Eciclopedeye

Ene eciclopedeye est ene ouve sicrîte ki rashonne li sepiance uminne.

Etimolodjeye

Li no bén do grek enkuklios paideia (εγκύκλιος παιδεία, en on ceke d' instruccion), k' esteut l' no d' ene educåcion comprindant totes les syinces. Li mot divna e latén encyclopaedia.

Sôres

Les eciclopedeyes polèt esse djeneråles, avou des årtikes so totes sôres di sudjets, ou ele si polèt speciålijhî dins on tchamp dné del sepiance (par egzimpe, ene eciclopedeye medicåle).

I gn a-st ossu des eciclopedeys ki rascrovrèt totès sôres di sudjets avou on pont d' vuwe culturel ou nåcionå dné, come li Grande Eciclopedeye Sovietike; ou co des eciclopedeyes ki rascovrèt on movmint politike ou sociå dné, come l' Eciclopedeye do Movmint walon.

Istwere

Des ovraedjes eciclopedikes ont stî fwait åd dilong d' ene boune pårteye di l' istwere uminne, mins l' mot eciclopedeye ni cmince a-z esse eployî ki viè l' 16inme sieke.

Bråmint di scrijheus di l' Antikitié (come Aristote) ont sayî di scrire ene ramexhnêye del sepiance di leu tins. Mins c' est John Harris k' est veyou come li prumî a-z aveur askepyî li sôre d' eciclopedeyes k' on cnoxhe enute, e-z eplaidant e 1704 si Lexicon technicum (motî tecnike). Li bén cnoxhowe Encyclopaedia Britannica ourit on cmince bén modesse; di 1768 a 1771 troes volumes ont stî eplaidîs.

Mins l' viye eciclopedeye li pus cnoxhowe est sins manke L'Enciclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (L' Eciclopedeye ou diccionaire råjhné des syinces, des årts et des mestîs) eplaideye pa Jean Baptiste le Rond d'Alembert eyet Denis Diderot et fineye e 1772 (28 volumes, 71.818 årtikes, 2.885 imådjes).

Les eciclopedeyes, pa leu structeure di mots et referinces croejhlêyes, convnèt foirt bén å cviersaedje di leu contnou del cogne di live papî viè ene cogne so copiutrece.

D' aprume, paski c' est bén pus åjhey a naivyî et trover çou k' on cwirt, mins eto pask' on pout insi adjonde des sons, des videyos et d' ôtes contnous multimedias ki n' polèt nén esse eployîs so papî.

Cogne éndjolike

Totes les grandes eciclopedeyes ont candjî viè l' cogne éndjolike viè l' fén do 20inme sieke. Les hårdêyes inte les mots et årtikes k' ont-st a vey l' onk l' ôte sont eto on grand advantaedje.

Avou ça ki les eciclopedeyes so les fyis ont (e teyoreye pol moens) li possibilité d' esse dinamike: les coridjaedjes ou les novelès infôrmåcions sont disponibes do côp, purade ki d' diveur ratinde disk' a l' eplaidaedje ki vént (come avou ene eciclopedeye so plake ou so papî)sex.

L' infôrmåcion so ene eciclopedeye papî a di tote foice mezåjhe di structeure hierårtchike, eyet tradicionelmint çoula est fwait tot metant les årtikes pa ôre alfabetike, d'anbsp;après leu tite.

Avou les sopoirts infôrmatikes, i gn a pus mezåjhe d' ene prémetowe sitructeure; mins nerén, li plupårt des eciclopedeyes electronikes ofrixhèt des djivêyes pol cweraedje des årtikes, alfabeticmint ou pa sudjets.

Cist årtike cial est èn årtike di Wikipedia, k' est leye-minme ene eciclopedeye.

Almand (lingaedje)

lingaedjes > indo-uropeyin > djermanike > almand

L' almand, c' est on lingaedje djermanike, foirt sipårdou el Urope Mîtrinnrece et k' on cåze sovint a costé d' ôtes lingaedje coinreces. On l' cåze el Almagne, el Otriche, el Swisse, dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne.

Gn a sacwants mots walons ratournés e-n almand sol Wiccionaire.

Berdelaedjes (waibe)

Berdelaedjes, c' est on forom éndjolike e walon, a l' adresse http://berdelaedje.walon.org/.

Il a stî metou e-n alaedje pa Pablo Sarachaga e ...

Gn a sacwants ridants :

Berdelaedjes : po totès sôres di sudjets.

Ratournaedje et tecnike do forom (po cåzer do ratournaedje e walon di l' eterface do forom, eyet po les kesses tecnikes et sacwès a fé po-z amidrer l' forom).

Hårdêyes : po-z anoncî les adresses di waibes, foroms, evnd. e walon, sol walon ou k' on-st a vey avou l' lingaedje walon et l' Walonreye.

Dimandes di mots : po dmander des mots ou des racsegnes sol walon.

Wikipedia : po cåzer di l' eciclopedeye Wikipedia e walon ou do Wiccionaire walon.

Rifondaedje : po discuter sol rifondaedje do walon.

Walotux : po cåzer des libes programes éndjolikes, di Linux et d' ôtès afwaires d' infôrmatike.

Eciclopedeye Wikipedia e walon

Li Wikipedia walon u pus courtinnmint, li wiki walon, c' est l' modêye di Wikipedia tote sicrîte e walon

Eciclopedeye do Mouvmint walon

L' Eciclopedeye do Movmint walon c' est ene eciclopedeye, e troes tomes, eplaideye e francès (Encyclopédie du Mouvement wallon) pa l' Institut Jules Destrée et ki relît totes les djins k' ont ovré pol ricnoxhance del Walonreye politike, del fén do 19inme sieke disk' a 1980.

L' eciclopedeye a-st ossu tos les evenmints impôrtants dins l' voye di l' otonomeye walone, eyet des årtikes so les diferins pårtis politikes ou movmints k' ont stî impôrtants a on moumint ou èn ôte.

Å totå i gn a 6.600 intrêyes, so cåzu 1.800 pådjes so les troes tomes.

Tchaeke tome muzeure 24,5 x 29,7 cm, avou des coviete cårtonêyes di plinne toele.

Li contnou d' l' eciclopedeye a stî eto eplaidî so plake lazer

1î tome (A-E), rexhou l' 15 di måss 2000, ISBN 2-87035-017-1

2inme tome (F-N), rexhou l' 15 di decimbe 2000, ISBN 2-87035-019-8

3inme tome (O-Z), rexhou l' 21 di djun 2001, ISBN 2-87035-021-X

plake lazer, rexhowe li 28 di måss 2003, ISBN 2-87035-028-7

Esplicant motî do walon

L' esplicant motî do walon, c' est li tot prumî diccionaire do walon a-z esse fwait e walon, dj' ô bén ki c' est nén on diccionaire ki dene les ratournaedjes e walon di des mots francès, ou les ratournaedjes e francès di des mots walons. Ci-cial håynêye les definixhas di tos les sinses d' on mot pår e walon.

C' est eto li prumî spepieus diccionaire di tot l' walon, et nén onk ki studeye djusse on pårler ou on diyaleke do walon.

C' est co l' prumî motî eplaidî a-z eployî l' ortografeye do rfondou walon.

I fourit askepyî e 2000, so les fyis. E 2003, i bodja eviè l' eciclopedeye Wikipedia (intrêyes "Motî:"). E 2009, i divna li Wiccionaire walon.

Il est rprins sol limero [R9] dins l' djivêye des motîs do walon.

Etimolodjeye gayele

On mot est rwaitî d' etimolodjeye gayele u celtike cwand on pout rtrover ene parintêye avou des ôtes mots des (vicants u moirts) lingaedjes gayels. C' est co pus binamé si on voet on rapoirt, clair come di l' aiwe di rotche, avou on scrît mot do gålwès.

C' est l' veur pol walon, mins eto po tos les lingaedjes k' ont des bodjes celtikes (francès, inglès, evnd.).

Sovint, li mot walon d' etimolodjeye gayele (metans : gobeye) ni serè nén tot seu, mins on-z årè des sfwaits mots dins des ôtes lingaedjes galo-romans (metans, li francès gober).

Po les nos d' plaeces et d' aiwes, on-z årè des rshonnances dins tote li stindêye ocupêye davance pås Celes. Metans, des veyes u viyaedjes come Djnape, Djimbe, Djinne (itålyin Genova), u Djneve ont l' minme etimon gayel (gena).

L' etimolodjeye cele n' est acertinêye pås linwincieus ki cwand l' latén n' a pont di sfwaits mots. Come les lingaedjes gayels et latén (et tîxhons) sont pacô près onk di l' ôte, des mots rwaitîs come d' etimolodjeye latene (u tîxhone) pôrént purade aveur vinou do gålwès. Mins li manke di scrijhaedjes do gålwès djåzé el Walonreye ni nos aide waire po ces rcweraedjes la.

Co pus ki les bodjes laténs, les bodjes gayels ont fornaivyî linwisticmint, et si plèt rtrover e walon dizo diferinnès cognes cognes (Lesse / Liswer) ; (brete, bardouxhî, berdeler).

Tos les mots walons provnant do gayel et dedja studyîs so l' eciclopedeye Wikipedia dins l' Esplicant motî do walon sont rashonnés, pa ôre di bodje gålwès, en on "Motlî des etimolodjeyes gayeles".

Inglès (lingaedje)

L' inglès, c’ est on lingaedje del famile indo-uropeyinne.

Å djoû d' ouy, c' est l' lingaedje li pus djåzé et scrît sol Daegne, kécfeye avou l' mandarin.

Côde ISO: en

Jean-Pol Grandmont

Jean-Pol Grandmont, c' est on diccionairî do walon k' a vnou å monde e 1948 a Forire. I fourit l' prumî a-z aveur eplaidî on motî so les fyis, k' il a fwait lu-minme, et ki rote dins l' sinse walon-francès et francès-walon, li motî d' Forire et d' Nåwinne (2001).

Il a eto stî l' prumî a-z aveur atåvlé li linwe-ehåyaedje di tote ene troke biyolodjike, les tchampions del Walonreye (2004).

Dispu 2005, c' est on prumî bouteu so l' eciclopedeye Wikipedia, e walon eyet dins des ôtes lingaedjes. I scrît bråmint so les tchampions, mins eto so les viyaedjes del Walonreye, les rlomés Walons, les oujheas, evnd. Il eplaide eto beacôp des fotos k' il a saetchî lu-minme eyet a stî l' prumî a mete des loyéns viè des fitchîs son.

Il est mimbe del Rantoele.

Di s' mestî, i boutéve å SHAPE a Castia.

Li Rantoele (gazete)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Li Rantoele", loukîz cial

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Rantoele", loukîz cialLi Rantoele gazete, c' est ene gazete e walon eplaideye dispu 1996 pal SNR "do minme no". Ci fourit ene des prumirès gazetes di prôze nén racontrece e walon, avou Li Chwès.

Live Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele

Li Live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele, ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles, c' est on live avou tos les nos d' plaeces del Walonreye (et d' Brussele, bén esplikés. Il a stî adjinçné pa Jean-Jacques Jespers, ey eplaidî e 2005.

ISBN 2-87386-409-5

Il est eployî come sourdant so l' eciclopedeye Wikipedia et sol Wiccionaire dizo l' rahouca TG4

Lucyin Mahin

Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin; di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953. C' est eto on bouteu pol walon, ey on fel eplaideu sol Daegntoele di waibes e walon.

Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come romantî. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on powete, diski dins les anêyes 2000.

Come ricwereu, il a stî aprume diccionairî, mins docô après rifondeu. Il a eto fwait des rcwerances sol croejhete.

Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).

Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.

Noûmot do walon

On noûmot do walon, c' est on mot k' on voet scrît e walon, u k' on-z ôt ene walon-djåzante djin ki dit, et ki n' egzistéve nén dvant.

Pablo Sarachaga

Pablo Sarachaga (on scrît cobén Saratxaga, a môde basse), c' est on rcwereu sol walon, k' a skepyî e 1971 e Tchili, et k' a vnou el Walonreye e 1981. E 1998, il atôtcha Lorint Hendschel po fé des ratournaedjes do sistinme d' operance Linux e walon. Did la, il a moussî dins les rfondeus.

Di s' mestî, il esteut infôrmatikî.

Prôze nén racontrece

Li prôze nén racontrece (PNR), c' est des scrijhaedjes di prôze ki n' sont nén des belès letes.

Sicoles di rfondou walon d' Bive

Les scoles di rfondou walon d' Bive, c' est des scoles di walon k' ont stî metowes so pî e 2003 pa Mady Dorchimont et Louwis Baidjot. Li prof, c' est Lucyin Mahin.

Les scoles si dinnut a l' Aisse del tuzance di Bive, dizo l' tchapea di l' UTAN (univiersité des troes côps vint del province di Nameur). Gn a ene ashyinne di prétins, et ene ashyinne di waeyén-tins, tchaeke avou 4 ou 5 après-nonne di cours.

Sicrijheus e walon

On scrijheu, ene sicrijheuse e walon, c' est ene djin ki scrît, po s' plaijhi, des tecses pår e walon.

Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene soce di scrijheus. Ces-la shuvnut les rîles di croejhete walone, et sayî di fé come ezès Belès Letes dins tolminme ké lingaedje.

Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels.

Sacwants scrijheus sont, e minme tins des rcwereus sol walon.

Walonreye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Walonreye", loukîz cialLi Walonreye u Waloneye, c' est l' mitan nonnrece del Beldjike.

Politicmint, elle est rprezintéye pa l' institucion politike k' a stî lomêye oficirmint, on tins, Redjon walone po tot çou ki compete di l' economeye, et totes sôres d' ôtès sacwès, apus ki l' acsegnmint eyet l' culteure, ki sont moennés pal Federåcion Walonreye-Brussele (u Kiminålté francesse) pol redjon francès-cåzante eyet l' kiminålté tîxhon-cåzante po les comenes avou l' almand come lingaedje oficir).

Les dmanants del Walonreye sont lomés Walons.

El Beldjike redjonålijheye, li Walonreye respond al Flande eyet l' Redjon Brusselwesse.

L' essegne del Walonreye, c' est l' Cok walon.

L' ime del Waloneye, c' est l' Tchant des Walons.

Wikipedia

Wikipedia est ene libe et franke eciclopedeye avou tos des lingaedjes, sicrîte pa des bénvlants so l' atuze Wiki. E setimbe 2003, pol pordjet en etir i gn aveut dins les 300.000 pådjes e 41 lingaedjes diferins. C' est di ces trevéns la k' a cmincî li li modêye e walon.

Ci no la di Wikipedia est eployî po l' eciclopedeye ey eto pol pordjet basti ciste eciclopedeye la.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.