Wikbaatukaay

Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.

Wiktionary-logo-wo
Sémbu Wikbaatukaay

Tëddiin

Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.

Dawaan gu wéy

Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.

Jolof

Jolof moo doonoon nguur ngi gënnoo na mag ci Senegaal ci jamono yooyu. Mi ngi sosu ci xarnub XIV ba Nguuru Mali gu mag ga saayee, rawati na la feete woon ca sowam. Ba nguuru Jolof taxawee, jëloon na melokaanu nguur yi ko jiitu woon, waaye bàyyi woon na fa melokaanu càmm ak màng ga xewoon ci jamono.

Kajoor

Ci wàllu xay Kajoor moo doonoon seetub Senegaal. Dammeel moo nekkoon ca kaw di seddale ay ndomboy tànk.

Mbëjfeppal

Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.

Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.

Saytubiddiw

Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja.

Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw

Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam.

Taariix

Mooy xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun.

Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix

Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.

Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.

Lenn ci taariix bu àdduna biTaariixu SenegaalLu am ag séqoo ak njàppum jaam

Cosug àdduna bi ak Big Bang

Tus-wu-gaar

Tus-wu-gaar wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-taxaw). Tus-wu-gaar wi ci bëj-gànnaar walla bëj-saalumu yamoo gi lay nekk.

Tus-wu-taxaw

Tus-wu-taxaw wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-gaar). Tus-wu-taxaw wi mooy tax ñuy man di féetale am mbir ci kaw Suuf si, ci penku walla sowwu

Wuutuloxo

Wuutuloxo walla masin mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund.

Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen.

Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey.

Xaaju kol-kol

Ci xam-xamu falag xaaju kol-kol mooy benn xaaj ci ñaar yi ñu sedatlee kol-kolu àdduna bi. Rëddub yemoo bi moo ko xaaj ci digg bi, benn bu tudd xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum.

Xam-xamu nosukaay

Xam-xamu nosukaay (walla Xam-xam bi ñeel nosukaay), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, .

Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...

Xam-xamu suuf si ak jawwu ji

xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.

Xaralaymbëj

Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.

Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...

Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj

Xayma

Xayma yi ay xamuwaay la ñu yuy tabaxu ciy xalaat-jiital, ci ay fook naa, yu aju cig xellu. Doon na itam xam-xam biy seet aka biral ay xamteef, di itam ki leen di jangale.

Xayma

Xeltu

Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.

Yeneeni làkk

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.