Walonreye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Walonreye", loukîz cial

Li Walonreye u Waloneye, c' est l' mitan nonnrece del Beldjike.

Politicmint, elle est rprezintéye pa l' institucion politike k' a stî lomêye oficirmint, on tins[3], Redjon[4] walone[5] po tot çou ki compete di l' economeye, et totes sôres d' ôtès sacwès, apus ki l' acsegnmint eyet l' culteure, ki sont moennés pal Federåcion Walonreye-Brussele (u Kiminålté francesse) pol redjon francès-cåzante eyet l' kiminålté tîxhon-cåzante po les comenes avou l' almand come lingaedje oficir).

Les dmanants del Walonreye sont lomés Walons.

El Beldjike redjonålijheye, li Walonreye respond al Flande eyet l' Redjon Brusselwesse.

L' essegne del Walonreye, c' est l' Cok walon.

L' ime del Waloneye, c' est l' Tchant des Walons.

Waloneye / Walonreye
Wallonie
Wallonien
Flag of Wallonia
(Detays)
divize nåcionåle : Walon todi !
Location map for Wallonia in Europe
Map of Wallonia
Lingaedje oficir Francès eyet Almand
Lingaedje coinrece Gåmès

Lussimbordjwès

Picård

Tchampnwès

Walon

Mwaisse-veye Nameur
Minisse-prezidint Willy Borsus
Sitindêye


 - Totåle
 - % aiwe


16.901 km² [1]

Populåcion


 - Totåle (2018)
 - Dinsité


- 3 624 337 dimorants[2]
-

dimorants/km²

Imne nåcionå Li Tchant des Walons

Politike linwistike

Li Walonreye a deus lingaedjes oficirs, li francès eyet l' almand, tchake dins s' redjon, såf po çou k' est des institucions, insi metans l' almand est oficir å Pårlumint walon, wice k' i gn a des såles po des ratourneus.

Mins l' politike linwistike prôpmint dit ni compete nén å Govienmint walon, mins åzès govienmints des kiminåltés; çou ki fwait ki les lingaedjes do payis come li walon n' ont pont d' aspoya oficir.

Linwincieuzmint, les lingaedjes cåzés el Walonreye sont les deus lingaedjes oficirs, li francès (sol cåzu tot l' teritwere) eyet l' almand (sol teritwere del Kiminålté tîxhon-cåzante); eyet les shijh lingaedjes do payis, li walon, k' est ki rascovere li pus grand boket (li Walonreye walon-cåzante), li picård, li tchampnwès, l' lorin, li lussimbordjwès eyet l' ripuwaryin.

Djeyografeye

Provinces

Aiwes

Walonreye Mouze
Mape del Walonreye avou Mouze et Sambe come sicrene

Li Walonreye est a tchvå sol mîtrin cours di Mouze, et so Sambe (mins ki n' est li vî vî coraedje di Mouze).

Istwere

E 13inme sieke, li teritwere del Walonreye d' asteure esteut pårti inte li Principåté d' Lidje, li Conteye di Nameur, li Dutcheye del Braibant, li Conteye do Hinnot, li Dutcheye do Lussimbork, li Principåté di Ståvleu-Måmdey, li Dutcheye do Limbork, li Conteye di Dålem.

Economeye

Eploye walonreye wi
eploye pa secteus el Beldjike

Eploye

2003, gn aveut 96 åcint des eterprijhes k' avént moens di 50 djins. Ûtante-deus åcint avént moens di 10 djins. Gn aveut k' 680 societés k' eployént dipus d' 200 djins, metowes purade so Lidje et sol Hinnot. Cwarante-nouv djins so 100 estént eployîs (-eyes) dins des eterprijhes, 31 so 100 a l' Estat, et 20 so 100 estént a leu boûsse. Li Flande aveut, li minme anêye, bråmint moens di djins a l' Estat (20 åcint).

Amontaedje d' eterprijhes

Amonteus eterprijhe wi
åcintaedje des amonteus d' eterprijhes dins sacwants payis

Si on louke li porcintaedje des amonteu(se)s d' eterprijhes eneviè li totå des bouteus dins les payis d' l' OCDE, on voet k' el Walonreye avou ses 3,6 djins so 100 k' ont amonté leu prôpe pordjet po wangnî leu crosse, est lon padrî des payis come les Estats-Unis (10,5), l' Irlande (9,1), k' ele est å cou d' Almagne (5,2) et des Bas-Payis (4,6), mins k' ele bate li France (3,2), li Flande (2,6), li Rûsseye (2,5) eyet l' Djapon (1,8).[6]

Tchômaedje

Li Walonreye a on pus gros porcintaedje di foû-posse kel Flande, mins elle a moens di tchômeu k' Brussele, dispu 1993.

Rivnou par djin

Li rivnou par djin e 2004 esteut di 12.357 uros (disconte di 14.026 € pol Flande et 11.309 € po Brussele).

Vicance

So totes li stindêye del Walonreye, sins waitî les lingaedjes do payis, gn a des dujhances ki sont les minmes.

Amagnîs et abwessons tipikes

Bråmint des amagnîs et abwessons pår walons, c' est des cofrereyes k' endè fwaiynut li rclame.

Amuzmints

Hårdêyes divintrinnes

Hårdêyes difoûtrinnes

Sourdant

  1. https://www.iweps.be/indicateur-statistique/densite-de-population/
  2. https://www.iweps.be/indicateur-statistique/densite-de-population/
  3. di 1980 a 2010, a ene barbôjhe près. 1980 corespond a li lwè speciåle k' askepeye li pårlumint eyet l' govienmint walons; e 2010, c' est on decidaedje do minisse-prezidint Rudy Demotte come cwè i rfaleut lomer li "Redjon walone" "Walonreye", po simplifyî l' comprindaedje a l' etrindjir.
  4. li mot «redjon» n' egzistêye nén dins les motîs walons do 20inme sieke. Adon, on l' a djusse siervou dizo ene cogne francijheye «réjion», «réjîyon». Li rwalonijhaedje «redjon» a stî fwait esprès po lomer les noveles intités del Beldjike, mins soune må ås «viyès orayes» walones.
  5. Li Redjon walone, c' esteut on lomaedje administratif del Walonreye, ki n' est pus veyou foirt voltî å djoû d' ouy. Ca gn a ene lete toûnrece, ahivêye på minisse-prezidint Rudy Demotte, ki rlome ciste intité la, tot biesmint, "Walonreye". Aprume po ene meyeuse atôtchance et comprindaedje pa les etrindjirs, pol comiece difoûtrin.
  6. Gazete di Brussele «L'Echo», diviè 2005 (a-z aveuri)
1770

17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790

1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775

Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1770 do calindrî grigoryin.

A.L.W.

L' Atlasse des lingaedjes del Walonreye, u A.L.W. (prononcî ayelwé, e francès, Atlas linguistique de Wallonie), c' est èn atlasse ki mostere et esplike les prononçaedjes, diviè 1935, d' ene cåkêye di mots walons, picårds, gåmets et tchampnwès, et leus sinonimeyes.

Po-z afroyî les bouteus so l' ALW, l' ekipe di l' Univ di Lidje a-st ossu eplaidî 3 Pitits Atlasses des Lingaedjes del Walonreye (PALW).

Beldjike

Li Beldjike, c' est on payis di l' Urope do Coûtchant, k' a skepyî e 1831, après ene revintreye siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, Wiyåme d' Orandje.

Li Beldjike est on rweyåme avou ene mwaisse lwè.

Les dmanants el Beldjike sont lomés les Beldjes (on prononce pus sovint come e francès d' Walonreye les Belch).

Djivêye des motîs do walon

Dierinne modêye del djivêye (moes d' djulete 2019)Li djivêye des motîs do walon, c' est ene lisse di cåzu 600 diccionaires et motlîs, bråmint des walons-francès.

Foû des motîs so papî, gn a eto des båzes di dnêyes (Rasgotaedje des bassårdinreces, motî d' Forire…) k' î ont stî stitcheyes a pårti di 1998.

France

Li France, c' est on payis del Urope coûtchantrece, ki s' mwaisse veye c' est Paris.

Lidje

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Lidje", loukîz cial

Li Grande Lidje (/grãt.'liːʧ/; e scrijhaedje Feller Lîdje prononcî Lîtch /liːʧ/, fr: Liège), c' est ene comene k' a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne comene di Lidje avou des viyaedjes di ttåtoû.

C' est l' mwaisse-veye di l' arondixhmint do minme no (kel limerotaedje diyalectolodjike poite l' essegne [L]), et del province di Lidje.

C' est a Lidje ki l' Aiwe d' Oûte radjond Mouze.

Lidje (veye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Lidje", loukîz cial

Li veye di Lidje (e walon, on prononce erîlêymint /liːʧ/ Lîtch sicrît Lîdje e sistinme Feller; e francès, Liége disk' e 1946, pu Liège), sipotêye li Bolante Cité, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes pitits bans po fé l' Grande Lidje.

Limero del posse: 4000 (hintche erive, nén candjî) eyet 4020 (droete erive)

limero diyalectolodjike: L 1

Limero del posse

On limero del posse, c' est on limero k' on mete so les adresses des letes ete des colis, divant li no do viyaedje u del veye, po-z aveur pus åjhey dins l' triyaedje des letes dins les cintes del posse.

Limero diyalectolodjike

On limero diyalectolodjike, c' est on limero ki les diyalectolodjisses dinèt a on viyaedje la k' i vlèt rcweri totes les piceures d' on pårler, k' il ont les pinses k' i pôreut esse diferin des cis des viyaedjes astok.

Les limeros diyalectolodjikes siervèt a fé des inketes linwistikes, pu a dressî des atlasses linwistikes.

Les limeros diyalectolodjikes k' on s' endè sieve po studyî les lingaedjes romans del Walonreye.

limeros diyalectolodjikes di l' ALW. End a 1561, po totes les comenes e 1935, del Beldjike Romande. I sont fwait di deus letes po l' arondixhmint, pu di 1, 2 u 3 chifes pol viyaedje.

limeros diyalectolodjikes da Tchåle Bruneau. End a 93, limerotés di 1 a 93, sins ôte lete. I sont metous sol Walonreye, sol Walonreye di France, et so des ôtes viyaedjes des Årdenes francesses.

limeros diyalectolodjikes di l' Atlasse des lingaedjes del France. End a 23 el Walonreye.

Lucyin Mahin

Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin; di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953. C' est eto on bouteu pol walon, ey on fel eplaideu sol Daegntoele di waibes e walon.

Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come romantî. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on powete, diski dins les anêyes 2000.

Come ricwereu, il a stî aprume diccionairî, mins docô après rifondeu. Il a eto fwait des rcwerances sol croejhete.

Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).

Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.

Nameur

Li grand Nameur ou li grande Nameur (rebanêye comene di Nameur) a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne comene di Nameur avou vint-cénk viyaedjes di ttåtoû.

Nameur est eto li mwaisse-veye del Waloneye, awou k' on trouve l' Elizete eyet li pårlumint walon.

Province di Nameur

Li province di Nameur (fr: Namur) est ene province cintråle del Walonreye, la ki s' trouve li veye di Nameur, mwaisse-veye del Walonreye.

Elle a-st ene sitindêye di 3.664 km² po 450.000 dimanants (namurwès) ey est pårteye e 3 arondixhmints po 38 comenes intités.

Si mwaisse-veye est Nameur.

Ele a des frontires avou (dins l' sins des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes do Roman Payis, di Lidje et do Lussimbork, li France, eyet l' province bedje do Hinnot.

Provinces di Walonreye

E Walonreye, asteure, gn a 5 provinces :

li Province di Lidje, kel mwaisse veye, c' est Lidje.

li Province di Nameur, kel mwaisse veye, c' est Nameur

li Province do Roman Payis, kel mwaisse veye, c' est Åve

li Province do Hinnot, kel mwaisse veye, c' est Mont

li Province do Lussimbork, kel mwaisse veye, c' est ÅrlonLi province est moennêye pa on govierneu d' province, ki dmeure dins l' mwaisse veye del province.

Disk' e 1995, li province do Braibant rashonnéve çou k' est asteure li Province do Roman Payis eyet l' Province do Braibant flamand.

Rebanêye comene

Ene rebanêye comene (on dit eto : ene intité), el Beldjike, c' est ene comene askepieye pa rebanaedjes (rabindlaedje administratif) di sacwants ptits bans (viyaedjes et veyes) di dvant k' estént vijhéns.

Setimbe

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30

Setimbe est li nouvinme moes do calindrî grigoryin, avou 30 djoûs.

Si no vént do latén septem (set), la ki c' esteut l' setinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.

Fiesses do moes d' octôbe:

3inme dimegne do moes: fiesses di Walonreye.Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

Toponimeye do walon

Li toponimeye do walon, c' est li studiaedje des nos des plaeces des viyaedjes et des veyes del Walonreye.

Li toponimeye walone n' a stî bén diswalpêye ki dispu li cminçmint des anêyes 1900 et des, la k' on-z a aconté l' lingaedje walon come mwaisse sourdant po-z espliker l' etimolodjeye di ces nos d' plaece la.

Viyaedjes rebanés di Walonreye

Djivêye des 262 intités rebanêyes di Walonreye; avou les ancyins ptits bans k' elzès compôzèt metous adlé.

Tos les ptits bans did divant les grands rebanaedjes (prumî d' djanvî 1977) avént ddja on limero del posse, mins i n' î sont nén co rmetous tertos cial. Po-z aveur dipus d' racsegnes, alez s' vey foû waibe:

li djivêye des ancyins ptits bans, pa ôre alfabetike des nos walons (nén co rfondous)

li djivêye des rebanêyès comenes, pa ôre alfabetike des nos e francèsRiwaitîz eto :

No des viyaedjes del Walonreye.

Emacralés nos d' viyaedjes.

Walonreye di France (Bote di Djivet).

Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye (mins ådfoû, e Payis d' Brussele, el Flande, ezès Bas Payis, el France, e l'Almagne, el Grande Dutcheye, et k' ont des nos e walon).

Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande (ki djåznut lussimbordjwès ou ripouwaryin; i sont eto cial pa dzo).

Vî walon

Li vî walon u scrîta, c' est l' lingaedje des tecses sicrîts el Walonreye el Hôte Moyinådje, dj' ô bén dispu diviè 1100, et disk' a diviè 1600. Li scrîta soûd do vî lingaedje d' oyi.

Li mot scrîta a stî foirdjî e rfondou walon e 2002, po calker li noûmot scripta eployî pås linwincieus walons. Ci mot la fourit edvinté pa Louis Remacle e 1948, a môde di rcomprindaedje d' l' almand schriftsprache (sicrît cåzaedje).

Walon (lingaedje)

lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman >

lingaedje d' oyi > walon

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "walon", loukîz cial

Li walon, c’ est on lingaedje roman cåzé so on boket del Beldjike (li “Beldjike walon-cåzante” ou Walonreye walon-cåzante), ki rprezinte a pô près 70 åcint del Walonreye politike, ey en on ptit boket bijhrece do dipårtumint francès des Årdenes, k’ on lome cobén li Walonreye di France u “bote di Djivet”.

Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do 21inme sieke, c' est les Walons del Wisconsene, k’ ebaguît låvå sol difén do 19inme sieke.

Côdes ISO 639-2: wa eyet ISO 639-3: wln (dispu li 29 di djanvî 2002)

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.