Tunizeye

Li Tunizeye (en arabe: تونس‎‎, Tūnis), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.

Ele n' a des frontires daegnreces k' avou deus ôtes payis : li Libeye å Levant et l' Aldjereye å Coûtchant.

Mwaisse veye : Tunisse

Ôtès veyes : Sousse, Bizerte, Monastir, Gafsa

Manoye : dinar tunizyin.

Rilidjons: Islam (sunite, cåzu tertos); Djwifs (sacwants djins do payis, bråmint evoye eviè l' France ey Israyel, mins ki rivnèt cobén e perlinaedjes); crustins (etrindjirs, bråmint des Itålyins et des Francès, dinltins).

Lingaedjes: arabe (oficir); arabe tunizyin (cåzé); pupont (u foirt waire) d' amazir-cåzants.

Dimorants : 4 gros miyons (Tunizyins).

Tunisia in its region
Tunizeye

Istwere

C' est so ç' payis la k' i gn aveut les Cartadjinwès, des Fenicyins metous sol mer, ki s' ont dispetroné des anêyes å long avou l' Impire romin. Ey esse vinki, al difén (diviè l' 3inme sieke divant Dj.C.). Po-z ocuper l' erî-payis, les Romins ont dvou adon fé l' guere disconte des Numides, on peupe berbere.

Bén pus tård, c' est l' dierin pont la k' les Vandales ont-st avnou e l' Afrike do Nôr (diviè l' 6inme sieke après Dj.C.. Et did la, rataker et bate çou ki dmoréve di Rome.

Abrocance des Arabes e 7inme sieke k' apoirtèt leu lingaedje et leu novele rilidjon, l' islam.

Li dinasteye fatimide k' a ringnî so l' Edjipe, provneut d' Tunizeye.

Colnijhaedje des Trouks, pu des Francès.

Dislaxheye e 1956, et divni ene republike. Li prumî prezidint, Habib Bourguiba, come toplin d' ôtes noveas tchîfs d' estat e l' Afrike ee e Moyén Levant, si lome prezidint a veye. Divnou vî et rovyisse, i s' fwait disdjoker pa si aidant, Zine El Aabidin Ben Ali (1987). Ci-cial serè eto fotou a l' ouxh pa ene revintreye do peupe e 2011 (li revintreye å djasmin).

Djeyografeye

Grand plin, cåzu sins tienes.

Dezert do Sara a Nonne.

Economeye

Agricoûteure del Mîtrinne Mer avou, inte d' ôte tchoi, des olivîs et on fel produjhaedje d' ôle d' olive. Les anêyes di plouve, foirt bounès dinrêyes (frumint, oidje); c' esteut li "gurnî å dinrêyes" di l' Impire romin). Bedots et gades. Raeces di bedots å crås cawî (barbarin); c' est l' pont li pus Ccoûtchantrece di ces raeces la.

Ene miete di petrole el mer, mins nén assez po-z ahessî tot l' payis.

Tourisse: 8 miyons d' tourisses po 4 miyons d' djins. Foirt bonmartcheyès vacances, mins les tourisses sont "parkés" dins des clubs, sins waire d' atôtchance avou les djins do payis.

Payis co avanciveus po les nouvès tecnolodjeyes.

2011

20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1990 | anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020 | anêyes 2030 |

2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2011 do calindrî grigoryin.

Aabdelmoumen (zultan almohade)

Li Zultan almohade Aabdelmoumen (e-n arabe, عبد المؤمن بن علي الكومي ralfabetijhåve 3abd al-mou'min ibnou 3ali al-koûmî), ci fourit l' prumî zultan del dinasteye des Almohade, ki ringna so tote l' Afrike bijhrece.

I vna å monde inte 1094 et 1106 dilé Tlemcen (asteure, e l' Aldjereye) et mora a Salé (asteure, e Marok) e 1163.

Accidint d' rôlaedje

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "accidint", loukîz cialÈn accidint d' rôlaedje ou accidint did so les voyes, c' est l' resconte nén volowe d' on rôlant éndjin et d' èn ôte eployeu des voyes et tchmins, avou des damadjes di coir ou d' sacwès.

Afrike

L' Afrike, c' est on continint metou a Nonnedi l' Urope. I nd est metou erî pal Mîtrinne Mer.

Å Nôr-Ess, i tént avou l' Azeye al hôteur do cåziyea do Sinayî. Adon i dmeure foirt près d' leye, k' est djusse di l' ôte costé del Rodje Mer.

Afrike bijhrece

L' Afrike bijhrece (on dit eto : Afrike do Nôr), c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike.

C' est : li Marok, l' Aldjereye, li Tunizeye, li Libeye, l' Edjipe. Li Moritanreye, po l' ONU, n' est nén metowe e l' Afrike bijhrece. Mins elle î mete, droldimint, li Soudan.

Gn a eto e l' Afrike bijhrece :

li Sara coûtchantrece, administré på Marok, mins rclamé på Polissario.

les esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne di Cewta et Meliya, sititcheye dins l' teritwere marokin.

les iyes Canareyes eyet Madere.L' Afrike bijhrece est metowe inte li Mîtrinne Mer et l' dezert do Sara. A Nonne, elle est boirdêye di l' Afrike coûtchantrece.

Les payis d' Afrike bijhrece, apus k' l' Edjipe (et l' Soudan), ont metou so pî èn ashonna economike, l' UMA (Union do Magreb arabe), mins ki n' rote waire, di cåze del brete do Sara coûtchantrece. L' ashonna comprind eto li Moritanreye.

.

Aldjereye

L' Aldjereye, c' est on payis d' Afrike bijhrece, avou ene coisse sol Mîtrinne Mer å Nôr, eyet des frontires avou l' Tunizeye å Nôr-Ess, li Libeye a l' Ess, li Nidjer å Sud-Ess, li Mali eyet li Moritanreye å Sud-Ouwess, eyet li Marok a l' Ouwess.

Li mwaisse-veye est Aldjî.

Li prezidint do payis est Abdelkader Bensalah.

Amazir (lingaedje)

Loukîz a : «tifinar»

Li berbere u lingaedje amazir (ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, tamazight, e-n amazir), c' est ene famile di lingaedjes djåzés dispu foirt lontins e l' Afrike bijhrece (Marok, Aldjereye, ene miete e Tunizeye, et å Sara Coûtchantrece), el Bijhe do Sara (Nidjer), ey ene miete ezès Iyes Canareyes.

L' amazir n' est on lingaedje oficir dins nouk di ces payis la.

Arabe marokin

Loukîz a : Croejhete di l' arabe marokin

L' arabe marokin, c' est l' arabe coinrece cåzé å Marok.

I candje ene miete d' ene coine do payis a l' ôte, mins il est comprindåve pa tos les djåzeus.

Les cåzeus zels-minmes li lomnut "d-darija" (دّاريجة). Cwand on lzî pårlêye grandiveuzmint (avou toplin do francès u d' l' arabe classike), i dijhnut derrej ! (fwai des egrés = cåze e "darija", on lingaedje k' on comprind).

Il est eployî dispu todi dins les tchansons marokinnes, et dispu 1950 dins l' teyåte et les sketchs. Gn a eto del powezeye do 19inme sieke en arabe marokin. Eto des stîles di tchanson (melhoun).

Bråmint des fåves do vî vî tins do Marok sont racontêyes en arabe marokin.

Chife

On chife, c' est on sene eployî po rprezinter les nombes, les limeros. On l' pout eto scrire e totès letes e walon.

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "chife", alez s' vey e splitchant motî.

Djivêye des payis, d' après leu stindêye

Vochal li djivêye des payis del Daegne, pa ôre crexhant di stindêye. les valixhances sont dnêyes e kilometes cwårés.

Les payis mårkés avou ene sitoele sont les pus grands di leu continint; les cis mårkés avou ene croes sont les pus ptits di leu continint.

Rûsseye - 17 075 200 * et *

Canada - 9 976 140 * (*)

Estats Unis - 9 629 091

Chine - 9 596 960

Braezi - 8 511 965 (*)

Ostraleye - 7 686 850 *

Inde - 3 287 590

Årdjintene - 2 766 890

Cazaxhistan - 2 727 300

Aldjereye - 2 381 740

Congo-Kinshasa - 2 345 410

Mecsike - 1 972 550

Arabeye Sawoudite - 1 960 582

Indonezeye - 1 904 556

Soudan - 1 886 068 *

Libeye - 1 759 540

Iran - 1 648 000

Mongoleye - 1 565 000

Perou - 1 285 220

Tchad - 1 284 000

Nidjer - 1 267 000

Angola - 1 246 700

Mali - 1 240 000

Nonne Afrike - 1 219 912

Colombeye - 1 138 910

Etiopeye - 1 127 127

Boliveye - 1 098 580

Moritanreye - 1 030 700

Edjipe - 1 001 450

Tanzaneye - 948 087

Nidjeria - 923 768

Venezwela - 912 050

Namibeye - 825 418

Pakistan - 803 940

Mozambike - 801 590

Tourkeye - 780 580

Tchili - 756 950

Zambeye - 752 614

Birmaneye - 678 500

Afganistan - 647 500

Somaleye - 637 657

Cintrafrike - 622 984

Soudan nonnrece - 619,745 *

Oucrinne - 603 700 *

Boswana - 600 370

Madagascar - 587 040

Kenia - 582 650

France - 547 030 (Note: sins conter li Guyane francesse nerén les ôtes DOM-TOM)

Yemen - 527 970

Taylande - 514 000

Espagne - 504 782

Tourcominnistan - 488 100

Camrone - 475 440

Papouwazeye-Nouve-Guinêye - 462 840

Suwede - 449 964

Ouzbekistan - 447 400

Marok - 446 550 (sins conter li Sara Coûtchantrece - 266 000)

Irak - 437 072

Paragway - 406 750

Zimbabwè - 390 580

Djapon - 377 835

Almagne - 357 021

Congo-Brazza - 342 000

Finlande - 337 030

Malaizeye - 329 750

Vietnam - 329 560

Norvedje - 324 220

Coisse d' Ivwere - 322 460

Pologne - 312 685

Itåleye - 301 230

Filipenes - 300 000

Ecwåteur - 283 560

Bourkina Fasso - 274 200

Nouve Zelande - 268 680 (sins conter Niue - 260, Iyes Cook - 240)

Gabon - 267 667

Guinêye - 245 857

Royåme Uni -244 820

Gana - 238 540

Roumaneye - 237 500

Lawosse - 236 800

Ouganda - 236 040

Guyana - 214 970

Oman - 212 460

Belaruss - 207 600

Kirguiztan - 198 500

Senegål - 196 190

Sireye - 185 180

Cambodje - 181 040

Ourougway - 176 220

Tunizeye - 163 610

Suriname - 163 270 †

Bangladesh - 144 000

Tadjikistan - 143 100

Nepal - 140 800

Grece - 131 940

Nicaragwa - 129 494

Eritrêye - 121 320

Corêye (bijhe) - 120 540

Malawi - 118 480

Benin - 112 620

Hondourasse - 112 090

Liberia - 111 370

Bulgåreye - 110 910

Gwatemala - 108 890

Izlande - 103 000

Couba - 100 860

Corêye (nonne) - 98 480

Hongreye - 93 030

Portugal - 92 391

Djordaneye - 92 300

Serbeye - 88 361

Azerbayidjan - 86 600

Otriche - 83 858

Emirats Arabes Unis - 82 880

Tchekeye - 78 866

Panama - 78 200

Siera Leyone - 71 740

Irlande - 70 280

Djeyordjeye - 69 700

Sri Lanka - 65 610

Litwaneye - 65 200

Letoneye - 64 589

Togo - 56 785

Crowaceye - 56 542

Bosneye - 51 129

Costa Rica - 51 100

Eslovakeye - 48 845

Republike dominikinne - 48 730

Boutan - 47 000

Estoneye - 45 226

Daenmåtche - 43 094 (Note: sins conter li Groenlande nerén les Iyes Faeroyé)

Bas Payis - 41 526

Swisse - 41 290

Guinêye-Bissaw - 36 120

Taiwan - 35 980

Moldova - 33 843

Beldjike - 32 545

Lessoto - 30 355

Årmeneye - 29 800

Albaneye - 28 748

Iyes Salomon - 28 450

Guinêye ecwatoriåle - 28 051

Bouroundi - 27 830

Ayiti - 27 750

Rwanda - 26 338

Macedoneye - 25 333

Belize - 22 966

Djibouti - 22 000

El Salvador - 21 040

Israyel - 20 770

Esloveneye - 20 253

Fidji - 18 270

Coweyt - 17 820

Suwazilande - 17 363

Timor Ess - 14 874

Bahamas - 13 940

Montenegro - 13 812

Vanuatu - 12 200

Catar - 11 437

Gambeye - 11 300

Djamayike - 10 990

Liban - 10 400

Chîpe - 9 250

Porto Rico - 9 104

Palestene - 6 220

Bruneyi - 5 770

Trinité-et-Tobago - 5 128

Cap-Vert - 4 033

Samowa - 2 860

Lussimbork - 2 586

Comores - 2 170

Iye Môrice - 1 860

Sao Tomé-et-Principe - 1 001

Dominike - 754

Tonga - 748

Kiribati - 717

Micronezeye - 702

Singapour - 692,7

Bareyn - 620

Sinte-Luceye - 620

Secheles - 455 †

Andôre - 468

Antigua-et-Barbuda - 442

Bårbades - 430

Sint-Vincint-et-les-Gurnådenes - 389

Gurnåde - 340

Male - 316

Maldives - 300 †

Sint-Cristofe-et-Nievès - 261 † (†)

Iyes Marshall - 181

Lîchtenstinne - 160

Sint-Marin - 61,2

Touvalou - 26

Nawouro - 21 †

Monaco - 1,95

Vatican - 0,44 †

Djivêye des payis del Mîtrinne Mer

Li djivêye des payis del Mîtrinne Mer, c' est ene djivêye di payis k' ont ene coisse ki bagne sol Mîtrinne Mer.

Gn a ladvins des payis d' Afrike, d' Azeye et d' Urope (pa ôre alafabetike des troes continints).

Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås

Çoucial, c' est ene djivêye des preficses telefonikes eternåcionås, dj' ô bén les côdes a fé po houkî pa telefone viè èn ôte payis.

Ces limeros sont atribouwés pa l' Union Eternåcionåle di Telecomunicåcions dins li standård E.164.

Ces limeros sont des côdes di betchete a fé po houkî li dné payis; i fåt eto fé, divant çoula, on côde po rexhe do payis, dj' ô bén po s' raloyî å siervice di houcaedje eternåcionå. Si côde di rexhowe la candje di payis a payis (c' est 00 el Walonreye par egzimpe).

Guere civile siryinne

Li revintreye siryinne di 2011, c' est ene revintreye do peupe di Sireye k' a cmincî li 25 di måss 2011. Ci fourit l' céncwinme des revintreyes arabes di 2011, après les cenes d' di Tunizeye, d' Edjipe, di Libeye et do Yemen.

Elle ataca dins ene veye do Nonne do payis, Daraa. Adonpwis, mågré des touwaedjes di metingueus pa l' årmêye et les milices do pårti Baath, si spåde totavå l' payis disk' å djoû d' ouy.

Ele mostra e grand djoû l' eriråcion do sistinme politike del Sireye, tinou pår astok pa l' minorité des Alawites pal voye do pårti Baath dispu les anêyes 1960.

Come dins les ôtes riclamaedjes do prétins arabe, li Daegntoele djouwa on grand role po fé cnoxhe les laidès keures des policîs et militaires. Ca les gaztîs n' avént nén droet d' aler vey cwè. Pås rantoeles di soçnaedje, les djonnes Siryins aprindît li codujhance do minme redjime tins del revintreye di Hana e 1982. Et aveur do coraedje po n' si nén leyî språtchî come adon (loukîz a Revintreyes arabes di 2011 : Cåzes : Rivindje po des macsådaedjes passés.

Les metigueus n' avént nole åre po-z afronter les djindåres ki saetchént å fizik dins l' flouxhe des djins. Gn ava dipus d' 1500 touwés et des cint et des cints rclameus d' ramassés et margougnîs del police.

Libeye

Li Libeye (en arabe: ليبيا‎‎, Lībiyā; pus sovint prononcî al môde francesse : Libîye), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.

Ele a des frontires daegnreces avou :

l' Edjipe å Levant

li Tunizeye et l' Aldjereye å Coûtchant.

li Tchad, li Nidjer eyet l' Soudan bijhrece a Nonne.Mwaisse veye : Tripoli (en arabe: طرابلس‎‎, Ṭarābulus)

Ôtès veyes : Benrhazi, Al Bayda, Zawiya

Manoye : dinar libyin.

Rilidjons: Islam (sunite)

Lingaedjes :

arabe (oficir)

arabe libyin

amazir (montinnes dilé l' Tunizeye)

Mîtrinne Mer

Li Mîtrinne Mer ou Mer Mediteranêye, c' est ene mer metowe å mitan des teres, inte l' Urope, l' Afrike et l' Azeye.

Elle a-st ene sitindêye di 2.966.000 km², et si pus grande parfondeu est di 5.120 metes (sol boird do cåziyea do Peloponeze).

E 1869, li Mîtrinne Mer est raloyeye al Rodje Mer på Canå d' Suez.

Å coûtchant elle radjond l' Oceyan Atlantike på stroet d' Djibraltar, eyet å levant ele radjond li Noere Mer på stroet d' Marmara.

Potcha pelrin

On potcha pelrin (on dit eto: crikion pelrin), c' est ene sôre di potcha, djaene et noer di coleur, cwand i s' ratropele a foû grands djonneas, et vorer so les coûteures, aprume e l' Afrike.

Si no e sincieus latén, c' est Schistocerca gregaria.

ôre des ortopteres.

Revintreye ås djasmins

Li revintreye tunizyinne u revintreye ås djasmins, c' est ene revintreye do peupe di Tunizeye k' a cmincî li 17 di decimbe 2010 a Sidi Bouzid, et tcheryî so les prumîs moes d' 2011.

Ci fourit l' prumire des revintreyes arabes di 2011.

Li 14 di djanvî 2011, elle a parvinou a disdjoker Zine Aabidine Ben Ali, li prezidint do payis dispu 1987. Pu a fote a l' ouxh les gros minisses do pårti unike ki s' avént tchôkî todroet dins l' prumî govienmint provizwere (28 di djanvî).

Al fén des féns, gn a yeu ki 215 touwés, oficirmint, todi.

Sara

Li Sara, c' est on grand dezert metou so tote li lårdjeur di l' Afrike, a Bijhe.

Vénrdi

Li vénrdi (ou divénr) est l' no do cénkinme djoû del samwinne, li shijhinme po les Djwifs et ls Arabes.

Li fôme divénr egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et a des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon (vénrdi) k' est ouy li pus corante.

Li mot vént do latén veneris dies ki vout dire "li djoû da Venusse" (li deyesse rominne ou l' planete).

Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Freya/Freyr" (k' est, dins l' mitolodjeye tîxhone, li deyesse ki corespond a Venusse po les Romins). E djaponès on l' lome "djoû do metå" (金曜日, kinyōbi), mins ci metå la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Venusse (金星, kinsei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "cénkinme djoû del samwinne"

(星期五 u 週五); ey e portuguès li "shijhinme" (sexta feria).

Po les moslimîs c' est l' djoû k' on va priyî al moskêye. C' est djoû d' condjî dins sacwants payis arabes (Aldjereye), mins nén dins ds ôtes (Marok, Tunizeye).

Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne

Les intrêyes po vénrdi et divénr dins l' esplicant motî.

Les moumints del djournêye.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.