Curé

On curé, c' est on priyesse dins l' rilidjon catolike.

Toussaint François
on curé avou l' blanc colé (François Toussaint)

Mwaissès dnêyes

Li curé est l' moenneu rlidjeus d' ene pårotche. I pout aveur dizo lu on vicaire. Dins l' schålance rilidjeuse, gn a ådzeu d' lu li doyén pu l' eveke, pu l' cardinå pu l' Påpe.

Les curés ni s' plèt nén maryî. Cwand c' est k' i vlént viker leu veye normåldumint, i dvént "taper l' cote sol håye", dj' ô bén : cwiter leu mestî.

Les curés dmorént dins ene måjhon d' cure, u presbitere. El Beldjike, les curé sont payîs pa l' Estat.

Istwere

Al revolucion francesse, on-z a dmandé ås curés di djurer schoûtance al Republike. End a bråmint ki nel volît nén fé. Ça stî l' grande margaye des curés djureus (el Beldjike eto k' esteut adon dizo l' redjime francès).

Les curés s' moussént avou ene grande noere cote k' on loméve sotane. Après l' concile Vatican II, dins les anêeys 1960, dabôrd, i s' ont polou abiyî avou on gris costume k' on loméve on clerdjimene.

Dispu les anêyes 1980, el Walonreye, gn a todi yeu moens di curés. On curé ava troes u cwate pårotches. A pårti des anêyes 1990, les curés provnént sovint di des ôtes payis, do Congo, mins purade di Pologne.

Curés k' estént des scrijheus e walon u des rcwereus sol walon

André Henin

André Henin a skepyî li 14 di djanvî 1924 et mori li 6 di decimbe 1993.

C' esteut on scrijheu e walon skepyî a Han-so-Lesse.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

Gn a ene bibioteke ki poite si no a Beuzet.

Di s' mestî, il esteut curé, et fini doyén a Djiblou. Il a bråmint dit des messes e walon.

Auguste Laloux

Auguste Laloux a skepyî li 1î d' awousse 1906 et mori e 1976.

C' esteut on scrijheu d' romans e walon. I provneut d' Dorene, sol ban d' Uwar.

Si mwaisse-ouve, "Li ptit Bert" (1969), mostere li vicåreye d' on ptit carioteu ki s' a fwait atraper al cårire, et ki rsaye di viker come les ôtes, et bråmint tuzer. Après, Laloux scrijha co, onk après l' ôte, sacwants spès romans, Les soçons", "Li curé d' Såtô", "Pa totès stroetès voyes", Mi ptit viyaedje des ans å long".

Eto, il eplaida e 1971 ene binde d' imådjes, avou les dessinaedjes da Sabine de Coune: “Les deus mårticots”.

A moussî ås Relîs Namurwès e 1963.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, Augusse Laloux a stî prof d' umanités a Maredsou et a Godene divant l' guere di 1940-1945, po ridivni cinsî tins del guere. E 1945, i va edjîstrer dins s' cinse des efants d' djudjes, u des cis k' ont målåjhey e scole. Insi, i maxhrè dins s' vicåreye di tos les djoûs acsegnmint, årt (il esteut eto muzicyin) eyet ovraedjes el cinse.

Courcele

Courcele ([FR] Courcelles) c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.

Curé djureu

On curé djureu, c' esteut, do trevéns del revolucion francesse, onk k' aveut fwait l' siermint republikin. C' esteut on siermint di schoûte al Republike francesse, do trevén do redjime francès.

Les cis ki nel vlént nén pruster estént lomés curés nén djureus u refractaires. Ces-cial si dvént catchî et dire messe a muchiete.

Li djuraedje republikin esteut ddja on hagnon del Mwaisse Lwè di 1791. Avou l' formule do 10 di måss 1796, i faleut djurer k' on veyeut voltî l' republike et evi li rweyålté. Si faleut i dire, e francès :

"Je jure haine à la royauté, attachement et fidélité à la République et à la Constitution de l'an III." (Dji djeure hayime al rweyålté et aloyance al republike et al Mwaisse lwè di l’ an III.")On l' loma "siermint d' hayime".

Li siermint d' hayime des curés va pårti l' eglijhe di France inte les cis k' estént pol siermint republikin, et les cis ki sotnént les curés nén djureus.

El Walonreye, li siermint republikin fourit-st oblidjî po les cis k’ estént a l’ Estat, pu po les curés. Metans po Bastogne, e moes d’ måss 1796 po les fonccionaires, ey e moes d’ setimbe 1779 po les priyesses.

Li siermint d' hayime fourit anixhilé pa Napoleyon fén do moes d' decimbe 1799.

Sacwants curés nén djureus dmandnut adon a n' nén esse codånés å dispoirtaedje. I rclamnut moirdicusse k' i n' ont måy dit messe dispu les prumirès lwè (çou k' est des mintes).

Avou l' Concoirda (1802), les curés djureus et nén djureus rimetît les catches e for. Mins les ancyinnès margayes dimorît djômiantes. Insi, el France, e 1831, l' eglijhe rifuza å curé Grégoire d' esse eteré a l' eglijhe pask' i n' s' aveut nén disdit di s' siermint et todi vleur ki les curés dvént esse lomés pa l' Estat.

Curé falacha

On curé falacha (ou ofrixheu), c' est on priyesse des djwifs etiopyins.

Deujhinme guere daegnrece

Li guere di 1940-1945, k' on lome eto li guere di cwarante, u li deujhinme guere daegnrece, c' est ene guere k' a cmincî li 1î d' setimbe 1939 cwand l' Almagne a abroké sol Pologne.

El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "Ében-Emael : imprenable !" ("Ebem-Emål, impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.El Walonreye, elle a cmincî li 10 di may 1940, on vinrdi d' Pintcosse. C' est l' kiminçmint del campagne des 18 djoûs, ki s' atcheva, dabôrd, li 28 di may.

Li dierin ratacaedje des Almands Ofinsive da Von Rundstedt, fourit laide pol Walonreye.

Li guere di 40 fourit tote fwaite li 9 di may 1945, cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs).

Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al guere 1914-1918. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' Eter-deus-gueres.

François Toussaint

François Toussaint a skepyî li 4 di may 1882 a Ôvîfa. Il a morou li 13 di måss 1957 (a-z aveuri).

C' esteut on diccionairî do walon, k' a skepyî el Walonreye prûsyinne.

Di s' mestî, il esteut curé. I fourit ordoné e 1907 et lomé a a Waime e 1922.

Come pasmint d' tins, il aveut l' botanike et l' kinoxhance del Hôte Fagne.

Joseph Bastin

Joseph Bastin a skepyî a Faimonveye li 8 di decimbe 1870. Si esteut i di nåcionålité prûsyinne. I mora li li 5 d' awousse 1939 (adon, il aveut l' nåconålité bedje).

C' esteut on diccionairî do walon.

Il a scrît li motlî d' Faimonveye, tot rcuvant des racsegnes, inte des ôtès djins, da François-Joseph Toussaint.

On lyi doet eto li live so les plantes do Payis d' Måmdey.

Il esteut eto mimbe di l' Academeye Rweyåle di Langue et Literateure francesse de Beldjike.

Di s' mestî, il esteut curé.

Jules-Joseph Pirot

Jules-Joseph Pirot, ki s' no d' pene, c' esteut Porti, on ricmaxhaedje des letes di s' no , c' est on scrijheu e walon.

I skepia a Djeve e 1877 et mora a Esterhazy (Canada) (ki s' loméve, di ç' tins la, Kaposvar) e 1955. Il est eteré dilé l' eglijhe ki les maçons d' Djeve avént basti e 1907. Di s' mestî, il esteut curé, ey il ebaga eviè l' Canada e 1903.

Li curé d' Såtô (roman)

Li curé d' Såtô, c' est on roman e walon sicrît pa Auguste Laloux. C' est l' troejhinme roman då Gusse, après «Li ptit Bert» eyet «Les soçons».

Elle a stî publiyeye dins « Vers l'Avenir » do 15 d' awousse 1967 å 23 d' djulete 1968, pårteye e 48 bokets (djusse come Pa totès stroetès voyes (roman)).

Li roman a stî eplaidî come live pa Bernard Louis e 2011, enimådjî pa Sabine de Coune.

Si spès motlî (24 pådjes), adjinçné pa l' eplaideu, rileve des mots pacô waire documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero [C63] dins l' djivêye des motîs do walon.

Michel Renard

Michel Renard a skepyî e 1829 a Brinne et mori e 1904 a Brussele.

C' esteut on scrijheu e walon, curé di s' mestî. Ses scrijhaedjes ont come sourdant li foclore di Nivele.

Nicolas Pietkin

Nicolas Pietkin a skepyî e 1849 ey a morou e 1921. C' esteut on scrijheu et on studieu do walon. C' est lu k' a-st enondé li disfindaedje do walon (et do francès) el Walonreye Prûsyinne, siconte do Kulturkampf.

A moussî a l' SLLW e 1902.

Di s' mestî, il esteut curé a Zôrbrôte, la k' il dmoré disk' a s' moirt.

C' esteut l' mononke et li scoleu da Henri Bragard.

Pårotche

Ene pårotche (on prononce eto porotche), c' est ene sitindêye d' on viyaedje, on hamtea, u sacwants viyaedjes et hamteas, la k' gn a ene eglijhe, dicåceye a on sint. C' est on pårtixhaedje ki våt po les catolikes, les ortodosses les anglicans, et co ds ôtes.

Al tiesse d' een pårotche, gn a eto on curé (priyesse). Il a ådzeu d' lu on doyén, pu l' eveke. I pout aveur dizo lu, on vicaire.

Raymond Mouzon

Raymond Mouzon, pus sovint lomé l' abé Mouzon, u, emey ses copleus l' abé aveut skepyî a Nuviè li 26 d' awousse 1929; si a-t i morou å Tchestea li 13 di fevrî 2005.

Il esteut mimbe di l' SLLW.

Riprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire. Pu, sol fén, il a stî curé d' pårotche.

Rodolphe Dedoyard

Rodolphe Dedoyard, c' esteut on scrijheu e walon.

Il a skepyî a Baconfwè li 24 di fevrî 1913. Il a morou li 12 di nôvimbe 1993 a Nådrin.

Ses lives ont stî eplaidîs dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye del Parole e l' Årdene. Les prumîs ont stî scrîts avou Michel Francard.

Il a eto ovré avou l' minme Michel Francard sol Motî d' Bastogne.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut curé a Tniveye.

Sicrijheus e walon

On scrijheu, ene sicrijheuse e walon, c' est ene djin ki scrît, po s' plaijhi, des tecses pår e walon.

Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene soce di scrijheus. Ces-la shuvnut les rîles di croejhete walone, et sayî di fé come ezès Belès Letes dins tolminme ké lingaedje.

Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels.

Sacwants scrijheus sont, e minme tins des rcwereus sol walon.

Dins ds ôtes lingaedjes

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.