Linwince

Li linwince (on dit eto: linwistike u filolodjeye), c' est l' syince ki studeye les lingaedjes.

Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol linwince, c' est on linwincieus (ene linwincieuse); on dit eto: on (ene) filolodjisse u filoloke.

Sacwantès coxhes del linwince

Hårdêyes divintrinnes

Hårdêye difoûtrinne

Sacwants mots walons d' linwince (dedja studyîs sol Wiccionaire)

Aplacaedje (linwince)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Aplacaedje", loukîz cialL' aplacaedje (on dit eto: acolaedje), el linwince, c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants mots, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé mot d' aplacaedje, u pus spepieuzmint : sustantivire, vierbire, advierbire, addjectivire, evnd.

Les bokets polèt esse bén veyåves, sins loyeures (biesse ås tetes) u avou des loyeures (Sint-Houbert, gorea-moxhon, ratind-tot). Padecô, les deus mots sont pår acmaxhî dins l' novea mot (tinroxh, coirzenoxh, Spetin).

L' aplacaedje tîxhon, c' est cwand les mots-bokets si metèt a li cou å hôt, eneviè çou k' on ratindeut.

On djåze di spotchî aplacaedje cwand l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

L' etroclaedje, c' est ene sôre d' aplacaedje, mins avou tos des ptits mots, pronos u årtikes, lomés "etroclåves".

L' atroclaedje di l' årtike, c' est eto ene sôre d' aplacaedje inte l' årtike eyet l' no ki shût.

Betchete (linwince)

Ene betchete, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént abetchter al tiesse d' on bodje.

Ene betchete pout esse simpe, u dobe, u esse fwaite di troes ôtès betchetes.

aprinde = viebe "prinde" + betchete a-

raprinde = viebe "prinde" + dobe betchete ra-

discotaeyî = viebe "taeyî" + betchete dis- + betchete co-

racfoirter = viebe fwait sol bodje "foirt" + betchete ri- + betchete a- + betchete ki-.

Calcaedje (linwince)

Li calcaedje (on dit eto : epront), el linwince, c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on lingaedje a l' ôte.

Li calcaedje linwistike, c' est l' pus corante voye po fé des noûmots. Å pus sovint, c' est ene sacwè di naturel, k' aspite do lingaedje di tos les djoûs des djins zeles-minmes. I polèt esse accepté u riboutés pa les academeyes.

Gn a ene contrumasse di calcaedjes cwand on lingaedje rimonte si statut. Metans passer do statut di mancî lingaedje å ci di lingaedje oficir.

L' egzimpe classike, c' est cwand l' inglès divna li lingaedje del coû d' Inglutere, après aveur sitî fok li ci do peupe (diviè 1400). I moussa dvins ene cåkêye di calcaedjes do normand, k' esteut cåzé al Coû dispu Wiyam li Concwerant.

Mins gn a yeu, el Rinexhance, ene peclêye di calcaedjes di des bodjes latén et greks k' ont stî fwait pa des sincieus, aprume po djåzer inte di zels, et kel peupe ni comprinde nén.

Les calcaedjes linwistikes aviè l' walon sont metous so ene pådje a pårt.

N a eto ene pådje so les calcaedjes di des mots do walon pa des ôtes lingaedjes.

Li mot "calcaedje" a eto des ôtes sinses.

Cawete (linwince)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "cawete", loukîz cialEne cawete, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént acawer après on bodje.

Les cawetes do walon sont metowes so ene pådje tote seule.

Codjowaedje

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Codjowaedje", loukîz cial

Li codjowaedje, c' est l' metaedje d' on viebe a tos les tins et a totes les djins.

Li codjowaedje d' on viebe si fwait tot-z acawant so on bodje di viebe ene cawete di codjowaedje. Li mot insi abocté si lome on codjowa.

L' acawaedje est l' minme po tos les viebes d' ene minme troke.

Croejhete (linwince)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "croejhete", loukîz cial; li simpe mot «croejhete» ravoye so ç' pådje ci.Li croejhete u grammaire, c' est ene coxhe del linwince ki mostere li rapoirt des mots inte di zels, dins on metou lingaedje.

Eyet defini les rîles ki discrijhèt ces rapoirts la.

Onk ki n' kinoxhe nén bén ene langue, s' i shût ces rîles la, i pôrè fé des fråzes ki les cåzeus natifs do lingaedje etindront bén.

Diyalectolodjeye

Li diyalectolodjeye, c' est ene coxhe del linwince ki studeye les diferinces inte les diyalekes d' ene plaece a l' ôte, k' i soeyénxhe u nén dins l' minme lingaedje.

Les diyalectolodjisses vont trover des djins skepyîs dins l' payis, et ki djåzèt coramint l' pårler. I les lomèt des "temoens". I lzî dmandèt di ratourner des mots, sovint dins li spotchant lingaedje, eviè l' pårler do payis. Les diyalectolodjisse ki cnoxhnut eto li mancî lingaedje polèt ovrer avou les temoens a môde di responda.

Après, i dessinèt des mapes tot croylant les plaeces la k' i gn a li pus d' adire inte deus pårlers vijhén. C' est les faxhenes d' izoglosses.

L' ovraedje tecnikes des diyalectolodjisses vént todi bén a pont po les rfondeus. C' est zels, metans, ki mostrèt les limodjes d' on pårler k' on vout rfonde.

Mins l' diyalectolodjeye sipåde ossu dins on lingaedje nén co ehåyî ki l' idêye tote fwaite ki les pårlers sont foirt diferins inte n' on l' ôte. Ciste idêye la divént on fel arayoe po li rfondaedje d' ene langue.

Li diyalectolodjeye do walon est studieye so ene pådje tote seule.

Etroclaedje (linwince)

L' etroclaedje, el linwince, c' est li scrijhaedje en on mot di deus ou sacwants mots. Li mot d' etroclaedje divént on djivion.

Eto, l' etroclaedje, c' est l' aplacaedje di sacwants ptits mots, lomés les etroclåves.

L' atroclaedje di l' årtike et l' ci del divancete polnut esse riwaitîs come ene sôre d' etroclaedje.

Fråze

Ene fråze, c' est ene cawêye di mots ki cmince pa on mot avou ene grande lete, et fini pa on pont.

Li fråze pout esse adjinçnêye avou sacwants fråzletes.

Les rîles po plaecî les mots dins ene fråze sont studieyes pa ene coxhe del linwince ki s' lome li sintake.

Mot

On mot, c' est li pus ptit boket do cåzaedje k' a on sinse a lu tot seu. Eyet ki pout djouwer on role dins ene fråze.Tipograficmint, c' est sovint çou k' i gn a inte deus espåce dins on scrît documint.

Les mots polnut candjî sorlon les rîles del croejhete.

I polèt eto aveur on livea sociolodjike d' eployaedje.

Noûmot

On noûmot ou novea mot, c' est on mot k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje.

Gn a todi on noûmot ki doet aspiter tchaeke côp kel kiminålté des djåzeu(se)s est dvant l' arivêye d' ene novele sacwè (usteye, tecnike, atuze, adjinçnaedje administratif u sociål).

Les noûmots e walon sont studyîs dins ene pådje tote seule.

Ortografeye

Ene ortografeye, c' est ene manire di scrire, todi del minme manire, les mots d' on metou lingaedje.

Gn a des ortografeyes fonetikes et des ortografeyes fonolodjikes.

Cwand on lingaedje a ene ortografeye ricnoxhowe pa ene institucion ki manaedje ci lingaedje la, on dit k' c' est ene ortografeye oficire. Li scrijhaedje des mots d' ene ôte façon est adon rwaitî come ene flotche.

Gn a ene pådje tote seule po tot çou ki rwaite l' ortografeye do walon.

Oyon (linwince)

Èn oyon u foninme, c' est l' pus ptite boket d' cåzaedje ki pout fé l' diferince inte deus mots dins on metou lingaedje.

On trouve les oyons d' on lingaedje tot corwaitant les pwaires minimoms.

Les prononçaedjes d' on foninme polèt candjî sorlon les accints d' on metou lingaedje, et minme d' on cåzeu a l' ôte.

Li coxhe del linwince ki studeye les foninmes si lome li fonolodjeye.

A costé des foninmes, on mot pout esse pårti e morfinmes.

Les studias so les oyons do walon sont metous so ene pådje tote seule.

Picård (lingaedje)

lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman >

lingaedje d' oyi > picård

Li picård, c' est on lingaedje d' oyi cåzé dins l' pus grand boket del Picårdeye di France et el mitan coûtchantrece del Province do Hinnot, el Walonreye.

Côdes ISO 639-3: pcd

Sipotchåve voyale

Loukîz a : «Spotchaedje del voyale do prumî pî»Ene sipotchåve voyale, c' est ene voyale ki si rsaetche dins sacwants shuvions, copurade s' i gn a ene ôte sifwaite voyale dins l' cotoû.

Metans :

vos + li + riprindoz => vos l' riprindoz u : vos li rprindoz

Sititchete (linwince)

Ene sititchete, c' est on morfinme (boket d' mot) ki si stitche après on bodje, padvant u padrî, u inte deus ôtes sifwaits morfinmes, po fé on novea mot, parint do prumî.

Dins les stitchetes, gn a les betchetes, les cawetes et les ristitchetes.

Les betchetes s' aplakèt padvant l' bodje : on dit k' ele s' abetchtèt.

Les cawetes s' aplakèt padrî l' mot : on dit k' ele s' acawèt.

Les stitchetes polèt esse vicantes u moites. Les vicantès stitchetes, c' est les cene ki polnut co fé åjheymint des noûmots k' on pôrè comprinde. Les moitès stitchetes ont stî vicantes dins on lingaedje sourdant, u dins ene viye fôme do metou lingaedje.

Spitron (linwince)

On spitron (on dit eto : èn adviebe sipitron), dins l' lingaedje des linwincieus, c' est on ptit adviebe, ki va avou on viebe, et ki candje si sinse.

I pout spiter evoye, et s' mete dirî les coplemints. Les spitrons sont bén cnoxhous dins les lingaedjes tîxhons.

En almand, neyerlandès, daenwès, suwedwès, les spitrons sont-st aplaké padvant l' infinitif (weggooien, ausfahren).

En inglès, i sont metou padrî (to go away). Ene fwaite avou on spitron, on l' lome viebe å spitron.

Les viebes ås spitrons do walon sont studyîs dins on hagnon a pårt.

Li mot "spitron" a eto des ôtes sinses.

Svierba

Li svierba po les linwincieus, c' est on sustantif, sovint femrin, k' on-z a tot rsaetchant l' cawete di l' infinitif d' on viebe.

Li svierba est diferin do sustantivé viebe (dinner), u do sustantivé pårticipe erirece femrin (prijhe di corant).

Toponimeye

Li toponimeye, c' est l' brantche del linwince ki studeye les nos d' plaeces.

Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol toponimeye silome on toponimisse.

Li toponimeye do walon a stî bén diswalpêye dispu li cminçmint des anêyes 1900 et des.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.