Economeye

L' economeye, c' est l' syince ki studeye li djeu di formåcion del ritchesse et del pôvurté des djins, des societés, des payis.

C' est eto li rzultat des mouvmints d' béns, di siervices et d' manoyes dins on metou payis.

Motli

Li ci kel situdeye, c' est on u ene economisse.

Coxhes di l' economeye

Studiaedje teyorikes

Li macro-economeye situdeye les grands mouvmints d' çanses et d' martchandijhes inte les payis, les provinces, les veyes.

Li micro-economeye parpinse les mouvmints d' cwårs dins on metou manaedje, on viyaedje diné ou téle ou téle soce.

Li finance s' ocupe djusse do djeu des manoyes.

Fonccionmint pratike

L' economeye capitalisse, c' est on sistinme economike la ki tot est fwait po ki les prôpietaires des eterprijhes wangnexhe li pus d' çanses possibe.

L' economeye socialisse u comunisse, c' est on sistinme la ki tertos doet bouter dins les eterprijhes di l' estat, et wangnî a pô près l' minme salåre.

L' economeye di soçnaedje, c' est on sistinme d' eterprijhes, sovint bråmint pus ptites, la ki l' wangne di cwårs n' est nén metou al copete di ttafwait, mins purade li bouneur des djins ki sont a l' ovraedje.

Teyoreyes economikes

L' economeye n' est nén ene syince egzake. Les economisses si raloyèt voltî a ene u l' ôte sicole:

  • li scole do libe comiece: ele dit ki les pris dins les martchîs si metèt zels-minmes dafaçon si on n' fwait pår gote rén po-z espaitchî li discandje des béns et des siervices (et, teyoricmint del mwindouve).
  • li proteccionisse vout k' i fåt disfinde les produjheus di vosse payis disconte des cis d' ådfoû.
Ama

Ama (fr: Amay) est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.

Dimorants: 13.065 (2002)

Limero del posse:

Limero diyalectolodjike:

Arondixhmint: Hu

Sipotaedje:

Sitindêye: 27,74 km²

Dinsité: 470,98 djins/km²

Hôteu: di 65 a 245 metes

Anse

Anse (F. Ans), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Dimorants: 27.587 (2002)

Limero del posse: 4430

Bourgmestre : Grégory Philippin (PS)

Arondixhmint: Lidje

Sitindêye: 23,50 km²

Dinsité: 1.173,91 djins/km²

Ban d' Anse

Anse (viyaedje)

Aleur

Loncén (so plaece: Loncègn)

Xhindmåle (so plaece: Hin.n'mâle).Gn a eto on hamtea s' Hoûtin-Sint-Simeyon ki s' lome "Anse" u "Yanse" : loukîz al pådje d' omonimeye.

Bince

Bince u Binche, come e francès, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

Ban d' Bince

Bince (veye)

Ådreu

Batgnî

Bré

El Vå-dlé-Bince

Ressé (a Rsé)

Perone-dilé-Bince

Spinoû

Binne-Heuzea

Binne-Heuzea (fr: Beyne-Heusay) est ene comene-intité del Walonreye, el province di Lidje.

Dimorants: 11.755 (2002)

Limero del posse:

Limero diyalectolodjike:

Arondixhmint: Lidje

Sipotaedje:

Sitindéye: 7,45 km²

Dinsité: 1.577,85 djins/km²

Ban d' Binne-Heuzea: Belaire, Binne, Cawe-do-Bwès, Heuzea, Moléns-dzo-Fléron.

Bive

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Bive & bive", loukîz cial

Li Grand Bive (fr: Bièvre), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Nameur, dins l' canton d' Djedene, ki roye France et les cantons d' Biarin, Welin, Palijhoû et Bouyon.

Bive fwait eto pårteye des "comenes d' Urope".

Dimorants: 3.103 (2004), lomés Bivîs / Bivires, do moens po les cis d' do mwaisse viyaedje

Sitindêye: 109,59 km²

Dinsité: 28,31 djins/km²

Arondixhmint: Dinant

Canton: Djedene

Chevri-Rance

Chevri-Rance (Chèvri-Rance, F. Sivry-Rance), c' est ene novele comene del Walonreye, el province do Hinnot.

Limeros del posse : 6470

Dimorants : 4609 djins

Contrêye naturele : Fagne

Djapon

Li Djapon, c' est on payis d' Azeye.

Li mwaisse veye est Tokyo.

Impreur : Naruhito

Flande

Li Flande, c' est ene des troes redjons economikes del Beldjike, avou li Walonreye eyet Brussele. C' est l' cene metowe al Bijhe do payis.

Årvierdimint del Walonreye, li Flande a tote les competinces, eto di l' acsegnmint eyet del culteure, ca l' Kiminålté flaminde s' a rmetou avou l' redjon flaminde docô après li lwè sol redjonalijhaedje.

El Flande, on djåze oficirmint li neyerlandès, on lingaedje ehåyî dispu li fén do 19inme sieke, foirt dilé les pårlers flaminds. Nerén, el province do Limbork, on djåze co on lingaedje dilérin, li limbordjwès.

L' essegne del Flande, c' est l' liyon flamind.

Gazete

Ene gazete, (e 19inme sieke, on djheut on djournå), c' est des foyes di papî avou do scrijhaedje, nén agrapêyes (isk' ås anêyes 2000), ki rexhèt a tinzayeure (tos les djoûs, totes les samwinnes, rålmint tos les moes), et dner les dierinnès codowès noveles.

Les gazetes sont fwaites pa des gaztîs, dizo l' moennance d' on mwaisse sicrijheu (tchîf redacteur; redak-tchîf).

Les gazetes e walon, c' est des gazetes gazetes u des rvowes ki s' sicrijhèt e walon (avou ene miete di francès divins sacwantes). Gn a eto des gazetes e francès avou ene coirnêye e walon.

Les ptitès gazetes, c' est des gazetes k' on-z a po rén, avou bråmint del riclame.

Les rvowes sont pus beles; ele sont-st imprimêyes so do pus bea papî, et moussèt foû totes les samwinnes u tos les moes.

Les tites di sacwantes gazetes del Walonreye et did totavå sont so ene ôte pådje.

Gråce-Hologne

Gråce-Hologne (Fr: Grâce-Hollogne), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Limeros del posse : 4460Ban d' Gråce-Hologne :

Gråce-Hologne (1970-1977)

Gråce-Bierleu

Hologne-ås-Pires

Bierzet

Horion-Hozémont

Verloû

Haneu

Haneu (prononcî inte Haneû et Hanë, dins l' vijhnaedje eto Hanou; F. Hannut, neyerlandès Hannuit), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Limeros del posse : 4280 (tos les viyaedjes do ban)Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.

Ban d' Haneu :

Haneu (veye), k' aveut ddja rebané, e 1970 :

Bietrêye

Crås-Inmna

Crehin

Li Bôlin

Onsin

Poucet

Sint-Servå-Lin

Viyé-dvant-Haneu

Åvin

Grand-Halè

Mierdo

Moxhe (viyaedje)

Tîne-dilé-Haneu

Trougnêye

Libråmont

Li grand Libråmont (la-minme Libraumont; a Moirci, Librâmont; F. Libramont-Chevigny), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

Limeros del posse : 6600

Dimorants : 11.588 djins (2019)

Sitindêye : 177,86km², çou k' endè fwait l' cénkinme pus grande di Beldjike et l' cwatrinme del Walonreye.

Contrêye naturele : Årdene

Lîssin

Lîssin (fr: Lincent, nl: Lijsem, on scrît eto Lîcin, Lîcint), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.

Dimorants: 3040 (2008)

Limero del posse: 4287

Arondixhmint: Wareme

Sitindêye: 14,66 km²

Dinsité: 196,18 djins/km²Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, alez s' vey e splitchant motî.

Ban d' Lîssin :

Lîssin (viyaedje)

Pelinne

Råcoû

Marlanwé

Marlanwé (F. Morlanwelz), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

Province di Lidje

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Lidje", loukîz cialLi province di Lidje (fr: Liège, de: Lüttich, nl: Luik), c' est l' province li pus a l' Ess del Walonreye.

Elle a-st ene sitindêye di 3.862 km² (ça fwait dipus do cwårt del Walonreye) po 1.024.130 dimanants (lidjwès). Elle est pårteye e 4 arondixhmints po 84 comenes intités.

Si mwaisse-veye est Lidje.

C' est li seule province oficirmint bilinwe (francès/almand) di Beldjike, la ki l' Ess del province est almand-cåzante.

Ele a come frontires (dins l' sins des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr):

18,4 km avou les Bas-Payis.

158 km avou l' Almagne.

18,2 km avou l' Grande-Dutcheye.

125 km avou l' Province do Lussimbork.

72,6 km avou l' Province di Nameur.

18 km avou l' Province do Roman Payis.

11,5 km avou l' Province do Braibant flamind.

105,8 km avou l' Province do Limbork.Si essegne a stî copieye pår del cene del viye principåté d' Lidje, avou djusse l' essegne del veye di Lidje, k' esteut-st å mitan, k' a stou metowe sol canton.

Rûsseye

Li Federåcion d' Rûsseye (e rûsse: Российская Федерация, Rossiyskaya Federatsiya

( prononçaedje)), ou Rûsseye (Россия, Rossiya) est on payis d' Urope et d' Azeye, il a des frontires avou l' Finlande, l' Estoneye, li Letoneye, li Litwaneye, li Pologne, li Belarûsse, l' Oucrinne, li Djeyordjeye, l' Azerbaidjan, li Kazaxhtan, li Mongoleye eyet l' Chine.

Serè

Li Grand Serè (fr: Seraing), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Dimorants: 60.407 (2002)

Limero del posse: 4100

Limero diyalectolodjike:

Arondixhmint: Lidje

Sipotaedje: råyeus d' årmå

Sitindêye: 35,56 km²

Dinsité: 1.698,73 djins/km²

Ståvleu

Li grand Ståvleu (la-minme Stâvleu F. Stavelot), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Limeros del posse : 4970

Dimorants : 6705 djins (2008)

Sitindêye : 85,05 km²

Contrêye naturele : ÅrdeneBan di Ståvleu :

Ståvleu (veye)

Beamont

Li Cô

Francortchamp

Ster (Francortchamp)

Hokai

Walonreye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Walonreye", loukîz cialLi Walonreye u Waloneye, c' est l' mitan nonnrece del Beldjike.

Politicmint, elle est rprezintéye pa l' institucion politike k' a stî lomêye oficirmint, on tins, Redjon walone po tot çou ki compete di l' economeye, et totes sôres d' ôtès sacwès, apus ki l' acsegnmint eyet l' culteure, ki sont moennés pal Federåcion Walonreye-Brussele (u Kiminålté francesse) pol redjon francès-cåzante eyet l' kiminålté tîxhon-cåzante po les comenes avou l' almand come lingaedje oficir).

Les dmanants del Walonreye sont lomés Walons.

El Beldjike redjonålijheye, li Walonreye respond al Flande eyet l' Redjon Brusselwesse.

L' essegne del Walonreye, c' est l' Cok walon.

L' ime del Waloneye, c' est l' Tchant des Walons.

Årdene

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Årdene", loukîz cial

L' Årdene, c' est on payis d' tienes d' edjåjhe rascovrous d' grand bwès, ki sont les rmanants d' on platea di viyès montinnes discôpé e bråmint d' parfondès valêyes.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.