Sahel

Map sahel
Vị trí của dải sahel tại châu Phi

Sahel (từ tiếng Ả Rập: ساحل, sahil nghĩa là bờ, ranh giới của sa mạc Sahara) là tên gọi khu vực ranh giới ở châu Phi nằm giữa Sahara ở phía bắc và khu vực màu mỡ hơn ở phía nam là sudan (không nhầm với quốc gia cùng tên gọi).

Địa lý

Sahel chủ yếu là xavan và kéo dài khoảng 6.000 km (3.729 dặm) từ ven Đại Tây Dương ở phía tây tới khu vực sừng châu Phi ở phía đông, với bề rộng từ khoảng 150 km ở phía đông (ven Hồng Hải) cho tới khoảng 800 km (ở phía tây, ven Dakar) cảnh quan thay đổi dần từ các đồng cỏ bán khô cằn tới dạng xavan bụi gai. Theo dòng lịch sử của châu Phi thì khu vực này đã từng là quê hương của một vài vương quốc tiên tiến nhất đượng hưởng lợi từ hành trình thương mại xuyên sa mạc. Một cách tổng thể thì các vương quốc này được gọi chung là các vương quốc Sahel.

Các quốc gia nằm trong dải sahel ngày nay bao gồm Senegal, Mauritanie, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria, Tchad, Sudan, Eritrea.

Khí hậu, môi trường

Khoảng 12.500 năm trước, dải sahel là một phần của sa mạc Sahara và bị các cồn cát bồi lấp với cảnh quan tương tự như ngày nay. Trung bình dải sahel nhận được khoảng 150–500 mm (6–20 inch) mưa mỗi năm, chủ yếu là trong thời kỳ gió mùa (tháng 6 tới tháng 9 hàng năm) nhưng vũ lượng phân bố không đều. Ở phía bắc lượng mưa có khi chỉ đạt 20 mm. Mùa khô kéo dài cũng là lúc nhiệt độ trung bình tăng cao (trên 20 °C) làm nước bốc hơi nhanh, nên đất đai khô cằn.

Khu vực sahel nằm trong vùng nhiệt đới bị dao động bởi hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu. Vì đó mà chu kỳ thay đổi từ mùa khô sang mùa mưa và ngược lại không còn bình thường, phân bổ không đều. Điều này được thể hiện với mùa khô kéo dài tới 10 tháng. Cũng theo đó thì mùa mưa ngắn hơn có khi chỉ thoáng qua.

Sự lưu thông của gió mậu dịchgió mùa đóng vai trò quan trọng trong biến chuyển khí hậu khu vực sahel.[1]

Vào mùa đông (mùa khô) đới lặng gió xích đạo (ITCZ) di chuyển xuống tới gần 25° vĩ nam. Để cân bằng thì các luồng gió giữa vùng áp cao Açores và vùng áp thấp của đới lặng gió là gió mậu dịch thổi theo hướng đông bắc-tây nam. Hậu quả là khu vực sahel bị khô hạn trong mùa đông.

Vào mùa hè (mùa mưa) ITCZ có thể di chuyển lên tới tối đa khoảng 18-20° vĩ bắc, tuy trường hợp đó rất hiếm. Để cân bằng thì các luồng gió giữa vùng áp cao cận nhiệt đới (vùng áp cao Açores) và ITCZ là gió mậu dịch thổi theo hướng đông nam-tây bắc. Chính luồng gió mậu dịch đông nam này mang khí ẩm từ Đại Tây Dương thổi vào lục địa. Khi ITCZ chuyển dịch lên phía bắc thì có khối không khí ẩm tăng lên, có thể đem mưa tới được khu vực sahel. Do sự dịch chuyển không đều đặn của ITCZ nên trong khu vực này lượng mưa khá thất thường. Dải sahel nằm trong khoảng xấp xỉ 11-20° vĩ bắc, nghĩa là nếu ITCZ chuyển dịch tới 18-20° vĩ bắc thì nó sẽ gây mưa trong toàn bộ khu vực sahel. Ngược lại, nếu ITCZ bị hãm quanh vùng xích đạo thì toàn bộ khối không khí ẩm của gió đông nam cũng bị hãm trong khu vực đó và sahel bị hạn hán trong khi đó gió thịnh hành lại là gió mậu dịch đông bắc.

Hiện tượng này cũng giải thích nguyên nhân làm sa mạc Sahara bành trướng và lấn xuống khu vực sahel. Nguyên là vì vùng áp thấp xích đạo không bao giờ vượt quá 18-20° vĩ bắc, nên nguyên khu vực từ 10 đến 30° vĩ bắc có khi chỉ có gió mậu dịch đông bắc-tây nam suốt năm nên không có mưa.

Lượng mưa giao biến mạnh hằng năm và từng thập kỷ. Dải sahel vì thiếu nước và đất cằn cỗi nên năng suất rất kém. Đất trong dải sahel chủ yếu là đất chua (với kết quả là độc tính nhôm đối với thực vật) rất nghèo nitơ và phôtphat.

Đối với khí hậu toàn cầu, lượng mưa ở sahel không chỉ tác động đến dải sahel mà còn ảnh hưởng đến cường độ hoạt động của các trận bão tại khu vực Đại Tây Dương cận duyên.[2]

Nếp sống du mục

Theo truyền thống, phần lớn các dân tộc sinh sống trong khu vực sahel là các bộ lạc du mục, hoạt động chủ yếu là du canh, du cư. Họ trồng cây lương thực và chăn nuôi gia súc rồi di chuyển theo một lịch trình tùy theo mùa màng. Đây là lối sống du mục, cũng có lẽ là cách thức phù hợp nhất trong việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên của khu vực này. Tuy vùng bắc sahel thường bị hạn hán nhưng trái lại, cỏ đất vùng đó lại có hàm lượng dinh dưỡng cao. Ngược lại khu nam sahel ẩm ướt hơn nhưng cỏ xấu. Để tận dụng tối đa năng suất đất, thổ dân sahel phải chăn đàn mục súc di chuyển lên hướng bắc khi vùng đó có mưa rồi lại quay xuống hướng nam tìm cỏ vào mùa khô. Cuộc thiên cư thường là vài trăm kilômét. Khi dân du mục ngụ cư ở các khu vực màu mỡ, ở đó thường xảy ra xung đột với dân ngụ canh địa phương.

Khô hạn

Năm 1914, tại khu vực sahel đã diễn ra một vụ khô hạn lớn, do lượng mưa thấp hơn so với mức trung bình và nó đã dẫn tới nạn đói kém mất mùa trên một quy mô lớn. Trong thập niên 1960 thì người ta đã ghi nhận sự gia tăng lượng mưa trong khu vực, làm cho khu vực khô cằn phía bắc trở nên dễ tiếp cận hơn. Khi đó đã có những nỗ lực do các chính quyền hỗ trợ để di chuyển nhiều người lên phía bắc và khi thời kỳ khô hạn kéo dài từ năm 1968 tới năm 1974 diễn ra thì việc chăn thả gia súc tại đây nhanh chóng trở thành không phù hợp nữa. Giống như vụ khô hạn năm 1914, điều này cũng dẫn tới nạn đói ở quy mô lớn, nhưng lần này tác động của nó không mạnh như trước do có sự trợ giúp nhanh chóng của quốc tế. Thảm họa đói kém này cũng là tiền đề dẫn tới sự thành lập Quỹ quốc tế phát triển nông nghiệp (IFAD) của Liên hiệp quốc năm 1977.

Kinh tế

Trồng trọt

Người nông dân trong khu vực sahel chủ yếu là trồng kê, lạc nhưng cũng trồng cả sắnkhoai lang để tự cung tự cấp. Sau một vài năm họ lại chuyển tới các vùng đất trồng mới, tuy nhiên, do sự gia tăng dân số lớn tại khu vực phía bắc, nơi mà việc canh tác nông nghiệp của họ đã vượt quá khả năng của vùng đất khô cằn nên nhu cầu về các hệ thống tưới tiêu nước là rất cần thiết.

Chăn nuôi

Đứng hàng thứ hai về tầm quan trọng trong nông nghiệp của khu vực sahel là chăn thả gia súc, trong đó chủ yếu là . Người dân chủ yếu làm gia tăng năng suất của đàn gia súc bằng cách thức gia tăng số đầu con chứ chưa quan tâm tới việc cải tạo và nâng cao phẩm chất con giống. Điều này dẫn tới số lượng gia súc tăng quá nhanh và chúng tìm kiếm mọi nguồn thức ăn có thể, kể cả rễ cây. Quá trình này cũng là một yếu tố dẫn tới sự tái sa mạc hóa đất đai. Ngoài ra, những người nông dân cũng dựa trên tính chu kỳ của mưa, các điều kiện thuận lợi để phục hồi và phát triển các bãi chăn thả, để đưa gia súc của mình tới. Điều này làm cho việc chăn thả trở thành quá mức và làm cho các loài cỏ không kịp phục hồi, làm cho đất không kịp phục hồi do lượng nước tiểu và phân gia súc quá lớn chưa kịp biến đổi sang dạng thích hợp cho sự phục hồi đất và cây cỏ. Nhiều cây gỗ cũng bị khô héo đi do dê vặt trụi lá và vỏ cây.

Nguồn nước

Trong khu vực sahel có các sông chính sau: sông Niger, Chari, Nin, Volta Trắng, Volta Đen, Komadugo, Salamat, Sokoto, Bani, Logon, Benue. Các hồ lớn có hồ Chad, hồ Kainji-Stausee.

Xem thêm

Tham khảo

  1. ^ Matthias Forkel Die atmosphärische Zirkulation der Tropen und Subtropen - Die Passat- und Monsunzirkulation (Lưu thông khí quyển trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới – Gió mậu dịch- và gió mùa)
  2. ^ Landsea C., và Gray, n. The Strong Association between Western Sahel Monsoon Rainfall and Intense Atlantic Hurricanes. Journal Of Climate, Vol. 5, No. 5, 5-1992.
Azawakh

Azawakh là một giống chó săn thuộc dòng chó săn đuổi lông ngắn có nguồn gốc từ Bắc Phi và phân bố xung quanh vùng sa mạc Sahara.

Burkina Faso

Burkina Faso (phiên âm Tiếng Việt: Buốc-ki-na Pha-xô) là một quốc gia nằm ở Tây Phi. Nó có biên giới với Mali về phía bắc, Niger về phía đông, Bénin về phía đông nam, Togo và Ghana về phía đông nam, và Côte d'Ivoire về phía tây nam. Trước đây gọi là nước Cộng hòa Thượng Volta, sau đó tháng 4 năm 1984 tổng thống Thomas Sankara đổi tên gọi để có nghĩa "Đất những người đứng lên" trong tiếng Moré và Dioula, ngôn ngữ dân tộc chính của đất nước. Trong tiếng Moré, "Burkina" nghĩa là "Những người đàn ông vẹn toàn", còn trong tiếng Dioula "Faso" có nghĩa là "Cái nhà của cha". Đất nước này giành độc lập từ Pháp năm 1960. Sự bất ổn về chính thể đã xảy ra trong thời gian từ năm 1970 đến năm 1980. Cuộc bầu cử nhiều đảng phái đầu tiên được tổ chức vào những năm 1990. Mỗi năm hàng trăm nghìn nông dân nước này di cư sang Côte d’lvoire và Ghana tìm công việc. Họ được gọi là Burkinabé.

CAF Champions League

CAF Champions League là giải đấu hàng năm do liên đoàn bóng đá châu Phi tổ chức. Các câu lạc bộ vô địch các giải trong nước thuộc châu Phi sẽ được quyền tham dự giải đấu này. Nhà tài trợ chính của giải đấu này MTN-là 1 hãng viễn thông lớn ở châu Phi.

Châu Phi Hạ Sahara

Châu Phi Hạ Sahara là một thuật ngữ địa lý được dùng để miêu tả một vùng của lục địa Châu Phi nằm phía nam Sahara, hay các quốc gia châu Phi nằm hoàn toàn hay một phần ở phía nam Sahara. Nó đối nghịch với Bắc Phi, vốn được coi là một phần của Thế giới Ả Rập.Sahel là vùng chuyển tiến giữa Sahara và savanna nhiệt đới (vùng Sudan) và các forest-savanna mosaic ở phía nam. Sừng châu Phi và các vùng rộng lớn của Sudan về mặt địa lý là một phần của châu Phi Hạ Sahara, nhưng thực tế lại bị ảnh hưởng mạnh từ Trung Đông và cũng là một phần của thế giới Ả Rập.Vùng Hạ Sahara cũng được gọi là Châu Phi Đen, vì những người dân "da đen" sống ở đó. Các nhà bình luận đáng chú ý người Ả Rập thời Trung Cổ cũng dùng một thuật ngữ tương tự, bilâd as-sûdân dịch nghĩa là "vùng đất của những người da đen" tương phản với dân cư của thế giới Hồi giáo cổ đại.

Danh sách cầu thủ tham dự Cúp bóng đá châu Phi 1965

Dưới đây là danh sách các đội hình thi đấu tại Cúp bóng đá châu Phi 1965.

Dê Sahel

Dê Sahel là một giống dê có nguồn gốc từ Tây Phi chúng được nuôi là sử dụng chủ yếu cho sản xuất thịt dê và lấy da dê. Giống dê này cũng được biết đến bởi một số tên khác như Cheèvre bariolée, Fulani, Gorane, Nioro, Niafounké, Sahélienne, Sahel, và Dê Tây Phi cẳng dài. Chúng là giống đê thích nghi với thời tiết khô hạn ở vùng châu Phi sa mạc.

Hamza Lahmar

Hamza Lahmar (sinh ngày 28 tháng 5 năm 1990) là một cầu thủ bóng đá người Tunisia thi đấu cho Étoile du Sahel ở vị trí tiền vệ.

Issam Jebali

Issam Jebali (sinh ngày 25 tháng 12 năm 1991) là một cầu thủ bóng đá người Tunisia thi đấu cho Elfsborg.

Ngữ hệ Phi-Á

Ngữ hệ Phi Á là một ngữ hệ lớn với chừng 300 ngôn ngữ và phương ngữ. Những ngôn ngữ trong hệ có mặt ở Tây Á, Bắc Phi, Sừng châu Phi và Sahel.

Ngữ hệ Phi-Á có 495 triệu người bản ngữ, đứng thứ bốn trong số các ngữ hệ (sau ngữ hệ Ấn-Âu, Hán-Tạng và Niger–Congo). Hệ có sáu nhánh con: Berber, Tchad, Cushit, Ai Cập, Omo và Semit.

Ngôn ngữ có đông người nói nhất hệ là tiếng Ả Rập, một ngôn ngữ nhánh Semit, bao gồm tiếng Ả Rập hiện đại tiêu chuẩn và các dạng tiếng Ả Rập nói thông tục. Tiếng Ả Rập có chừng 290 triệu người bản ngữ, tập trung ở Tây Á và Bắc Phi.Những ngôn ngữ nổi bật khác là:

Tiếng Hausa, ngôn ngữ uy tín ở bắc Nigeria, bắc Ghana, và nam Niger, là bản ngữ của 27 triệu người và được sử dụng như lingua franca bởi 20 triệu người khác ở Tây Phi và dọc Sahel

Tiếng Oromo, nói ở Ethiopia và Kenya bởi tổng cộng 33 triệu người

Tiếng Amhara, nói ở Ethiopia, có 25 triệu người bản ngữ cộng với hàng triệu người nói như ngôn ngữ thứ hai

Tiếng Somali, nói bởi 15 triệu người ở Somalia, Djibouti, đông Ethiopia và đông bắc Kenya

Tiếng Hebrew, nói bởi 9 triệu người ở Israel và các cộng đồng Do Thái toàn cầu

Tiếng Tigrinya, nói bởi 6,9 triệu người ở Eritrea và Ethiopia

Tiếng Kabyle, nói bởi 5 triệu người ở Algérie.

Tiếng Tamazight Trung Atlas nói bởi 2,5 triệu người ở MarocNgoài những ngôn ngữ ngày nay, ngữ hệ Phi-Á còn có nhiều ngôn ngữ cổ quan trọng, như tiếng Ai Cập, tiếng Akkad, tiếng Hebrew Kinh Thánh và tiếng Aram cổ.

Onychognathus neumanni

Onychognathus neumanni là một loài chim trong họ Sturnidae.

Oudalan (tỉnh)

Oudalan là một trong 45 tỉnh của Burkina Faso, tọa lạc ở Vùng Sahel. Tỉnh này có diện tích 9.797 km², dân số năm 1997 ước khoảng 136.583 người, mật độ dân số là 13,9 người/km²

Thủ phủ là Gorom-Gorom.

Oudalan được chia thành 5 tổng:

Deou

Gorom-Gorom

Markoye

Oursi

Tin-Akof

Rami Bedoui

Rami Bedoui (sinh ngày 19 tháng 1 năm 1990) là một cầu thủ bóng đá người Tunisia thi đấu ở vị trí hậu vệ cho Étoile du Sahel.

Vào tháng 5 năm 2018 anh có tên trong đội hình sơ loại 29 người của Tunisia tham dự Giải vô địch bóng đá thế giới 2018 ở Nga.

Soum (tỉnh)

Soum là một trong 45 tỉnh của Burkina Faso, tọa lạc ở Vùng Sahel.

Tỉnh Soum có diện tích 12.222 km², dân số 253.867 người (ước tính năm 1997), mật độ dân số là 20,8 người/km²

Thủ phủ của tỉnh Soum là Djibo.

Soum được chia thành 8 tổng:

Arbinda

Baraboule

Diguel

Djibo

Koutougou

Nassoumbou

Pobe-Mengao

Tongomayel

Sudan (khu vực)

Sudan, một từ có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập بلاد السودان‎ (bilâd as-sûdân "vùng đất của người da đen"), là một khu vực địa lý nằm ở Tây và Đông Phi. Từ sudan cũng là nguồn gốc cho tên gọi của Cộng hòa Sudan, một quốc gia ở Đông Phi mà kiểu xavan (kiểu thảo nguyên ở châu Phi) sudan chiếm một diện tích lớn của quốc gia này.

Sudan trải dài thành một dải ngang qua châu Phi, từ Mali ở phía tây tới rìa phía tây của cao nguyên Ethiopia ở phía đông trên một chiều dài khoảng 5.500 km. Về phía bắc của nó là sahel, một dải xavan khô cằn hơn với các loài cây chủ đạo là keo (Acacia spp.), ranh giới phía nam của sa mạc Sahara, kéo dài tới tận miền đông Ethiopia và Eritrea (gọi là al-Ḥabašah trong tiếng Ả Rập). Các loài cỏ trong sudan dài hơn trong sahel, do khu vực này có nhiều mưa hơn trong sahel nên nó thích hợp hơn cho việc trồng trọt và chăn nuôi. Có thể coi một cách thô sơ rằng cảnh quan chính của sudan là khu vực trạng thái chuyển tiếp giữa vùng khô cằn và rừng mưa nhiệt đới, với thảm thực vật chính là xavan.

Khu vực này bị chia cắt bởi cao nguyên Cameroon thành các nửa phía tây và phía đông. Ở phía nam của nửa phía tây là khảm rừng-xavan Guinea. Về phía đông tại cộng hòa Sudan là đồng cỏ ngập lụt Sudd, và về phía nam là khảm rừng-xavan Bắc Congo

Một kiểu phân chia khác chia cảnh quan sudan, chủ yếu bởi các dãy đồi núi thành 3 khu vực: Khu vực phía tây bao gồm thượng nguồn sông Niger và lưu vực sông Senegal, khu vực phía đông là lưu vực sông Nin trắng, còn nằm giữa chúng là hồ Chad với sông Logon.

Séno (tỉnh)

Séno là một trong 45 tỉnh của Burkina Faso, tọa lạc ở Vùng Sahel.

Tỉnh Séno có diện tích 6.863 km², dân số 202.972 người (ước tính năm 1997), mật độ dân số là 29,6 người/km²

Thủ phủ là Dori.

Seno được chia thành 6 tổng:

Bani

Dori

Falagountou

Gorgadji

Sampelga

Seytenga

Sơn ca Dunn

Sơn ca Dunn, tên khoa học Eremalauda dunni, là một loài chim trong họ Alaudidae.

Tchad

Tchad hay Chad (phát âm tiếng Việt: Sát, tiếng Ả Rập: تشاد‎ Tšād; tiếng Pháp: Tchad), tên chính thức là nước Cộng hòa Tchad, là một quốc gia không giáp biển tại Trung Phi. Tchad giáp với Libya ở phía bắc, với Sudan ở phía đông, với Cộng hòa Trung Phi ở phía nam, với Cameroon và Nigeria ở phía tây nam và với Niger ở phía tây.

Tchad được chia thành các vùng: một đới sa mạc ở phía bắc, một vành đai Sahel khô cằn ở trung tâm và một đới xa van Sudan phì nhiêu hơn ở phía nam. Quốc gia lấy theo tên của hồ Tchad, đây là vùng đất ngập nước lớn nhất tại Tchad và lớn thứ nhì tại châu Phi. Đỉnh cao nhất của Tchad là Emi Koussi tại Sahara, còn thủ đô N'Djamena là thành phố lớn nhất. Tchad là nơi sinh sống của trên 200 dân tộc và nhóm ngôn ngữ khác nhau. Tiếng Ả Rập và tiếng Pháp là các ngôn ngữ chính thức. Hồi giáo và Ki-tô giáo là các tôn giáo được hành lễ rộng rãi nhất.

Bắt đầu vào thiên niên kỷ thứ 7 TCN, loài người di chuyển đến bồn địa Tchad với số lượng lớn, sau đó một loạt các quốc gia và đế quốc nổi lên rồi sụp đổ trong dải Sahel thuộc Tchad, tập trung vào kiểm soát các tuyến đường mậu dịch Xuyên Sahara băng qua khu vực. Pháp chinh phục lãnh thổ vào năm 1920 và hợp nhất nó thành một phần của Xích đạo châu Phi thuộc Pháp. Năm 1960, Tchad giành được độc lập dưới quyền lãnh đạo của François Tombalbaye. Người Hồi giáo ở phía bắc phẫn uất trước các chính sách của ông, tình cảm này bùng nổ thành một cuộc nội chiến kéo dài từ năm 1965. Năm 1978, các phiến quân đánh chiếm thủ đô và kết thúc quyền lãnh đạo của phương nam. Tuy nhiên, các chỉ huy phiến quân chiến đấu với nhau cho đến khi Hissène Habré đánh bại các đối thủ. Habré bị tướng của mình là Idriss Déby lật đổ vào năm 1990. Từ năm 2003, khủng hoảng Darfur tại Sudan tràn qua biên giới và khiến quốc gia bất ổn định.

Tchad vẫn gặp khó khăn do bạo lực chính trị và các nỗ lực đảo chính. Tchad là một trong số các quốc gia nghèo nhất và tham nhũng nhất trên thế giới; hầu hết cư dân sống trong cảnh bần cùng nhờ nông nghiệp tự cung cấp. Từ năm 2003, dầu thô trở thành nguồn thu nhập xuất khẩu chính của quốc gia, thay thế công nghiệp bông truyền thống.

Yagha (tỉnh)

Yagha là một trong 45 tỉnh của Burkina Faso, tọa lạc ở Vùng Sahel.

Tỉnh này có diện tích 6468 km2, dân số năm 1997 ước khoảng 116.985 người.

Thủ phủ là Sebba.

Đội tuyển bóng đá quốc gia Tunisia

Đội tuyển bóng đá quốc gia Tunisia (tiếng Ả Rập: منتخب تونس لكرة القدم‎; tiếng Pháp: Équipe de Tunisie de football) là đội tuyển cấp quốc gia của Tunisia do Liên đoàn bóng đá Tunisia quản lý.

Trận đấu quốc tế đầu tiên của đội tuyển Tunisia là trận đấu gặp Algérie vào năm 1957. Thành tích tốt nhất của đội cho đến nay là chức vô địch Cúp bóng đá châu Phi 2004 và tấm huy chương bạc của đại hội Thể thao toàn Phi 1991. Đội đã từng 5 tham dự giải vô địch bóng đá thế giới là vào các năm 1978, 1998, 2002, 2006 và 2018, tuy nhiên đều không vượt qua được vòng bảng.

Ngôn ngữ khác

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.