული ტერიტორია: კოლუმბია, ვენესუელა, გაიანა, სურინამი, ბრაზილია, ეკვადორი, პერუ, ბოლივია, ჩილე, პარაგვაი, არგენტინა, ურუგვაი, საფრანგეთიშ გვიანა, ფოლკლენდიშ კოკეფიკარიბეფი - 14 სახენწჷფო დო 13 ტერიტორია: : ბაჰამიშ კოკეფი, კუბა, ჰაიტი, დომინიკარეფიშ რესპუბლიკა, იამაიკა, სენტ-კრისტოფერი დო ნევისი, ანტიგუა დო ბარბუდა, დომინიკა, სენტ-ლუსია, ბარბადოსი, სენტ-ვინსენტი დო გრენადინეფი, გრენადა, ტრინიდადი დო ტობაგო, პუერტო-რიკო, არუბა, ჰოლანდიაშ ანტილეფი , სენ-მარტინი, სენ-ბართელმი, ტერქსიშ დო კაიკოსიშ კოკეფი, კაიმანიშ კოკეფი, ბრიტანეთიშ ვირჯინიაშ კოკეფი, ვირჯინიაშ კოკეფი, ანგილია, მონსერატი, გვადელუპა, მარტინიკა.

მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას

მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას — თენა რე გოართოიანაფილი ნაციეფიშ განათლებაშ, მენცარობაშ დო კულტურაშ ორგანიზაციაშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას (ოორუე ამერიკა, ობჟათე ამერიკა ცენტრალური ამერიკა დო კარიბეფი). ჰავაი დო თანაფაშ კოკეფი, გეოგრაფიული აბანდვალაშა ვენკოჯინათ მიშაღალირი რე თე ერკებულშა ოორუე ამერიკაწკჷმა პოლიტიკური რცხუეფიშ გეშა. მექსიკა რე ქიანა, ნამუთ მოსოფელიშ მონძალაშ არძაშე უმოსი ობიექტითიე წჷმორინაფილი რეგიონს, თინა მოსოფელიშ მაამშვა აბანს რე თე მაძირაუეფით.

მოსოფელიშ ქიანეფი მახორობაშ მეჯინათ

თუდო მოჩამილი რე მოსოფელიშ ქიანეფიშ ერკებული მახორუეფიშ მეჯინათ. ერკებულშა მიშაჸონაფილი რე დუდიშული ქიანეფი დო თაშნეშეთ დამოკიდებული ტერიტორიეფი ISO 3166-1-იშ გეშა. თეშ გალე მოჩამილი რე, მუჭოთ პროცენტინ, თეშ ირი ქიანაშ მახორუეფიშ მუდანობა მემანგებული მოსოფელიშ მახორუეფშა, ნამუთ ასე მეხოლაფირო რე 6,970,300,000.

ტერიტორიეფი, ნამუთ სუვერენული სახენწჷფოეფიშ უგშურთუმ ნორთის წჷმარინუანა, მაგალითო გოართოიანაფილი ომაფეშ ქიანეფი, ერკებულშა მიშაჸონაფილი რენა, მუჭოთ სუვერენული სახენწჷფოეფიშ ნორთეფი. ერკებულშა ვა რე მიშაჸონაფილი თიშნერი გოართოიანაფეფი, მუნერით რე ევრორსხუ. ევრორსხუს 2010 წანაშ 1 ღურთუთაშო 501,259,840 მახორუ რდჷ. ერკებულშა მიშაჸონაფაშ შვანს, ევრორსხუ დეკინენდჷ მასუმა აბანს დო დამოკიდებული ტერიტორიეფი ნამუეფსჷთ ვა ჸუნა ირიათონი მახორობა, მაგალთო ანტარქტიკაშე, ნამუშეთ შხვადოშხვა ქიანას პრეტენზიეფი უღუ.

ერკებულს გჷმორინაფილი ციფრეფი ირცხუაფუ არძოშ უახალაშ ეკოროცხუას ვარა ერუანული ფოეფიშ ორგანოეფიშ რენჯ მოჩამილოფეფს დო მუჭოთ წესით მოკვარკვალაფირი რე. მუჟამსჷთ ერუანული მოჩამილოფეფი ვა რე ხემიოჭირნაფალინ, ციფრეფი გერცხუაფილი რე 2010 წანაშ ეკოროცხუას.

ერკებულს გჷმორინაფილი ციფრეფი ირცხუაფუ არძოშ უახალაშ ეკოროცხუას, ვარა ერუანული სახენწჷფოეფიშ ორგანოეფიშ ვარაუდეფს დო მუჭოთ წესით მოკვარკვალაფირი რე. მუჟამსით ნაციონალი მოჩამილობეფი ვა რე ხემიოჭირნაფალინ, ციფრეფი გერცხუაფილი რე გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციაშ ეკონომიკური დო სოციალური საქვარეფიშ დეპარტამენტიშ 2010 წანაშ გიშაკოროცხუას. თიშენ, ნამდა ციფრეფი ვა რე შაყარელი არძო ქიანას ართბორჯულო დო ართი დონეშ სიზუსტე ორკუ, მოღალ ციფრეფიშ ალაზიმაფაქ შილებე გიშეჭანუას უთინჷ დასკვნეფი. თეშ გალე, არძო ქიანაშ მახორობაშ მუდანობაშ აკოძინელო მეღებული რიცხუქ შილებე ვა დემანგას მოსოფელიშ მახორობაშ მაძირაფალ რიცხუს.

სუვერენული სახენწჷფოეფიშ ჯოხოეფი მოჩამილი რე რუმე ტექსტით, დო დამოკიდებული ტერიტორიეფი ხოლო კურსივით. სახენწჷფოეფი, ნამუთ შინელი რე ერკებულს, მარა ნამუსჷთ ვა უღუ ნაციეფშქას აღიარებან, მოჩამილი რე რუმე დო კურსივი ტექტსით.

მოსოფელიშ ქიანეფი ფართობიშ მეჯინათ

გიმე მოჩამილიე სუვერენული სახენწჷფოეფიშ დო შხვა ტერიტორიეფიშ ერკებული ფართობიშ მეჯინათ.

პარაგვაი

პარაგვაი — ქიანა ობჟათე ამერიკას.

პერუ

პერუშ რესპუბლიკა — სახენწჷფო ობჟათე ამერიკაშ ბჟადალ ნორთის, რჩქალი ოკიანეშ ოძგაშეს. ორუმეშშე თის ომძღჷ ეკვადორი დო კოლუმბია, ელახშე — ბრაზილია, ობჟათე-ელახშე — ბოლივია, ობჟათეშე — ჩილე. ქიანაშ ფართობი აკმადგინანს 1 285 220 კმ²-ს.

პერუშ ტერიტორიას შხვადოშხვა ამერიკული ცივილიზაცია ფალჷნდჷ, თინეფ შქას რე ნორტე-ჩიკოშ კულტურა, — ართ-ართი უჯვეშაში კულტურა რე მოსოფელს. პერუშ ტერიტორიას კოლუმბიშახიან ამერიკას უშანულამაშ როლს ლაჸაფენდჷ ინკეფიშ იმპერია, ინკეფქ უდიდაში კულუტურლი დო პოლიტიკური თირაფეფი მახვამილეს ვართ ხვალე პერუს, თაშნეშე ედომუშამ ობჟათე ამერიკას. XVI ოშწანურას ესპანეთიშ იმპერიაქ მახერხჷ ინკეფიშ იმპერიაშ ეჭოფუა, პერუს გიჭყჷ პერუშ ვიცე-სამაფო, ნამუთ ესპანეთიშ რიგითი კოლონია რდჷ. 1821 წანას პერუქ ზოხორინალაშო ლჷმას მიოჭირინდუ ზოხორინალას.

თეხანური პერუშ ტერიტორია ირთუ 25 რეგიონო. პერუშ გეოგრაფია დიდო მიარეფერუანი რე, ქიანაშ ტერიტორიაშ ბჟადალი ნორთი უკინებუ ანდეფიშ გვალეფიშ სისტემას, დო ქიანაშ ორუმეში ნორთი მიკინანს წყარმალუ ამაზონიშ ლეხერს. ქიანა ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მეჯინათ გვარიან მაღალ დონეს რე.

პერუშ მახორობა 2007 წანაშ მუნაჩამუეფით 29 მილიონ ადამიერს აკადგინანს, ნამუშ შანულამ ნორთის ინდიარეფი, ევროპალეფი, აფრიკალეფი დო აზიარეფი აკმადგინანა. მახორობაშ დიდი ნორთი იჩიებუ ესპანურ ნინაშა, პერუშ გვალამ ნორთის ჯინჯიერო რაგადანა კეჩუაშა დო შხვა აბანობურ ნინეფშა. პერუ გჷშეგორუ მუში უნიკალური დო გოშხვაფერაფილი კულტურათ, ტრადიციეფით, ბირეფით დო ლიტერატურათ.

ჟილენი დონეშ ერუანული დომენი

ჟილენი დონეშ ერუანული დომენი (ccTLD) რე ინტერნეტიშ ჟილენი დონეშ დომენი, ნამუთ, მუჭოთ წესინ, ნამუდგა იჸინი კონკრეტული ქიანაშო ვარა მუკობუნაფილი ტერიტორიაშო გჷმირინუაფუ.

ქიანეფიშ ერკებული ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მეჯინათ

ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსი (ინგლ. Human Development Index - (HDI)) — მოსოფელიშ ნამდგარდია ქიანაშო წჷმარინუანს ინდიკატორს მუში გოვითარაფაშის დო თინა აართოიანენს თე გოვითარაფაშ თიშნერი ოზჷმაშეეფს, მუნერით რე: თელარაშ ოშქაშე ხანგჷრძალა; განათლებაშ დონე დო ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტი ართ შურ მახორობაშა გოანგარიშაფათ. ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსი გოეროშით აღიარაფილ ადამიერულ გოვითარაფაშ გოხურგუაშ სტანდარტულ მეშქაშალათ. ქიანეფიშ ერკებულქ ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მეჯინათ გჷმიბჟინუ 2011 წანაშ 2 გერგობათუთას. ერკებულშა მიშმუურს გოეროშ მაკათური 185 (193-შე) ქიანა.

ვადასაბაღი მუნაჩემეფიშ გეშა მიშაჸონაფილი ვა რე 8 ქიანა.

თინეფიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მეჯინათ ქიანეფი ირთუნა 4 კატეგორიათ:

უმაღალაში

მაღალი

ოშქაშე

დაბალი

ჩილე

ჩილე, ოფიციალურო ჩილეშ რესპუბლიკა (ესპ. República de Chile; მაპუდ. Gulumapu) — ქიანა ობჟათე ამერიკას, იკათუანს ინწრო ოწყარპიჯე ზოლს ანდეფს დო რჩქალ ოკიანეს შქას. ოორუეშე უხურგანს პერუ, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ბოლივია, ბჟაეიოლშე — არგენტინა დო ობჟათეშე — დრეიკიშ საროტი. ობჟათე ამერიკას ხვალე ჩილეს დო ეკვადორს ვა უღჷნა ხურგი ბრაზილიაწკჷმა. ჩილეშ წყარპიჯიშ ღოზი რჩქალ ოკიანეწკჷმა აკმადგინანს 6,435 კილომეტრის. ჩილეშ ტერიტორიეფშა მიშურს რჩქალ ოკიანეს მადვალჷ ხუან-ფერნანდესიშ, სალა-ი-გომესიშ, დესვენტურადასიშ დო თანაფაშ კოკეფი. ჩილეშ თაშნეშე უღჷ პრეტენზია ანქტარქტიკაშ ნორთშა (დოხოლაფირო 1250000 კმ²), მორო თე მოთხირი ანტარქტიკაშ ხეკულუაშ ფარგალეფს ხვადჷ.

გინორთელი კონტური — 4 300 სიგჷრძა დო ოშქაშეთ 175 კმ სიგანა ჩილეს მოსოფელს ართ–ართ არძაშე გჷრძე ქიანათ გჷნმართინუანს სიგჷრძა–სიგანაშ მაძირაფალიშ მეჯინათ. წყარპიჯიშ ღოზი 7 800 კმ–ს აკმადგინანს დო თაურეშე ჩილე მოსოფელს მა–6 ქიანა რე. ოორუეშე რსებული ტიოზეფიშ იკათუანს დიდი მუდანობაშ მინერალურ რესურსეფს, თარო ლინჯის. ელაზჷმაფათ მორჩილი ცენტრალური ნორთი დომინირენს მახორობაშ მუდანობაშ დო ოფუტე-ომეურნე რესურსეფიშჸურე. კინ თე ბორჯის, თე ნორთი ქიანაშ პოლიტიკური დო კულტურული ცენტრი რე, სოურეშეთ დიჭყჷ ჩილეშ ექსპანსიაქ XIX ოშწანურას, მუჟამსჷთ თიქ ოორუე დო ობჟათე რეგიონეფი ქიმკისხჷნ. ობჟათე ჩილე დიდარი რე ტყალეფით დო ოდიარუეფით, წჷმორინაფილი რე ნთელი რანწკი ტობეფით დო ვულკანეფით. ობჟათე წყარპიჯიშ ღოზი ფიორდეფიშ, ჸუჯეფიშ, საროტეფიშ, ჩქონეფიშ დო კოკეფიშ ლაბირინთი რე.XVI ოშწანურას, ესპანალეფიშ მოულაშახ, ოორუე დო ცენტრალური ჩილე ინკეფიშ მართუალაშ გიმე რდჷ, ობჟათე–ცენტრალურ ნორთის — დუდიშული მაპუჩეშ კათა ოხორანდჷ. 1818 წანაშ 12 ფურთუთას, ჩილექ ესპანეთიშე ზოხორინალა გჷმაცხადჷ. რჩქალ ოკიანეშ ლჷმას (1879–83) ჩილექ გიორჯგინჷ ბოლივიას დო პერუს დო დიკუ თიში ასეიანი ოორუე ტერიტორია. მაპუჩეშ კათაშ რსული დოჸუნალა ჩილექ ხვალე 1880–იან წანეფს მახუჯჷ. ქიანაქ 16½ წანიანი ოურდუმე დიქტატურაშ პერიოდი (1973–1990) გეგნიღჷ, მუჟამსჷთ გოჭყვიდჷ ვარდა მედინჷ 3 000–შე უმოსი ადამიერქ.ასეშო, ჩილე ობჟათე ამერიკაშ ართ–ართი არძაშე სტაბილური დო წჷმოძნელი ქიანა რე; აღიარაფილი რე ოშქაშე ნებაგოქუნელობათ დო დჷმაჭყაფჷ ეკონომიკათ. ლათინური ამერიკაშ ქიანეფს შქას ლიდერენს ადამიერული გოვითარაფაშ, კონკურენტღვენობაშ, ართ შური მახორუშა მიშნაველიშ, გლობალიზაციაშ, ეკონომიკური დუდიშულაშ დო კორუფციაშ დაბალი მაძირაფალეფიშჸურე. ქიანა რეგიონს თაშნეშე ლიდერი რე სახენწჷფობური ჸონიერობაშ დო გლობალური თინჩალაშ ინდექსიშჸურე. თეშ უმკუჯინალო, ქიანას მაღალი ეკონომიკური უმანგობა უღჷ, მუჭოთ თეს ჯინიშ ინდექსი ოძირანსჷნ. 2010 წანაშ მესის, ჩილექ მაართა ობჟათეამერიკული ქიანათ გჷნირთჷ, ნამუქჷთ ეკონომიკური წოროხანდაშ დო გოვითარაფაშ ორგანიზაციაშ აკათჷნ. ჩილე დჷმარსხუაფალი მაკათური რე გაეროში, ობჟათე ამერიკაშ ერეფიშ რსხუში დო ლათინური ამერიკაშ დო კარიბიშ ღანჩოშ ქიანეფიშ ჯარალუაში.

შხვა ნინეფს

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.