Brazilii

Brazilii (port.: Brasil), täuz' oficialine nimituz — Brazilijan Federativine Tazovaldkund (port.: República Federativa do Brasil), om valdkund Suviamerikas. Pälidn om Brazilia.

Pindan dai ristitišton mödhe valdkund otab videnden sijan mail'mas.

Brazilijan Federativine Tazovaldkund
República Federativa do Brasil
 Flag
Flag of Brazil
 Valdkundznam
Coat of arms of Brazil
Pälidn Brazilia
Eläjiden lugu (2018) 208 846 892[1] ristitud
Pind 8 515 770 km²
Brazilijan Federativine Tazovaldkund República Federativa do Brasil
Kel' portugalijan
Valdkundan pämez' Žair Bolsonaru
Päministr Amilton Mouran
Religii hristanuskond
Valüt brazilijan real (R$) (BRL)
Internet-domen .br
Telefonkod +55
Aigvö UTC−5..−2

Istorii

Vn 1822 7. päiväl sügüz'kud Brazilii tedištoiti ripmatomudes Portugalijaspäi i kändihe Brazilijan imperijaks. Vn 1889 15. päiväl kül'mkud vahvištihe tazovaldkundad da sen ohjastust.

Valdkundan Konstitucii om kahesanz' lugul. Se om vahvištadud parlamental i tuli väghe vn 1988 5. päiväl redukud kaiken rahvahan ümbripagižmižen i znamasižiden kohendusiden löudmižen jäl'ghe. Konstitucii om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.

Geografii da klimat

Brazil topo
Brazilijan topografine kart.

Brazilii om mavaldkundröunoiš Venesuelanke (röunan piduz — 2137 km), Gajananke (1308 km), Surinamanke (515 km) da Francijan Gviananke (649 km) pohjoižes, Urugvainke suves (1050 km), Argentinanke (1263 km) da Paragvainke (1371 km) suvipäivlaskmas, Bolivijanke (3403 km) da Perunke (2659 km) päivlaskmas, Kolumbijanke lodehes (1790 km). Ühthine röunoiden piduz om 16,145 km. Valdkundan pohjoižpäivnouzmaižed, päivnouzmaižed da suvipäivnouzmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri. Randanpird om 7491 km.

Tihedašti elänzoittud man pala sijadase Brazilijan mägištol. Kaikiš korktemb čokkoim om Piko Da Neblin-mägenoc 2994 m ü.m.t., seižub läz Venesuelan röunad. Znamasižed joged oma Amazonas ližajogidenke, Paran da sen ližajoged, i San Fransisku mugažo.

Londuseližed pävarad oma metallad (raudkivend, nikel', tin, marganc, kuld, platin, boksitad, uran, harvad londuses metallad), fosfatad, kivivoi, mec, gidroenergii.

Politine sistem

Palacio Alvorada commons
Palacio Alvorada («päidusen pert'kulu») om Brazilijan prezidentan pert' Brazilias.

Ohjandusen form om federativine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan da sen ohjastusen pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas (vspäi 1997). Üks' varaprezident om prezidentale abhu, kaik rahvaz valičeb händast mugažo nelläks vodeks.

Parlament om kaks'kodine Nacionaline Kongress (port.: Congresso Nacional do Brasil). Üläkodi om Federaline Senat 81 ühtnijanke (kahesaks vodeks). Alakodi om Ezitajiden Kodi 513 deputatanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.

Brazilijan üläühthižed järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 7. päiväl redukud, valitihe parlamentan molembiden kodiden ühtnijoid, i prezidentad varaprezidentanke. Nügüdläine Brazilijan prezident om Žair Bolsonaru vn 2019 vilukun 1. päiväspäi (1. tur — 46,06%, 2. tur — 55,13%); varaprezident om Amilton Mouran siš-žo päiväspäi.

Administrativiž-territorialine jagand

   Kacu kirjutuz: Brazilijan administrativiž-territorialine jagand.

Brazilii jagase 26 štataks (valdkundaks, port.: estado), da 1 pälidnan federaline ümbrik om völ (Brazilia). Ühtetas štatoid vidhe statistižhe regionha (Pohjoine, Pohjoiž-päivnouzmaine, Päivlaskmaiž-keskuzline, Suvipäivnouzmaine da Suvine). Štatad alajagasoiš 5570 municipalitetaks (üks'lugu port. município).

Eläjad

Brazilijas elädas brazilijalaižed.

Valdkundan lidnad-millionerad (enamba 2 mln ristituid vl 2014[2], surembaspäi penembha): San Paulu, Rio-de-Žaneiro, Salvador, Brazilia, Fortalez, Belu Orizonti, Manaus.

Ekonomik

Vl 2012 Brazilijan päeksport oli raudkivend da sen koncentrat (13%), kivivoi (8%), sojanbabud (7%); toine eksport — rogosahar (5%), kodilind (3%), avtod (2%), kuld (1%), fruktsüdäivezi (1%).

Homaičendad

  1. Brazilijan ristitišton endustuz vn 2018 heinkus. // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
  2. Brazilijan ristitišt vn 2014 1. päiväl heinkud. — Brazilijan Geografijan da statistikan institut (ibge.gov.br). (port.)

Irdkosketused

Suviamerikan valdkundad
Suviamerikan valdkundad
Argentin | Bolivii | Brazilii | Čili | Ekvador | Gajan | Kolumbii | Paragvai | Peru | Surinam | Urugvai | Venesuel
2016

2016 (kaks' tuhad kuz'toštkümnenz') voz' — ližapäivvoz', kudamb augotihe videnz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.

Kaikiš lämhemb voz' mail'mas sänkaclendoiden istorijas. Rahvahidenkeskeine Bobanvuiččiden-söndtavaroiden voz'. Tatanmaižen kinon voz' Venämas, Kul'turan voz' Vaugedvenämas, Mul'tikul'turalizman voz' Azerbaidžanas.

Addis-Abeb

Addis-Abeb (amhar. transliteracii: Addis Abäba «uz' änik», orom.: Finfinne «(londuseližed) hulad purtked») om Efiopijan pälidn da kaikiš suremb lidn, mugažo Afrikan Ühtištusen pälidn.

Nügüdläine lidn om tetab vspäi 1886.

Aigvö

Aigvö-tärtusel om kaks' päznamoičendad:

Geografine aigvö — märitud sarg mapindal 15° levette (±7,5° keskmeridianaspäi). Grinvičan meridian om noländen aigvön keskmeridian.

Administrativine vö (aigzon) — mapindan taho märitud administrativižen aiganke erasen käskusen mödhe. Aigvöid voidas erineda datan mödhe: ozutesikš, UTC−10:00 da UTC+14:00 — ned oma erazvuiččed vöd datan mödhe, hot' niil om ühtejitte päivesen aig.Aigvöd (aigzonad — angl. time zones) homaitas Man punondan ičeze värtmudes ümbri. Niiden formiruind märičeb territorijad ühtejiččiden sijaližen aiganke muga, miše aigan erinend oliži ühten časun kerdoiš. Kožmuz oli tehtud sen polhe, miše panihe 24 administrativišt aigvöd, kaikutte nenišpäi sijadase läz geografišt aigvöd. Lugustusen augčokkoim om Grinvičan meridian (nolänz' meridian, noländen aigvön keskmeridian, augotižmeridian).

Nügüd' aig panese mail'man koordiniruidud aigan abul (UTC), kudambad ottihe Grinvičan aigan (GMT) sijas. UTC-pordhišt om atomaigan (TAI) tazomärašt pordhištod aluseks, se sättub enamba rahvahanikoiden kävutandan täht. Aigvöd mašurudme znamoitas pozitivižeks (päivnouzmpolehe noländes meridianaspäi) vai negativižeks (päivlaskmpolehe) sirdandaks UTC:aspäi. UTC:ha sidotud sirdand vajehtase sijidme kezaližhe aigha kändusenke.

Pohjoiž- da Suvinaboil meridianad vasttase ühtel čokkoimel, sigä «aigvö»- da «sijaline aig»-tärtused oma hamatomad. Mannaboil pidab kävutada mail'man aigad, no Suvinabal, kus Amundsen-Skott-stancii om olmas, kävutadas Uden Zelandijan aigad.

Alüminii

Alüminii (Al — aluminium latinan kelel) om 13nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas), tabluden koumandes periodas.

Element om lujas levitadud Man kores (7,5..8,1%), sen kaikiš paksumb metall. Vl 1825 danijalaine Hans Ersted-himik sai alüminijad ezmäižen kerdan. Nimitihe latinan kelen alumen-sanaspäi «muigištandsubstancii».

Alüminii om vähäntoksine, sen erased ühtnendad oma toksižemb. Ei ühtne olijoiden metabolizmha.

Argentin

Argentin (isp.: Argentina), täuz' oficialine nimituz — Argentinan Tazovaldkund (isp.: República Argentina), om valdkund Suviamerikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Buenos Aires.

Brazilia

Brazilia (port.: Brasília) om Brazilijan administrativine pälidn. Se om Pälidnan federaližen ümbrikon keskuz, nellänz' surtte lidn valdkundas eläjiden lugun mödhe.

Vl 2019 lidn vasttab Kezaližen Universiadan vändoid.

Litii

Litii (Li — lithium latinan kelel) om koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas), tabluden kahtendes periodas.

Litii om harv Man kores — 21 grammad tonnas, südäiolend merivedes 17 mg/L. Ročilaine himik Johann Arfvedson avaiži litijan vl 1817. Nimitihe mineraližen löudandan mödhe (amuižgrek.: λίθος «kivi»).

Metalline litii kucub hibjan poltatesid vedenke reagiruiden.

Los Andželes

Los Andželes (angl.: Los Angeles [lɒs ˈændʒələs], isp.: Los Ángeles [los ˈaŋxeles], lühenduz: L.A.) om lidn AÜV:oiden suvipäivlaskmas, Tünen valdmeren randal. Se om kahtenz' surtte lidn valdkundas, sijadase Kalifornii-štatan suves.

Lidn om AÜV:oiden tedon, kinofil'mdandan, opendusen, tegimišton da bobuštusiden järed keskuz.

Los Andželes vastsi Kezaližid Olimpižid vändoid vozil 1932 i 1984, möst lindäs vodel 2028.

Montevideo

Montevideo (mugažo ispanijan kelel, virktas: [monteβiˈðe.o], kändase: «mägen nägen», täuz' nimi: San Felipe y Santiago de Montevideo) om Urugvain pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Montevideon agjan administrativižeks keskuseks, agj om Montevideo-lidn praktižešti.

Lidn om valdkundan ižandusen, kul'turan da politikan keskuz, opendusen aluzkundoiden keskuzsija.

Nairobi

Nairobi (mugažo anglijan-ki kelel i suahili-kelel; sijaline virkand: [naɪˈroːbi]) om Kenijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om pälidnan ümbrik administrativižikš.

Lidn om valdkundan openduzkeskuz i Afrikan znamasine finansine keskuz. ÜRO:n ližaofis, Coca-Cola:n, Toyota:n tegimed da kompjutergigantoiden afrikanižed päfaterad sijadasoiš Nairobiš.

Niobii

Niobii (Nb — niobium latinan kelel) om 41nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas), tabluden videndes periodas.

Element om harv londuses, ei voi löuta sidä joudjas olendas, pala Man kores — 18 grammad tonnas. Anglijalaine Čarl'z Hetčett-himik avaiži niobijan vl 1801, i vhesai 1950 nimitihe sidä «kolumbii» (Cb) Sures Britanijas i AÜV:oiš, AÜV:oiden nimen mödhe sil aigal. Saksalaine Genrih Roze-himik erišti elementad tantalaspäi i nimiti sidä Tantalan Nioba-tütren oiktastuseks. 19. voz'sadan lopus francine Anri Muassan-himik sai puhtast niobijad ezmäižen kerdan.

Paragvai

Paragvai (isp.: Paraguay, guaranikš: Paraguái), täuz' oficialine nimi — Paragvain Tazovaldkund (isp.: República del Paraguay, guaranikš: Tetã Paraguái), om mererandatoi valdkund Suviamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Asunsjon.

Rahvahidenkeskeine kosmosstancii

Rahvahidenkeskeine kosmosstancii, RKS (ven.: Международная космическая станция, МКС, angl.: International Space Station, ISS) om orbitstancii, kudambad kävutadas kuti äimetoine kosmostedokompleks. RKS — ühthine rahvahidenkeskeine projekt, kudambha ühtnedas 15 valdkundad (kirjamišton mödhe): Alamad, AÜV, Bel'gii, Brazilii, Danii, Francii, Germanii, Ispanii, Italii, Japonii, Kanad, Norvegii, Ročinma, Šveicarii, Venäma.

Salvador (lidn, Baii, Brazilii)

Salvador (mugažo portugalijan kelel, znamoičeb «Spas», «pühä päzutai») om Brazilijan lidn valdkundan päivnouzmas. Se om Baii-štatan pälidn, Brazilijan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Port Atlantižen valdmeren randal.

Eländpunktan aluz om pandud vl 1549 sirdnikoil-portugalijalaižil, i vhesai 1763 se oli Brazilijan pälidnaks, sid' Rio.

Vl 2014 eläjiden lugu oli 2 902 927 ristitud.

Suviamerik

Suviamerik (isp.: América del Sur, Sudamérica, Suramérica, port.: América do Sul, guaran.: Ñembyamérika, keč.: Urin Awya Yala, Urin Amerika) om kontinent. Se da Pohjoižamerik mülüdas Man kuivha Amerik-palaha. Sijadase suvižel, pohjoižel i päivlaskmaižel mapoliškoil.

Suviamerikan valdkundad

Kaik om 12 ripmatont valdkundad Suviamerikas.

Sen ližaks 3 rippujad territorijad om olmas Suviamerikas.

Tehran

Tehran vai Tegeran (farsikš تهران‎ — [tʰehˈɾɒ:n], pagin. [tʰehˈɾu:n]), om Iranan pälidn. Se om Iranan da Päivlaskmaižen Azijan kaikiš suremb lidn.

Torii

Torii (Th — thorium latinan kelel) om 90nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period).

Element om harv Man kores, 8..13 grammad tonnas. Ročilaine Jöns Bercelius-himik sai torijad ezmäižen kerdan vl 1828. Metall om nimitadud skandinavižen Tor-jumalan oiktastuseks.

Šanhai

Šanhai (kit.: 上海, pin'jin': Shànghǎi) om kaikiš suremb lidn da ižandusen keskuz Kitaiš.

Vl 2014 eläjiden lugu om 24 256 800 ristitud. Lidnan pind — 6 340,5 km2.

Lidn sijadase Janczi-jogen suhišton randoil.

Geografižed koordinatad oma 31°12′0″ N da 121°30′0″ E.

Toižil kelil

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.