Urope coûtchantrece

L' Urope coûtchantrece, c' est les payis metous å Coûtchant d' l' Urope, aspoyîs so l' Oceyan Atlantike.

Djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece

European political map (chopped)
Ene des mapes di l' Urope coûtchantrece ki leye l' Almagne et l' Otriche e l' Mîtrinne Urope

Li djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece est foirt diferinne sorlon les organizåcions. Mins gn a å pus sovint :

et, pacô, eto :

13inme sieke

Li 13inme sieke kimince e 1201 ey esse foû e 1300.

C' est l' sieke des grands distrîxhmints e l' Urope coûtchantrece (loukîz l' årtike "sårt (toponimeye)").

2014

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020 | anêyes 2030 |

2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2014 do calindrî grigoryin.

2017

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020 | anêyes 2030 |

2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2017 do calindrî grigoryin.

Almagne

L' Almagne, c' est on payis d' l' Urope coûtchantrece, askepieye al fén do 19inme sieke (li 18 di djanvî 1871), bråmint pa les Prûsyins, so l' eritance d' ene pårteye do Sint Impire Romin Djermanike.

Inte 1945 eyet 1989, il a stî côpé a deus l' Almagne coûtchantrece (RFA, BRD) et l' Almagne levantrece (RDA, DDR)

Inte si skepiance et 1919, l' Almagne a contnou on boket del Walonreye, li Walonreye prûsyinne. Mins, e 1919, l' Walonreye a rprins eto des cantons tîxhon-cåzants d' l' Almagne, les Redîmés Payis.

Mwaisse veye: Berlin

Andalouzeye

L' Andalouzeye, c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Grandès veyes: Sevile, Gurnåde, Cordowe, Aldjezirasse, Malaga.

Bas Payis

Discramiaedje des årtikes avou "Bas Payis"Les Bas Payis (on dit sovint, tot s' brouyant, li Holande), c' est èn estat metou a Bijhe del Beldjike, k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere.

I s' ont pårti podbon e 1830, al Revolucion braibonresse.

I s' ont rmetou eshonne, economicmint, tot-z askepiant l' Beneluss, do côp après l' guere di 1940-1945, ki fourit l' nawea do Cmon Martchî a shijh (1957).

Beldjike

Li Beldjike, c' est on payis di l' Urope do Coûtchant, k' a skepyî e 1831, après ene revintreye siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, Wiyåme d' Orandje.

Li Beldjike est on rweyåme avou ene mwaisse lwè.

Les dmanants el Beldjike sont lomés les Beldjes (on prononce pus sovint come e francès d' Walonreye les Belch).

Coûtchant (costé del Daegne)

Li Coûtchant (u l' Ouwess (l' ouwess u Solea-djus u l' Ombrant), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea si coûtche. Dabôrd, c' est la kel cir est co clair a l' anuti.

Les ôtes costés del Daegne, c' est : Bijhe, Nonne, eyet l' Levant.

Li Coûtchant est metou a hintche so ene mape.

Les payis do Coûtchant, ça vout eto dire les payis d' Urope coûtchantrece eyet d' Amerike bijhrece (pask' i sont-st aloyîs istoricmint et politicmint.

Li walon do Coûtchant u walon coûtchantrece, c' est l' walon d' après Tchålerwè, Nivele et Flipveye.

Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "Coûtchant", "Ouwess" "Solea-djus" et "Ombrant".

Eure del Coistrece di Greenwich

L' eure del coistrece di Greenwich (ECG) u tins univiersel, u eure GMT, c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme londjitude kel veye di Greenwich e Rweyåme Uni. C' est pa cisse veye, metowe e l' Inglutere la k' on-z a fwait passer ene coistrece ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li coistrece di Grennwich, dabôrd.

L' ECG ni candje nén a l' esté.

France

Li France, c' est on payis del Urope coûtchantrece, ki s' mwaisse veye c' est Paris.

Irlande

Li Republike d' Irlande u, po fé pus court, l' Irlande (irlandès: Éire), c' est on payis d' Urope metou so l' iye d' Irlande.

Politicmint, l' iyea est côpé e deus bokets dispoy 1921: a nonne li Republike d' Irlande eyet a bijhe, a pô près so on shijhinme del daegne, l' Irlande do Nôr, ki fwait pårteye do Rweyåme Uni.

Kimon Martchî

El Kimon Martchî ou Cmon Martchî, c' est des acoirds istorikes di comiece inte shijh payis d' Urope coûtchantrece po-z askepyî on cmon martchî, inte 1957 et 1980.

Ci fourit l' prumire estape di l' ahivaedje del Kiminålté uropeyinne.

Menir

On menir (do burton maen-hir, longowe pire), c' est ene grosse pire dressêye pås Omes di l' Ådje del Pire (5000 divant Djezu-Cri). Ene des pus belès waibes avou des menirs, c' est Stonehedje, e l' Inglutere.

Ene grossse biestreye k' a stî cossemêye avou les Asterix, c' est ki les Gålwès fabriként des menirs (les Celes n' ont-st avnou e l' Urope Coûtchantrece fok e 5inme sieke divant Djezus-Cri).

Astok des menirs, les minmès djermêyes di djins bastixhént eto des dolmens, et des Grossès Pires come a Werisse et a Opagne.

Portugal

Li Portugal (minme sicrijhaedje e portuguès), c' est on payis d' Urope coûtchantrece, mimbe di l' Union Uropyinne

Il est metou tot a l' Ouwess do continint, so l' Oceyan Atlantike et avou fok ene frontire avou l' Sipagne, a l' Ess eyet å Nôr

Sitindowe : 91.632 km²

Dimanants : 10.300.000 (des Portuguès et des Portuguesses).

Mwaisse-veye: Lisbone (Lisboa).

Ôtès grandès veyes: Porto, Setúbal, Coimbra, Faro.

Rweyåme-Uni

Li Rweyåme Uni, d' ès veur no, li Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr (on dit purade, flotchreçmint, l' Inglutere obén li Grande Burtaegne), c' est on dislaxhî payis metou e l' Urope coûtchantrece.

C' est totès iyes ki bagnnut dins Mer do Nôr.

Il est fwait di cwate nåcions : l' Inglutere, l' Escôsse, li Payis d' Wale et l' Irlande bijhrece.

Les dmorants sont lomés "Britanikes", mins on dit co pus sovint "Inglès".

Mwaisse veye : Londe

Manoye : live esterligne

Silocibe des flates

Li silocibe des flates, c' est on silocibe (ene sôre di ptit tchampion), ki vént voltî åtoû des flates di vatche, a l' erire-såjhon, el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece.

Il a ene copowe pitite ronde grijhe tiesse, avou come come on ptit boursea al miercopete. I vént pa plake di trinte a céncwante åbussons.

Divins, gn a ene drouke ås forvuzions, li silocibene, del famile do LSD. C’ est Albert Hofmann, l’ askepieu des laboratweres Hofmann-Laroche, ki mostra çoula l’ prumî e 1962.

No e sincieus latén : Psilocybe semilanceata.

Sårt (toponimeye)

Loukîz a : «sårtaedje»On sårt (on djheut eto on rou), c' est on distrîxhaedje d' on bwès u d' ene trîxhe po fé des tchamps. Et, dabôrd, des viyaedjes po des djins î dmorer.

On rtrouve les mots "sårt" (rifondou "-såt" cwand il est en aplacaedje tîxhon), si femrin "såte" (pus råle) et leus parints (sårtea, sårti) eshonne avou l' mot "rou" dins ene peclêye di nos d' plaeces del Walonreye. Eto dins des nos d' famile.

Les distrîxhaedjes k' ont dné ces nos d' plaece la s' ont bråmint fwait e l' Urope coûtchantrece a pårti do XIIIinme sieke. Li tecnike a continouwé disk' eviè 1940 dins çou k' on loméve li sårtaedje (espwataedje des virêyes les deus ans ki shuvèt les manêyes). Mins adon, les bwès dmorént bwès.

Les Walons k' ont distrîxhné el Wisconsene si lomént des setleus.

Sårtaedje

Loukîz a : «sårt (toponimeye)»

Li sårtaedje, c' est l' eployaedje d' on bwès, k' on-z a abatou les åbes, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene erûle tere (distrîxhnaedje), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les djniesses côpêyes li deujhinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des pårts di virêye).

Li sårtaedje-distrîxhnaedje (sins leyî rcrexhe les åbes) a leyî toplin des nos d' plaeces el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece.

Waernu

Li waernu u les canicules, c' est ene termene k' il î fwait stof, e l' esté.

Gn a yeu on teribe waernu e l' Urope coûtchantrece e 2003.

Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "waernu" et "canicule".

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.