Union Uropeyinne

L' Union Uropeyinne c' est ene organizåcion politike ey economike di 28 payis d' Urope.

Istwere

E 1952 li Cminålté Uropeyinne do Tcherbon et d' l' Acî a stî metowe so pîs eter l' Almangne, li France, l' Itåleye, li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Lussimbork. E 1957 li Traité d' Rome askepia l' Cominålté Economike Uropeyinne kinoxhowe eto come li Cmon Martchî. Li no a stî rascourti e Cminålté Uropeyinne, et pu e 1992 li Traité d' Måstrek l' erbatijha l' Union Uropeyinne.

Dispoy 2002 bråmint des payis d' l' Unioon (mins nén tos) eployèt ene comone manoye, l' uro.

Estats mimbes

Estats
No so plaece *
Almagne Deutschland DE
Bas Payis Nederland NL
Beldjike Belgique BE
Bulgåreye България BG
Chîpe Kypros CY
Crowåceye Hrvatska HR
Daenmåtche Danmark DK
Eslovakeye Slovensko SK
Esloveneye Slovenija SI
Espagne España ES
Estoneye Eesti EE
Finlande Suomi FI
France France FR
Grece Ελλάδα, Ελλάς GR
Hongreye Magyarország HU
Irlande Éire IE
Itåleye Italia IT
Letoneye Latvija LV
Litwaneye Lietuva LT
Lussimbork Lëtzebuerg LU
Male Malta MT
Otriche Österreich AT
Pologne Polska PL
Portugal Portugal PT
Roumaneye România RO
Royåme Uni United Kingdom UK
Suwede Sverige SE
Tchekeye Česká republika CZ
Ki vôrént divni mimbe
Macidonne Македонија MK
Turkeye Türkiye TR
mape des payis d' l' Union Uropeyinne

Redjons foû Urope

France: Guyane (GF ) - Gwadloupe (GP) - Martinike (MQ) - Reyunion (RE)
Portugal: Açores (Azo) - Madere (Mad)
Espagne: Canareyes (Can).

(*)= Côdes ISO des payis — såf Rweyåme Uni (GB)

(**)= Macidonne.

Rexhowes

Li 23 d' djun 2016, li Grande Burtaegne decida d' moussî foû, pa referandom.

Divintrinnès hårdêyes

Difoûtrinnès hårdêyes

2007

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1980 | anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020

2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012

Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passe e l' anêye 2007 do calindrî grigoryin.

2009

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1980 | anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020

2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2009 do calindrî grigoryin.

2016

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020 | anêyes 2030 |

2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2016 do calindrî grigoryin.

Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)

L' Acoird economike et comierçå globå, AECG, pus cnoxhou dizo si sike inglès CETA, c' est èn acoird di comiece ki dinrè les rîles di vindince po les martchandeyes et les siervices inte les payis di l' Union Uropeyinne eyet l' Canada.

Mågré des rclamaedjes al dierinne broke del Walonreye, les martchandaedjes ont stî clôs li 18 d' octôbe 2016, eyet l' acoird siné li 30 d' octôbe del minme anêye.

Bas Payis

Discramiaedje des årtikes avou "Bas Payis"Les Bas Payis (on dit sovint, tot s' brouyant, li Holande), c' est èn estat metou a Bijhe del Beldjike, k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere.

I s' ont pårti podbon e 1830, al Revolucion braibonresse.

I s' ont rmetou eshonne, economicmint, tot-z askepiant l' Beneluss, do côp après l' guere di 1940-1945, ki fourit l' nawea do Cmon Martchî a shijh (1957).

Beldjike

Li Beldjike, c' est on payis di l' Urope do Coûtchant, k' a skepyî e 1831, après ene revintreye siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, Wiyåme d' Orandje.

Li Beldjike est on rweyåme avou ene mwaisse lwè.

Les dmanants el Beldjike sont lomés les Beldjes (on prononce pus sovint come e francès d' Walonreye les Belch).

Brussele (veye)

Discramiaedje des årtikes avou "Brussele"Brussele (e Fr. Bruxelles, e neyerlandès, Brussel, en inglès Brussels), c' est l' mwaisse veye del Beldjike.

Bussele, c' est l' miercorin del redjon do minme no.

C' est eto ene des mwaissès veyes di l' Union Uropeyinne (ancyin Cmon Martchî).

Brussele est ossu l' sidje del Kiminålté flaminde ey del kiminålté francesse di Beldjike.

Les djins d' Brussele si lomnut les Brusselwès, rabaxhanmint, les Bruslers.

Crowaceye

Li Crowaceye (e crowate Hrvatska), c' est èn estat d' Urope eyou çk' on cåze crowate. Si mwaisse-veye, c' est Zagreb.

No des dmorants : Crowates (omes et comeres).

Drapea d' l' Union Uropeyinne

Li drapea d' l' Union Uropeyinne a doze djaenès stoeles so on fond bleu.

Les doze sitoeles sont a cénk pontes, metowes e ceke åtoû do cinte do drapea, ele riprezintèt l' union des peupes d' Urope.

Les doze sitoeles sont metowes come les doze eures d' ene ôrlodje a aweyes, tchaeke sitoele d' astampé, avou ene di ses pontes viè li dzeu.

Grece

Li Grece, c' est on payis di l' Urope nonnrece, metowe sol Mîtrinne Mer, et mimbe di l' Union uropeyinne.

Mwaisse veye: Atene.

Irlande

Li Republike d' Irlande u, po fé pus court, l' Irlande (irlandès: Éire), c' est on payis d' Urope metou so l' iye d' Irlande.

Politicmint, l' iyea est côpé e deus bokets dispoy 1921: a nonne li Republike d' Irlande eyet a bijhe, a pô près so on shijhinme del daegne, l' Irlande do Nôr, ki fwait pårteye do Rweyåme Uni.

Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike

Li Kminålté tîxhon-cåzante di Beldjike (e francès Communauté germanophone de Belgique, en almand: Deutschsprachige Gemeinschaft Belgiens), c' est l' troejhinme kiminålté d' lingaedje di Beldjike.

Li mwaisse veye est Neyow. Elle est cmandêye pa on Minisse-Prezidint.

Li Kminålté Tîxhon-cåzante a askepyî foû des Redîmés Payis, tot ndè rsaetchant les bans di Måmdey et Waime, ki sont waloncåzants.

Li Kminålté Tîxhon-cåzante, c' est on boket del Walonreye. Eto, elle est rprezintêye å Pårlumint walon, did la li siervice di ratournaedje francès almand k' i gn a låvå.

Li Kminålté Tîxhon-cåzante di Beldjike , avou ses 71.200 djins, c' est li pus ptite intité ricnoxhowe des 25 estats di l' Union Uropeyinne.

Les 9 comenes del kiminålté:

Ambleve (Amel)

Bolindje (Büllingen

Bûtba (Bütgenbach)

Burg-Reuland

Neyåw (Eupen)

Kelmis

Lonzene (Lontzen)

Raeren

Sint-Vi (Sankt Vith)

Kimon Martchî

El Kimon Martchî ou Cmon Martchî, c' est des acoirds istorikes di comiece inte shijh payis d' Urope coûtchantrece po-z askepyî on cmon martchî, inte 1957 et 1980.

Ci fourit l' prumire estape di l' ahivaedje del Kiminålté uropeyinne.

Lwè Seveso

Li lwè Seveso, c' est ene lwè di l' Union uropeyinne k' a shuvou li mierrascråwe di Seveso.

On site Seveso, c' est plaece la k' n' a ene industreye k' i pôreut cåzer des gros damadjes ås djins ki dmorèt dins l' cotoû.

Pwezon

On pwezon, c' est on prodûts contråve po les biesses u les djins.

Robert Schuman

Ci årtike cåze do politikî Robert Schuman. Pol muzikî do 19inme sieke, vey Robert Schumann.Robert Schuman a vnou å monde li 29 di djun 1886 a Lussimbork veye, et mori li 4 di setimbe 1963. C' esteut on politikî francès, mimbe do Mouvement Républican Populaire. Il a stî prumî minisse del France di 1947 a 1948 eyet minisse des dfoutrinnès afwaires di 1948 a 1953. E 1950, dins çou k' on lome li Declaråcion da Robert Schuman, i propôza di mete so pî li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî, k' on lome eto plan Schuman. Ci fourit li fondmint di l' Union Uropeyinne.

Rweyåme-Uni

Li Rweyåme Uni, d' ès veur no, li Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr (on dit purade, flotchreçmint, l' Inglutere obén li Grande Burtaegne), c' est on dislaxhî payis metou e l' Urope coûtchantrece.

C' est totès iyes ki bagnnut dins Mer do Nôr.

Il est fwait di cwate nåcions : l' Inglutere, l' Escôsse, li Payis d' Wale et l' Irlande bijhrece.

Les dmorants sont lomés "Britanikes", mins on dit co pus sovint "Inglès".

Mwaisse veye : Londe

Manoye : live esterligne

Thierry Dumont

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Dumont (no d' famile)", loukîz cial

Thierry Dumont, k' on lome pus sovint Tiri, c' est on rcwereu sol walon k' a skepyî li 15 di fevrî 1969. Il a bråmint ovré so l' rifondaedje do walon.

Di s' mestî, il est ratourneu. Si a-t i ovré lonmint po l' Union Uropeyinne a Lussimbork.

Uro (manoye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "uro & Uro", loukîz cialL' uro ou euro (eûro), c' est l' kimene manoye di sacwants payis di l' Union uropeyinne (l' urogrope).

Simbole corant: €

Lomaedje possibes e walon :

manoye : uro, euro, eûro (e Sistinme Feller).

Pîces d' € : uroliård.

Pîce di cintinmes d' uro : cintime, cene, uroçanse (ene miete po rire : uromastoke, uropicayon, uropatår…)

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.