Valdkund

Valdkund om ristitkundan organizacii ohjandusen da vägen eriližidenke mehanizmidenke, se om suverenižusenke i paneb oiktuzližid järgendusid märitud territorijal. Nügüd'aigan kaik kuivma Mal Antarktikas päiči i valdmered randoidenno oma jagadud läz kaks'sadan valdkundan keskes.

Ku valdkundad da ohjastused oma vaumhed sädamha diplomatižid kesksidoid objektanke, ka se om tundištadud valdkundaks. ÜRO:n kaikenaigaižed ühtnijad oma pävaldkundoikš, ned oma voimusenke panda kel'dod pätindoiden vägehe.

Valdkund tomotab ičeze radmižhe kaik ristitištod, rahvahanikoid. Personid rahvahanikuseta nimitadas apatridoikš.

Valdkundan olendan tundused:

  • Alusenpanijoiden dokumentoiden olend, kus valdkundan sädandan met da tegendad oma kirjutadud: konstitucii, sodadoktrin, käskusišt.
  • Ohjanduz da planiruind: publine tobmuz (parlament, ohjastuz, käskuzkund), oiktuzline sistem, finansine sistem da ičeze rahaühtnik, valdkundaline radmine, alištunuded organizacijad (armii, policii, sijaližed administracijad).
  • Ičezkaluišt (varad da resursad), territorii.
  • Ristitišt da pälidn, valdkundaline kel' (keled).
  • Suverenitet, rahvahanikuz da valdkundaližed simvolad (flag, valdkundznam, gimn).
Wiki letter w.svg Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.
Leviathan by Thomas Hobbes
Tomas Gobbsan «Leviafan»-kirjan kor' (1651. voz'). Kirj om valdkundan problemoiden polhe.
Aigvö

Aigvö-tärtusel om kaks' päznamoičendad:

Geografine aigvö — märitud sarg mapindal 15° levette (±7,5° keskmeridianaspäi). Grinvičan meridian om noländen aigvön keskmeridian.

Administrativine vö (aigzon) — mapindan taho märitud administrativižen aiganke erasen käskusen mödhe. Aigvöid voidas erineda datan mödhe: ozutesikš, UTC−10:00 da UTC+14:00 — ned oma erazvuiččed vöd datan mödhe, hot' niil om ühtejitte päivesen aig.Aigvöd (aigzonad — angl. time zones) homaitas Man punondan ičeze värtmudes ümbri. Niiden formiruind märičeb territorijad ühtejiččiden sijaližen aiganke muga, miše aigan erinend oliži ühten časun kerdoiš. Kožmuz oli tehtud sen polhe, miše panihe 24 administrativišt aigvöd, kaikutte nenišpäi sijadase läz geografišt aigvöd. Lugustusen augčokkoim om Grinvičan meridian (nolänz' meridian, noländen aigvön keskmeridian, augotižmeridian).

Nügüd' aig panese mail'man koordiniruidud aigan abul (UTC), kudambad ottihe Grinvičan aigan (GMT) sijas. UTC-pordhišt om atomaigan (TAI) tazomärašt pordhištod aluseks, se sättub enamba rahvahanikoiden kävutandan täht. Aigvöd mašurudme znamoitas pozitivižeks (päivnouzmpolehe noländes meridianaspäi) vai negativižeks (päivlaskmpolehe) sirdandaks UTC:aspäi. UTC:ha sidotud sirdand vajehtase sijidme kezaližhe aigha kändusenke.

Pohjoiž- da Suvinaboil meridianad vasttase ühtel čokkoimel, sigä «aigvö»- da «sijaline aig»-tärtused oma hamatomad. Mannaboil pidab kävutada mail'man aigad, no Suvinabal, kus Amundsen-Skott-stancii om olmas, kävutadas Uden Zelandijan aigad.

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (lühenduz: AÜV) vai Amerikan Ühtenzoittud Štatad (lühenduz: AÜŠ) (anglijan kelel: United States of America) om valdkund Pohjoižamerikan keskuses. AÜV:oiden pälidn om Vašington, no kaikiš järedamb lidn om Nju Jork.

Nece om koumanz' valdkund Mal ristituiden lugun mödhe (329 millionad eläjid) da nellänz' valdkund pindan mödhe (9 518 900 km²) mail'mas. Mülüb ÜRO:ho, sen Varuitomuden Nevondkundan kaikenaigaine ühtnii. Om PAKO:n päühtnijan, sen üks' alusenpanijoišpäi.

Armenii

Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.Armenii (armen.: Հայաստան, Hajastan), täuz' oficialine nimi — Armenijan Tazovaldkund (armen.: Հայաստանի Հանրապետություն, Hajastani Hanrapetutjun), om mererandatoi valdkund Evrazijas, Kavkazantagaižes. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Jerevan.

Avstrii

Avstrii (saks.: Österreich [ˈøːstɐˌʁaɪç]), täuz' oficialine nimi — Avstrijan Tazovaldkund (saks.: Republik Österreich), om mererandatoi valdkund Evropan keskuses. Vspäi 1955 neitraline valdkund om, vspäi 1995 — EÜ:n ühtnii. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Ven.

Francii

Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.Francii (franc.: France), täuz' oficialine nimi — Francijan Tazovaldkund (franc.: République française), om valdkund Päivlaskmaižes Evropas, Keskmeren da Atlantižen valdmeren randoil. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Pariž.

Francii om üks' videspäi kaikenaigaižes ÜRO:n valdkundas-ühtnijaspäi. Vspäi 1949 Francii om PAKO:n ühtnii (vozil 1966−2009 ei ühtnend sodavägil), vspäi 1957 EÜ:n ühtnii sen alusenpanijaks.

Indii

Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.Indii (hindi: भारत Bhārat, angl.: India), oficialižikš Indijan Tazovaldkund (hindi: भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya, angl.: Republic of India), om kaikiš suremb valdkund Suviazijas ristitišton da pindan mödhe. Pälidn om Uz' Deli.

Italii

Italii (italijan kelel: Italia), täuz' oficialine nimi — Italijan Tazovaldkund (ital.: Repubblica Italiana), om valdkund Suvievropas, Adriatižen, Tirrenižen, Ionižen meriden da Keskmeren randal. Vspäi 1949 PAKO:n ühtnii (üks' alusenpanijoišpäi), vspäi 1958 EÜ:n ühtnii (mugažo üks' alusenpanijoišpäi). Valdkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Rim.

Japonii

Japonii (japon.: 日本 Nippon / Nihon), täuz' oficialine nimi om Japonijan Valdkund (japon.: 日本国 Nippon-koku / Nihon-koku), om sar'hine valdkund Päivnouzmaižes Azijas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Tokio.

Valdkundan konstitucijan ühesanz' kirjutuz kel'dab sidä armijan olemaspäi, sodoihe ühtnemaspäi i sodan tedotamaspäi. Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad oma irdvaruitomuden kaičijaks.

Karjalan Tazovaldkund

Karjal (ven.: Карелия, Карьяла) vai Venäman Karjal, täuz' oficialine nimituz — Karjalan Tazovaldkund (venäkelel: Республика Карелия, ičenaižkarjalan kelel: Karjalan tašavalta, livvinkarjalan kelel: Karjalan tazavaldu, suomen kelel: Karjalan tasavalta), om Venälaižen Federacijan subjekt, Venäman üks' tazovaldkundoišpäi. Se mülüb Lodehližhe federaližhe ümbrikho.

Karjalan Tazovaldkundal om röunoid Arhangel'skan agjanke päivnouzmal, Vologdan i Leningradan agjoidenke suvel, Suomenmanke päivlaskmal (798 km), Murmanskan agjanke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab Jävaldmeren Vauged meri.

Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Petroskoi. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad.

Kazahstan

Kazahstan (kaz.: Қазақстан, ven.: Казахстан), täuz' oficialine nimi — Kazahstanan Tazovaldkund (kaz.: Қазақстан Республикасы, ven.: Республика Казахстан), om valdmererandatoi valdkund Azijas da Evropas paloin. Pälidn om Nur-Sultan.

Kazahstanan pind om 2 724 902 km² (ühesanz' sija mail'mas).

Kitai

Kitai (ičeze nimi — kit.: 中國 / 中国, pin'jin': Zhōngguó, vepsän kirjamil Čžun Go «keskvaldkundad»), täuz' oficialine nimi om Kitain Rahvahaline Tazovaldkund (kit.: 中華人民共和國, pin'jin': Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, vepsän kirjamil: Čžunhua Žen'min' Gunhego) om valdkund Azijan päivnouzmas. Se om kaikiš suremb valdkund mail'mas ristitišton lugun mödhe. Pälidn om Pekin.

Kitai om ÜRO:n kaikenaigaine ühtnii sen alusenpanendan aigaspäi. Kitain armii om kaikiš suremb aktivižen mülükundan mödhe (2,035 mln ristituid). KRT kodvi ičeze atombombad vn 1964 redukus. Järed ripmatoi kosmine programm om valdkundal.

Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz

Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz (Nevondkundaline Ühtištuz; ven.: Союз Советских Социалистических Республик) — valdkund oli vodespäi 1922 vodhesai 1991 Evropas da Azijas.

Valdkund oli südäitukuiženke azegištonke.

Eläjiden lugu — 293 047 571 (1989) (nellänz' surtte mail'mas).

Pind — 22 402 200 km² (kaikiš suremb mail'mas).

Pälidn oli Moskv.

Pol'šanma

Pol'šanma (pol'šan kelel: Polska), täuz' oficialine nimi — Pol'šanman Tazovaldkund (pol'š.: Rzeczpospolita Polska), om valdkund Evropan keskuses. Pälidn da kaikiš järedamb lidn om Varšav.

Vspäi 1999 valdkund om PAKO:n ühtnijan, vspäi 2004 om EÜ:n ühtnijan.

Pol'šanman pind om 312 685 km² (ühesanz' sija Evropas). Vl 2017 eläjiden lugu oli 38,5 millionad ristituid (koumekümnenz' kudenz' sija Mal).

Saksanma

Saksanma vai Germanii (saks.: Deutschland, vepsän transkripcii «Doičland»), täuz' oficialine nimituz — Saksanman (Germanijan) Federativine Tazovaldkund (saksan kelel: Bundesrepublik Deutschland), om valdkund Evropan päivlaskmas, Pohjoižen da Baltijan meriden randištoidenke. Federacijan pälidn da kaikiš suremb lidn om Berlin. Federaližen ohjastusen ministrusiden da agentusiden pala sijadase vanhas Bonn-pälidnas.

Ristitišton lugun mödhe valdkund om kaikiš suremb Päivlaskmaižes Evropas da otab 16:nden sijan mail'mas.

Vspäi 1955 om PAKO:n ühtnijaks (päivlaskmaine pala), vspäi 1958 om üks' EÜ:n alusenpanijaks da sen ühtnijaks (mugažo päivlaskmaine pala).

Suomenma

Suomenma, täuz' oficialine nimi — Suomenman Tazovaldkund (suom.: Suomi, Suomen tasavalta, roč.: Finland, Republiken Finland), om valdkund Pohjoiževropas. Suomenman pälidn da kaikiš suremb lidn om Hel'sinki.

Vspäi 1995 om EÜ:n ühtnijan, mülüb evron zonha sen alusenpanendaspäi vl 1999. Suomenma om neitraline valdkund.

Sur' Britanii

Sur' Britanii (angl.: United Kingdom [jʊnaɪtɪd kɪŋdəm] «ühtenzoittud kunigahuz», lühenduz: UK), täuz' oficialine nimituz — Suren Britanijan da Pohjoižen Irlandijan Ühtenzoittud Kunigahuz (anglijan kelel: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), om sar'hine valdkund Päivlaskmpol'žes Evropas. Päine da sen kaikiš suremb lidn om London. Vspäi 1973 Evropan Ühtištusen ühtnii. Se om valdkund südäitukuiženke azegištonke, ÜRO:n Varuitomuden nevondkundan kaikenaigaine ühtnii.

Üks'jäine röun kuivudme om Irlandijanke (360 km). Vaiše 35 km om Suren Britanijan suvirandištospäi Francijan pohjoižrandištho La Manš-sal'men kal't, ned oma ühtenzoittud vižkümnekilometrižel evrotonnelil.

Turkanma

Turkanma vai Turcii (turkan kelel: Türkiye [ˈtyɾcije]), täuz' oficialine form — Turkanman (Turcijan) Tazovaldkund (turk.: Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti]), om valdkund Azijan suvipäivlaskmas, paloin Evropan suvipäivnouzmas (20% eläjid da 3% territorijad). Pälidn om Ankar, kaikiš suremb lidn — Stambul.

Vspäi 1952 valdkund om PAKO:n ühtnijaks. Om associacijoiš EÜ:nke vspäi 1964, kandidat ühtnemha sihe vspäi 2000.

Ukrain

Ukrain (ukr.: Україна, se om täuz' oficialine nimituz) om valdkund Päivnouzmaižes Evropas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kijev.

Sikš ku Ukrain om blokanirdaliženke statusanke, ka valdkundale ei sa tehtas nimiččen blokan ühtnijaks. Om associacijoiš EÜ:nke vs 2014 sügüz'kun 16. päiväspäi.

Venälaižen Federacijan subjektad

Voden 1993 konstitucijan mödhe Venälaine Federacii om federativine valdkund. Venälaižes Federacijas om 83 subjektad (regionad): 21 tazovaldkundad, 46 agjad, 9 randad, 4 avtonomišt ümbrikod, 2 federaližen alištusen lidnad da 1 avtonomine agj.

Venäma

Venäma (venäkelel: Россия) vai Venälaine Federacii (lühetud nimi: VF, ven.: Российская Федерация), molembad nimitused oma oficialižed, om valdkund Päivnouzmaižes Evropas da Pohjoižes Azijas.

Venäman pälidn da kaikiš suremb lidn om Moskv. Vl 2017 kaik oli 15 lidnad Venälaižes Federacijas, kudambiden eläjiden lugu oli enamb 1 mln eläjid: Moskv, Piter, Novosibirsk, Jekaterinburg, Alanovgorod (Alauz'lidn), Kazan', Čeläbinsk, Samar, Omsk, Rostov Donal, Uf, Krasnojarsk, Perm', Voronež, Volgograd.

Venäma om Man kaikiš suremb valdkund pindan mödhe — 17 098 246 km². Vl 2010 Venälaižen Federacijan eläjiden lugu oli 141 927 297 eläjad (9-nz' sija Mas). Valdkundaline kel' om venäkel', dai mugažo ičeze valdkundaližed keled oma 23 federacijan subjektoiš.

Venäma om Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacijan, Ripmatomiden Valdkundoiden Ühtnendan, Evrazijan Ekonomižen Ühtištusen da toižiden organizacijoiden ühtnii.

Toižil kelil

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.