Brounstyd

Den brounstyd es d'eeste cultuurperiode woa dan de prehistorische mienschn alloam makten da uut metoal bestound in plekke van steen. Den brounstyd begunt an 't ende van den joungn steentyd round 1800 v.C. en deurde by uus tout 800 v.C.

Den brounstyd in de Lege Landn keun j’indeeln in drie periodes.

  • vroegen brounstyd: 2000 – 1800 v.C.
  • middn brounstyd: 1800 – 1100 v.C.
  • loatn brounstyd: 1100 – 800 v.C.
Bronzebeile
Brounzn bylle, Duutsland, 1100 v.C.
Fibula de Codo-Bronce final
Brounzn fibula uut Spanje, 1100 – 800 v.C.
White horse from air
't Wit peird van Uffington, Iengeland, 1200 v.C.
Grafeuvel uut brounstyd
Grafheuvel uut den brounstyd
Nebra Scheibe
De Nebraschyve, Duutsland, 1600 v.C.

Koper en brouns

Deur 't verhittn van steens up hoge temperateure kreeg den prehistorischn miens in de mot dan ze zo metoal uut steens kostn krygn. Deur da vloeiboar metoal up te vangn in ne steen woaruut dat er e vorme gekerfd wos en hem toun te loatn ofkoeln, kostn ze zyder alloam (lik werktuugn, woapns) moakn da veel sterker wos dan da 't van steen wos gemakt.

D'eeste werktuugn uut metoal bestoundn uut koper. 't Nadeel van zuver koper es da datte nie vree sterk en es. Moa oe j' koper mè en bitje tin (max. 10 %) miengelt, kryg je brouns. En brouns es vele keers sterker dan koper. In sommigste streekn, woada tin nie gemakkelik te vindn wos, hèin de mienschn koper mè 2 à 3 % arseniek gemiengeld, wuk da à peu près dezelste uutkomste ha lik tin.

Dienen techniek komt uut et Middn-Oostn. Ze gootn doar ol brouns round 3000 v.C. Bitje mè ne kee gerochte brouns ook in Europa olgemeen in gebruuk. Ook in West-Vloandern zyn d’r brounzn voorwerpn gevoundn (byv. hielbylln in Oarelbeke). Da wil doarom nie zeggn dan die voorwerpn hier gemakt hèin gewist want de boasismaterioaln vo brouns te moakn (koper en tin) vind je nie in de Lege Landn.

Brouns wos verhandeld en g’importeerd over grote ofstandn. Omda't nie gemakkelik te vindn wos olhier, hèit steen (silex) lanks uze kantn noois helegansn deur brouns verdroungn gewist.

Archeoloogn peizn dan de prehistorische mienschn vanof den brounstyd hunder meer begostn t'organiseern. Want alloam moakn van metoal es moeilik, da moe deur ne specialist gebeurn, da vroagt dus de nodige organisoasje.

Brounzn voorwerpn

Omda brouns styf zwoar es, kostn ze der gin ol te grote of lange voorwerpn van moakn. Bylln woarn d’eeste voorwerpn dan van brouns gemakt woarn. Der bestoan veel soortn van brounzn bylln, ’t es ol te ziene up wukke plekke en in wukke periode dan ze gemakt zyn.

  • vlakbylln
  • randbylln
  • hielbylln
  • vleugelbylln
  • kokerbylln
  • palstave

Lik da brouns meer in gebruuk gerocht, woarn d’r ook meer voorwerpn uut brouns gemakt.

  • woapens: dolkn, zwoardn, speerpuntn, pylpuntn
  • alloam vo doageliks gebruuk: bylln, zikkels, betels, messn
  • versieriengn: fibula’s (mantelspeldn), brazelees, torques (versieriengn vo an de nekke)

Recente voundstn[1] wyzn up productie van brounzn voorwerpn up grote schoale dan nie ollene vo eigen gebruuk zoudn gediend hèin.

Kunste in den brounstyd

Neffers d'hogger genoemde brounzn voorwerpn, zyn ook typisch vo die periode:

  • reuze-heuvelfiguurn of geoglyfn, lik 't wit peird van Uffington (Iengeland), de reus van Cerne Abbas (Iengeland)
  • droge meurn, lik de Nuraghi-toorns in Sardinië (Itoalië)
  • eirdewerk (keramiek)
  • hemelschyve van Nebra, 1600 v.C. Die schyve es d'oudste voorstellienge van de zunne, de moane, de sterrn en de Pleioadn uut den brounstyd. Z'es g'associeerd mè de Aunjetitz-cultuur (zie vodder).

Cultuurn uut den brounstyd

  • Klokbekercultuur, West- en Middn-Europa, 2800 – 1900 v.C. Genoemd noa de typische vorm van hunder eirdewerk.
  • Aunjetitz (Iengels: Unetice) cultuur, Middn-Europa, 2300 – 1500 v.C.
  • Tumuluscultuur, Middn-Europa, 1600 – 1200 v.C.
  • Urnenveldcultuur, Europa, 1300 – 750 v.C.

Kopertyd?

Der zyn in West-Europa kopern voorwerpn gevoundn gewist moa bylange nie up zukke grote schoale lik brouns. West-Europeesche archeoloogn anzien den kopertyd ollene moa lik ne kortn overgank tusschn et neolithicum en den brounstyd. In ’t Middn-Oostn anzien ze den kopertyd wel lik en aparte periode.

Bronn

  1. Artikel ”Nieuw licht op bronstijd”, Geschiedenis Magazine, moarte 2008, blz. 5.
Adorant

Nen adorant es de voorstellienge van e rechtstoande figeure mèi d'oarms in de lucht, die God of en ander upperweezn an 't vereern es.

Veel zukke voorstelliengn vind je were in de catacombes in Rome. Ze zyn gemakt gewist deur christenn die ounder keizer Nero nie vo under geloof dorstn uut te kommn. Moa der zyn ook rotstekeniengn uut den Brounstyd in Scandinoavië gevoundn gewist van à peu près 3000 joar geleen die figeurn voornstelln mèi upgeheevn oarms dan z'ook adorantn noemn.

Adorant komt uut et Latynsche adorare, wuk da wil zeggn anbiddn.

't Word adorant es soms gebruukt lik synoniem vo orant (of orans).

Houten

Houten es de zevende grôotste stee van d' Hollandse provinsje Utrecht en ligt an 't Amsterdam-Reynkanoal en de riviere de Lek. Der weunn oungeveer 48.471 menschn. De burgemêester Wouter de Jong i van de ChristenUnie. De stad is administratief ounderverdêeld in elf wykn die were zyn ounderverdêeld in êenentsjestig wykn en buurtn. De plekke Houten vormt tegoare met de klêene dorptjes 't Goy, Schalkwyk en Tull en 't Woal, die derneffest liggn, de gemêente Houten. De noame Houten komt van "Haltna" (7e êeuwe van 't joar 695), da meugeliks "weunplekke in 't bus" wil zeggn.

Kunstgeschiedenisse

Kunstgeschiedenisse goat over de evolutie van de bouwkunste, beeldhouwkunste, schilderkunste, mozaïekkunste, tapytwevery, houtsnykunste en muziek.

Juste lik by de geschiedkundige indelienge zyn ook de verschillige kunststromiengn ingedeeld in geschiedkundige tydvakkn.

Nebraschyve

De Nebraschyve es e brounzn schyve uut 'n brounstyd van 30 cm diamèiter mè ingelegde symbooln van goud. Die symbooln stelln verschillige hemellichoamn voorn..

De schyve es gevoundn gewist in Nebra (Saksen-Anhalt), dat es e klene gemeente in Duutsland.

Ze zou zy gemakt hèin gewist in de 16ste eeuwe v.C.

Da makt heur tout één van d'oudste voorstelliengn van de zunne, de moane, de sterrn en de Pleioadn ('t Zeevngesternte).

Wisent

Wisents of Europeesche bizongs (Bison bonasus) zyn Europeesche runders, die tope met 'n Amerikoanschn bizong (Bison bison) 'n ênigsn overgebleevn sôorte uut 't geslacht van de bizongs is. Olle wisents die nu in 't wilde leevn, zyn ofstammeliengn van 12 bêestn die nog in zoo's en bêesteparkn zaatn in 't êeste dêel van de 20ste êeuwe. 't Is gin vôorouder van de moderne koein, dedie stammn of van 'n oeros (Bos primigenius).

Yzertyd

Den yzertyd es de cultuurperiode achter den brounstyd. In de Lege Landn lopt dienen tyd van 800 v.C. tout an de komste van de Romeinn in 57 v.C. Vanof toun doet de Romeinsche cultuur eurnen entree by uus.

De cultuurn uut den yzertyd zyn Keltisch. 't Grotste deel van Europa wos in dienen tyd bewund deur Keltische stammn. Juste lik by d’andere pre-istorische periodes varieerde ‘t begun en ’t ende van den yzertyd van plekke tout plekke. Sommigste beschoaviengn (lik de precolumbioanse van Zuud-Amerika) èn noois ginnen yzertyd gekend.

Andre toaln

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.