Dugäl

Dugäl ninädon noe tidi e lärni skilas patik, abi bosi neplu gleipoviki ab letäläktikumi: givi nolama, cödota gudik, e sapa. Bal zeilas stabik dugäla binon lovegiv kuliva love menäds.

Anne de Vries

Hiel Anne de Vries (1904 mayul 22 - 1964 novul 29) äbinon dugälan ä lautan Nedänik. Äsevädikom ledino dub telat lekonedas topik dö yunan: Bartje se provin Nedänik: Drenthe.

Älifädom yunüpi okik in farm soaliko pipladöl in fel nilü Assen. Dü julüp äpenom nunodilis pro gased: Asser Courant, medü kels ägetom 50c a nunodil. Äpenom i kritidakonoti völadü flons tel.

Kodü löf okik tefü motedöp in provin: Drenthe, äpenom bukilis balid in lödöp posik okik: Zeist. Us äpenom i buki balid Bartje, kel suno äfamikon. Ma sag omik buk at no tefon lifajenädi omik.

Äsä om it äpenom:

Äpenob eli „Bartje“ stabü yunüpasenäls obik, kobü stud e plak obik as juladilekan. El „Bartje“ söton binön vokäd gönü snat pö dugäl, stedäl e nelönafrutiäl kol cil, kel pö obs vilon logön flenädani ab alna senälon oki fa obs pacütöli. Buk at jonon, vio dub atos volfons pö cil lesinods ot, käfods ot, ko kels obs as daülans ai mutobs komipön.

Pos benosek ela Bartje äpenom sökodi: Bartje zoekt het geluk (El Bartje sukom läbi), kel älabon benoseki so gretik äs buk balid. El Bartje petraduton ini püks Deutänik, Danänik, Svedänik, Norgänik, Tsyegänik e Macaränik, bevü votiks.

Ägetom fami in Nedän lölik posä el Bartje ävedon biomagodem (televidasökod) benosekik ün 1972 (dilekan: Willy van Hemert). Dilo danü biomagodem at el Bartje ävedon i sümbol provina: Drenthe. Us pepladon magot yunana: Bartje.

Ämatikom ün 1930 ko jiel Alida Gerdina van Wermeskerken. In mat at pämotons cils lul.

Plä buks pro yunans äpenom i cilabibis e julabukilis (a.s. dö hiel Panokko: lindiyan yunik se Sulüda-Merop).

Dü yels lätik lifüpa okik äbinom presidan jäfüdagrupa: literat Feda Lekananas Kritik.

Blanche Barton

Jiel Blanche Barton (pämotöl as Sharon Densley tü 1959 tobul 2) binof el Magistra Templi Rex Glüga Diaba, e palüspikof fa diabimans as Magistra Barton.

El Barton äbinof büo Jikultan Löpik Glüga, päcälöl fa hiel Anton LaVey: kompenan okik ä fünan Glüga, bü deadam omik tü 1997 tobul 29. Äblebof Jikultan Löpik jü 2002 prilul 30, ven äcälof jieli Peggy Nadramia Jikultani ed ädasumof jäfidi büik ela Nadramia: presidan. Ün 1999, ädugof lebiti no benosekiki ad nüblinön dolaris 400 000 ad geremön eli Black House (Dom Blägik), kö lezäls mödik Glüga pijenükons.

El Barton älautof eli The Church of Satan: A History of the World's Most Notorious Religion (Glüg Diaba: Jenotem Rela Notidikün Vola, 1990), ed eli The Secret Life of a Satanist: The Authorized Biography of Anton LaVey (Lif klänedik Diabimana: Lifajenäd Pezepöl hiela Anton Lavey, 1990).

El Barton binof mot sona ela LaVey, Satan Xerxes Carnacki LaVey (pämotöl tü 1993 novul 1).

Filippus Johann Krüger

Hiel Filippus Johann Krüger (Nedänapüko: [fiˈlɪpɵs joˈɦɑn ˈkryːɣ̊ər]) pämotom ün yel 1911 tö Odoorn (Nedän). Pats dö dugäl oma no pasevons, ab klüliko äbinom man, kel istudom levemo, äsä blöfon lif e duins mödik oma. Äbinom pükavan e mödapükan. Äfünom eli Societas Polyglottica Universalis (Mödapükaklub Valemik) tö Amsterdam. Älabom nitedi vemo jäfediki tefü püks valasotik: vöniks, nulädiks, netiks e bevünetiks, pluamanumiks e nepluamanumiks.

Älärnom Volapüki ün yel 1937 ed ädagetom tidadiplomis kil jü yel 1951. Ün yel ot ävedom kadäman. El Volapükagased pro Nedänapükans äbinon periodagased soelik ettimik, ed ävedom redakan ona jü 1962, ün yel kelik dabük ifinükon. Äbinom flen gudik elas Johann Schmidt ed Arie de Jong. Pö deadam cifala Johann Schmidt, el Krüger ävedom cifal ün yel 1977. Äbinom cifal jü yel 1983. Ävobom mödiko, ab nenplöpo, ad dakipön mufi as pük e noganükam lifiks. Äsä ya ereidobs, Volapük isufom dämis mödik sekü bolit Deutänik. Ab anu, pos volakrigs, dins no äbinons äs büo. Ün yels balid Volapüka, mens no älabons televidi e tävi nejerik lü finots tala ad debätön okis; mens ettimik äjäfikons me stud, me reid, me duins. Ab anu, ün tim kovenikum, nited tefü püks bevünetik päfibükon. Cifalam ela Krüger päkaladon fa nepub kadäma e noganükama büik mufa; anu te bomem äreton.

To jäfäds laidik oma tefü püks votik, pato tefü tidam frisida, e to maläd dü degtelat lätik lifayelas omik, äpenom vödalisedis mödik vödas nulädik, büo no dabinölas in Volapük, äsi tidodemis anik. Ädeidom ün yel 1992 tö Amsterdam (Nedän).

Konömav

Konömav binon nolav sogädik, kel vestigon prodi, seagivi e nüsumi canas e dünas. Vöd: könomav dekömon de vöds Grikänik: οἴκος (oikos, siämü „dom“) e νόμος (nomos, siämü „lon“), o. b. „lons, noms doma“.

Miedet, kel keninükon mödikosi se konömav atimik binon ut hiela Lionel Robbins in yeged ün 1932 päpüböl: „nolav, kel studon kondöti menik as sekidöl de tefs vü zeils e meds nebundanik, kels labons gebis pluik votik“. „Nebundan“ sinifon, das meds no saidons ad kotenükön neodis e desiris valikis. Nen nebundan e gebs votik medas, no dabinon säkäd konömavik. Jäfüd so pamiedetöl keninükon kludo studi välas fa stad e mögs paflunölas.

Donajäfüds konömava kanons padadilädön ad grups distöfik, vü kels:

smalakonömav e gretakonömav;

konömav siädimik („kis binon-li?“) e konömav nomik („kis söton-li binön?“);

konömav kösömik e konömav nekösömik;

donajäfüds votik e topäds valemik ninü konömav.Bal gebas konömava binon ad plänön, lio konöms, as sits konömavik, kanon vobön, e tefs kinik dabinons-li bevü kompenans („dunans“) in sogäd gretikum. Metods diletama konömavik pagebons aiplu fa jäfüds, kels tefons menis e sludis onsik in yumed sogädik (a. s. midun, dugäl, famül, saun, lonem, bolit, rels, stitods sogädik e krig.

Marie Johanna Verbrugh

Jiel Marie (ü Maria) Johanna Verbrugh (1860–1939) äbinof Volapükan Nedänik, kel ägetof ün 1885 diplomi tidana Volapüka, e poso id uti tidala Volapüka. Ätradutof Gramati Volapüka ela Schleyer ini Fransänapük. Noets lifajenädik brefik ofa päpübons in el „Volapük: Gased bevünetik tedelik, nolik, literatik e gälodik“: jäfidot „Zenodakluba Volapükik Spanyäna“ (gased, kela ävedof bal redakanas) ün 1887 (nüm VII, pads: 70–72).

Pals ela Marie J. Verbrugh pämotons in Gelderland (provin Nedäna), e poso äfealotädoms lü Middelburg (Zeeland, provin Nedäna), kö fat ofik älabom vobi kaenavik. In famül labü cils mäl (voms kil e mans kil), el Marie Verbrugh äbinof bäldikünan. Pos dugäl kösömik vomas ettimik, ägetof pladi lä jul geilikum pro hiyunans, kö ästudof pükis. Äbinof balan vomas, kelas beg ad padälön ad visitön juli at pägevon fa minister dugäla Nedänik. Pos atos jimödikans äsöfölofs sami ofik.

Vemo änitedälölo in püks, ästudof jäfüdi at jüs ägetof, ün 1879 e 1880, ma lons Nedäna, diplomi Profäsorana Fransänapüka, Linglänapüka ä Deutänapüka. Änitedälof i dö püks vönik, ed ästudof in livüp ofa latini e Vöna-Grikänapüki, e pos atos i Litaliyänapük.

Ün 1884, äreidof in gased Nedänik, das hiel Servaas de Bruin ipübom tradutodi Nedänapükik gramata Volapüka ela Schleyer. Posä ireidof tradutodi ela de Bruin, änitedälikof dö pük at, ed äsludof ad dagetön gramati rigädik Deutänapükik, yufü kel älärnof Volapüki. Ün yel sököl ya Schleyer ägevom ofe diplomi tidana Volapüka.

Primü 1886 ägetof nümi balid ela Volapük (jäfidot Volapükakluba Spanyänik ettimik) ed äprimof ad spodön ko redakanef onik. Pos spodam ko Volapükans Spanyänik äsludof ad lärnön Spanyänapüki, ed ad keblünon lü redak ela Volapük. Sek kevoba at äbinon möd yegeds: lartügs, poedots, peneds e r., kels päpübons in gased at, de kel poso ävedof balan redakanas. Pläo äpübof i tidodemi Volapüka in Fransänapük tiädü Metod ad dalärnön ünü brefüp, nen yuf tidana, ad reidön, penön e suemön püki tedik valemik Volapük). Älautof i gramati Volapüka pro Linglänapükans, ed äpreparof konleti literata Volapüka (bofiks ün 1887 no nog päpüböls).

No sevoy lifajenädi ofik pos gloratim Volapüka, ab jenöfot, das ün 1906 nem ofik petuvon in lised ela ‚Akademi de Lingu Universal‛, sökian kadäma bäldik Volapüka (l. Jenotem valemapüka ‚Volapük‛ ela ‚Johann Schmidt‛, pad: 32) jiniko sinifon, das ideflekof oki de Volapükamuf ed islopikof eli ‚Idiom Neutral‛ hiela W. Rosenberger.

Matemat

Matemat binon nolem tefü suemods äs mödot, binod, spad e cen, ed i jäfüd nolavik, kel studon onis. Hiel Benjamin Peirce änemom oni „nolav[i], kel prodon kludis nevitovik“. Nolavans votik lesagons, das matemat binon nolav nomöfas (patterns): matematans sukons nomöfis pö nums, spad, nolav, nünöms, nedabinots fomälik, e r.Medü geb nedabinotas e tikama tikavik, matemat evolfon se numam, kalkulam, mafam e stud sitöfik tefü foms e mufs yegas füsüdik. Matematans vestigons suemodis at, diseinölo ad fomön niludis nulik ed ad blöfön verati onsik me kludam kuratik stabü xioms e miedets pötiko pevälöls.Sev matemata staböfik ai pegebons fa pösods e grups valiks. Gudükumams stabasuemodas kanons patuvön ya in vödems matematik se Lägüptän vönik, Babülonän, Lindän vönik, Tsyinän vönik, e Grikän vönik. Blöfastabs kurätik pubons balidnaedo in lebuk hiela Eukleides: Binets. Volfam äprogedon no vifiko jü period Dönumoteda ün tumyel 16id, ven tikamagots matematik äkolkömons tüvis nolavik nulik, kelos äkodon vifikumami vestigama, kel efovon jü adel.Ün atim, matemat pagebon zi vol lölik fa jäfüds mödik soäs nolavs natik, kaenav, sanav, e nolavs sogädik soäs konömav. Matemat pajäfüköl: jäfüd, kel vestigon jäfükami matemata pö säkäds jäfüdas votik, kodon e gebon tüvis matematik nulik, ed ömna kodon i davedi jäfüdas löliko nulikas. Matematans bejäfons i matemati klinöfik, o. b. matemat demü ok it, nen jäfükams, do jäfükams utosa, kelos äprimon as matemat klinöfik, suvo patuvons poso.

Peter Paul Rubens

Hiel Peter Paul Rubens (1577 yunul 28 - 1640 mayul 30) äbinom pänan letälenik Flanänik ün tumyel 17id, äs balan mobanas stüla: „barroco“, kel äkazeton mufi, köli e sienöfi. Äsevädikom sekü latars tareformatik, pöträts, länods e pänots jenotemik labü yegäds miteodik e lalegoriks. Plä dalaban lekanavoböpa gretik in Antwerp, kö pajafons pänots pälöföl fa noubanef e lekanotikonletans Yuropa lölik, el Rubens äbinom i nolavan labü dugäl klatädik, lekanotikonletan ä dipan, kel telna pävedükom lesiör (fa hiel Felipe IVid: reg Spanyäna, e fa hiel Charles Iid: reg Lingläna.)

Rumän

Rumän (Rumänapüko: România [ɾo.mɨ.ˈni.a]) binon län in Sulüda-Lofüd Yuropa, kel stäänikon mö km 850 de Geilalän di Pannonia lü Blägamel. Lä Vesüd Rumän miedon Macaräni e Särbäni, la Nolüda-Lofüd Lukrayäni e Moldaväni, e lä Sulüd Bulgaräni. Rumän labon belödanis joli len Mel Blägik (mö km 225), e Karpats lofüdik e sulüdik topons zänodü on.

Cifazif (ä zif gretikün) Rumäna binon el Bucureşti ([bu.ku.ɾɛʃtʲ]). Rumän binon limatat Netas Pebalöl, ela NBNL äd ela NSKY. Tü 2007 yanul 1 Rumän ävedon i limatat Balatama Yuropik (BY).

Tatyana Afanasyeva

Jiel Tatyana Alexeyevna Afanasyeva (Rusänapüko: Татьяна Алексеевна Афанасьева) (1876 novul 19 in Kiev - 1964 prilul 14 in Leiden) äbinof matematan Rusänik/Nedänik. Tü 1904 dekul 21 ämatikof ko füsüdan ä matematan Lösteränik: Paul Ehrenfest (1880-1933). Älabons dautis tel e sonis tel. I balan dautas onsik: Tatyana Pavlovna Ehrenfest, ävedof matematan.

El Afanasyeva pämotof in Kiev (Lukrayän). Pos deadam fata okik, pädugälof fa ziom in Sankt-Peterburg (Rusän, kö ävisitof vomajuli dugälavik e poso löpajuli pro voms. Ün 1902 päfeapladof lü niver di Göttingen, kö äseivof eli Ehrenfest. Telans ämatikons ün 1904, ed ün 1907 ägegolons lü Sankt-Peterburg. Ün 1912 äfealotädons lü Leiden in Nedän, kö el Paul Ehrenfest päcälom fovan hiela H. A. Lorenz as profäsoran nivera di Leiden.

El Tatyana äkobovobof ko himatan okik, patiko pö revid klatädik onsik mufava statitik hiela Boltzmann. Äpübof vobotis mödik dö yegäds distöfik, a. s. fädöf, läntrop, e tid geometa ciles.

Émile Durkheim

Hiel Émile Durkheim (pronimag: [dyʁˈkɛm]; 1858 prilul 15 - 1917 novul 15) äbinom sogädavan Fransänik, kela keblünots äbinons staböfiks pö daved e volfam sogädava e menava. Vob omik, äsi pö redak gaseda sogädavik balid (L'Année Sociologique: Yel Sogädavik), äyufon ad koedön zepön sogädav fa nolavanef as nolav sogädik. Dü lifüp okik, el Durkheim äspikädom mödikna ed äpübom vestigamis sogädavik mödik dö dugäl, krim, rel, oksasen e dins votik sogäda. Palecedom balan fatanas sogädava, äsi balan mobanas balid kobätima.

In püks votik

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.