Shijhe

Li shijhe ou screne ou woeye, c' est l' boket do djoû d' 24 eures ki va di l' anuti, disk' å moumint k' on va coûtchî, mins nén pus tård ki meynute. I fwait don nute a ç' moumint la.

Les eures del shijhe si lomnut avou "al nute" (7 eures al nute, ût eures al nute, nouv eures al nute, dijh eures al nute, onze eures al nute).

Li shijhe tineut grande plaece dins les kminåltés di viyaedjes, dinltins (disk' ås anêyes 1960, k' ont veyou l' arivêye del televuzion). Ca les familes si rtrovént el måjhon, totes les djermêyes eshonne, sovint divant on feu e l' aisse. Pacecô, avou, les vijhéns vinént shijhner (ou shijhler).

Ene shijhe foû d' on cotoû d' famile si lome purade ene "swerêye".

Evening in Parambikkulam, Kerala, India
Shijhe, Parambikkulam, Kerala, India

Li shijhe di dinltins el Walonreye

On-z î racontéve voltî des fåves do vî vî tins. C' est bråmint adon k' ele passént d' on raconteu a l' ôte; des grands-parints ou parints ås efants.

Vini al shijhe e-n ene måjhon avou ene djonne feye, po on djonnea, c' esteut come des acoirdances. Po ene trope di djonnea, on moyén di cnoxhe des djonnès cmeres.

A l' esté, ås longs djoûs, li shijhe esteut replaeceye pa ene swerinne (raploû so on banc, divant l' ouxh, di l' anuti disk' a dvant l' noere nute).

1941

19inme sieke | 20inme sieke | 21inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |

dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1920 | anêyes 1930 | anêyes 1940 | anêyes 1950 | anêyes 1960

1936 | 1937 | 1938 | 1939 | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1944 | 1945 | 1946

Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1941 do calindrî grigoryin.

Anatole Marchal

Anatole Marchal (riwalnijhåve Natole Marixhå) a skepyî li 26 di decimbe 1901. Il a morou e 1966.

C' esteut on scrijheu d' prôze e walon, sikepyî a Durnale.

Anatole Marchal a stî relî po l' grosse antolodjeye Piron.

Après-nonne

L' après-nonne ou après-l'-dinner, c' est a pô près li boket del djournêye ki va di ene eure a cwate cénk eures.

L' après-nonne shût l' aprandjire et s' continowe pal vesprêye, pu l' anuti, pu l' shijhe.

Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)

Ene båke so les bwès d' l' Årdene (Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdene), c' est on live a môde di live di scole, k' a rexhou e 3 tômes, li prumî e 1984, les 2inmes et 3inme e 1993, sicrît pa Lucyin Mahin, et eplaidî ås edicions Scaillet, a Montniye-Tiyoû.

Li mwaisse tecse est scrît tot notant li prononçaedje do walon a Transene, on viyaedje del Basse Årdene.

Ewoeye del Tossint

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "ewoeye", loukîz cialL' ewoeye del Tossint, classicmint l' Alowine, lomêye eto shijhe ås grigne-dints, c' est ene fiesse po les efants k' etervént tns del shijhe do 31 d' octôbe, dj' ô bén, li woeye del Tossint.

Henry Matterne

Henry Matterne (riscrît Henri Matterne so sacwants waibes), c' est on scrijheu e walon sovint eplaidî dins les Cayés walons.

Il a skepyî li 13 di may 1929. Il a morou li 31 di decimbe 2015.

I fourit relî dins l' antolodjeye "Scrire", et dins l' antolodjeye d' inte Bok et Sanson.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole. Il a stî eto mayeur di Sårt-Biernåd.

Li Coirneu (soce)

Li Coirneu (ki si scrît, la-minme Li Cwèrneû), c' est ene soce culturele di Hu, askepieye e 1946 pa Géo Warzée eyet Joseph Durbuy.

I prindît come essegne li posteure d' on coirneu k' i gn a sol Bassinea a Hu.

Li soce s' ocupe di Beas-Årts et di Belès Letes, francesses et walones.

Dispu les anêyes 2000, bråmint escourci pa J.P. Dumont, li Coirneu adjinçnêye des Shijhes walones et eredjistrer les pretcheus so videyos.

Dispu 2001, il a eto renondé on pris di scrijhaedje e walon.

Li dierinne shijhe (contes)

Li dierinne shijhe (li Dérène Chîje), c' est on live di racontroûles k' on dit al shijhe, sicrîts pa Anatole Marchal, ey eplaidî e 1941.

Lisa Chastelet

Lisa Chastelet, c' est l' no d' pene da Élisa Wathelet, u Élisa Meynaerts-Wathelet. Ele tchoezixha di s' lomer "Chastelet" pask' ele provneut d' Tcheslet. Mins ele shuva si ome a Marcour, et scrijha tot notant l' accint di ç' viyaedje la.

Lucyin Mahin

Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin; di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953. C' est eto on bouteu pol walon, ey on fel eplaideu sol Daegntoele di waibes e walon.

Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come romantî. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on powete, diski dins les anêyes 2000.

Come ricwereu, il a stî aprume diccionairî, mins docô après rifondeu. Il a eto fwait des rcwerances sol croejhete.

Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).

Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.

Michel Francard

Michel Francard (riwalnijhåve Mitchî Francård) a skepyî a Bastogne eli 17 di måss 1952.

C' est on rcwereu sol walon, on diccionairî et on bouteu pol lingaedje.

Nute

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Nute", loukîz cial

Li nute ou niût (e walon do Mitan, nêt, nait), c' est l' pårteye do djoû d' 24 eures la k' i n' lût pus l' solea. L' ôte pårteye est lomêye li djoû.

Li nute atake a l' anuti.

Après, on-z a li shijhe (ou screne, ou swerêye, ou woeye), la k' les djins sont co dispiertés.

Å mitan del nute, gn a meynute, li bén lomêye.

Djusse après, c' est "meynute meyzeure" ou "nole eure å matén" (inte 0 eure et 0 eure 30). Adonpwis, c' est "ås ptitès eures".

Li fén del nute kimince ås aireures do djoû. Li nute est houte al pikete do djoû.

Rifondaedje do walon

Li rfondaedje do walon, c' est èn ovraedje tecnike sol coir do lingaedje walon ki doet moenner a on cmon scrijhaedje.

Les bouteus so ces tecnikes la ont stî lomés les rfondeus; l' ortografeye walone k' a shuvou, li rfondou walon.

Rotchfoirt

Li Grand Rotchfoirt (la-minme, Rotchfwârt, Fr. Rochefort), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el Province di Nameur.

Limeros del posse : 5580

Dimorants : 12097 djins (2008)

Sitindêye : 165,27 km².

Contrêye naturele : FåmeneBan d' Rotchfoirt:

Rotchfoirt (veye)

Åve

Bouxhonveye

Epråve

Han-so-Lesse

Djimele

Li Vå-Sinte-Ane

Lessive

Malåtchî

Viyé-so-Lesse

Wavreye

Émile Gilliard

Émile Gilliard (e walon, on prononçreut purade Mile Jiyârd u Mimile Djiyåd), c' est on scrijheu et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Malonne li 12 d' avri 1928.

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il a stî mwintès anêyes bibiotekî a Mont. Asteure, i s' a rtiré a Lidje.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.