Monarchìa

Ła monarchìa ła xe na fórma de governo 'ndo che el Capo de Stato el xe uno soło e 'l trasméte ereditariamente l'incargo a persóne de ła só faméja o sielte da łu stéso.

Gh'è vari tipi de monarchìa, drio i criteri che se ciapa par far ła clasìfica:

Ciaramente, ghe xe anca conbinasion de 'sti tipi cua come Monarchìa Asołuta Ełetiva o Monarchìa Ełetiva Costitusionałe.

Se a capo del Stato ghe xe dó persóne co i stési poteri precixi se parla invese de Diarchìa.

Bahrein

El Bahrein o anca Bahrain, ufisialmente Regno del Bahrain, el xe un stato de l'Axia sudosidental.

El confina a òvest co l'Arabia Saudita e a sud col Qatar.

Capo de Stato

El Capo de Stato l'è el raprexentante pi alto de un Stato.

El pol èser de tipi difarenti: Re/Prìnsipe/Granduca ('nte łe monarchìe) , Presidente ('nte łe repùbliche).

Ghe xe vari ordenaminti statałi, che i prevéde poteri difarenti par el Capo de Stato:

Repùblica parlamentar: un Presidente solo raprexentativoRepùblica presidensiałe: un Presidente a capo del poter executivo (governo)Monarchìa Costitusionałe: un Re/Prìnsipe/Granduca soło raprexentativo o che 'l condivide el poter executivo col governoMonarchìa Asołuta: un Re co tuti tri i poteri statałi (poter legislativo, poter executivo e poter giudisiario)Par quanto stran che posa senbrar, al mondo ghe xe Monarchìe che, seben che łe sia sołute, el Re el vien votà e no'l xe mìa ereditario: łe vien ciamàe Monarchìe asołute ełetive.

In tuto el mondo ghe xe vari Regni, calche Prinsipato (Monaco o el Liechtenstein) ma un Granducato soło (el Lusenburgo).

Al mondo ghe xe sol che du Stati indove che el Capo de Stato no 'l xe mìa uno soło ma i vien governài da du Capi de Stato contenporaneamente: Repùblica de San Marin (i cusì-ciamài Capitani Reggenti) e el Co-prinsipato de Andora (come che dixe el nome el ga du prìnsipi).

Parò i Capi de San Marin i ga poteri efetivi mentre quii de Andora (che i xe foresti, un vescovo spagnoło e 'l Presidente franséxe) i è sol che garanti internasionałi formałi par asegurar che ła pìcoła Andora no ła vegna mésa sóto da nisuni.

Costitusion

Al dì d'anco' ła Costitusion (pron. "costituzhion, costituzion, costitusion") ła xe ła leje fondamentałe de un Stato: in serti Stati defati, come ła Germania o el Vatican, se dopra propio el termine Leje Fondamentałe al posto de Costitusion come che ła se ciama in Itałia co ła Costitusion Itałiana.

Dependense de ła Coróna

Col nome uficiałe del Dependense de ła Coróna se intende un grupo de teritori che depende diretamente da ła Monarchìa Britànica ma no łe fa mìa parte del Stato del Regno Unìo, diversamente dai Teritori da Mar.

Fra łe dependense de ła Corona ghe xe łe Ìxołe del Canal e l'Ìxoła de Man.

Łe xe dei posediminti veci che no i è mai stài unìi formalmente coi altri Regni (Inghiltera, Gàłes, Scozia, Irlanda) che invese i ga formà el Regno Unio de Gran Bretagna e Irlanda del Nord.

Fransa

Ła Fransa (in fransexe, France), ufisialmente Repùblica fransexe (in fransexe République française) ła xe un stato de l'Eoropa osidentałe.

Ła confina a nordest co el Belgio, el Lusenburgo e ła Xermania, a est co ła Svissera, a sudest co ła Itałia e co Mònaco, a sudovest co Andora e ła Spagna.

Ixołe Fær Øer

Łe ìxołe Fær Øer (in faroéxe Føroyar, in danéxe Færøerne) łe xe un stato insułar, nasion costitutiva de el Regno de Danimarca, de ła Eoropa setentrional.

I paexi pi' visini i xe ła Norvegia a est, el Regno Unìo a sud e sudest e ł'Islanda a nordovest.

Monarchìa Costitusionałe

Ła Monarchìa Costitusionałe ła xe na fórma de governo indove che el Capo de Stato el xe un Re o na Regina co poteri łimitài da ła Costitusion.

Spéso el Re o ła Regina i ga soło che poteri raprexentativi (el caxo pi conosùo l'è el Regno Unìo de Gran Bretagna), ma in calche caxo i ga el poter executivo cioè i xe a capo del governo e i coordena l'atività dei Ministri (p.ex. el Prinsipato de Mònaco) e pi raramente i ga anca poter giudisiario nominando i giùdisi del tribunal (par exenpio el Liechtenstein).

Se 'l Re el ga poteri asołuti se trata invese de na Monarchìa Asołuta.

Monarchìa Ełetiva

Ła monarchìa ełetiva ła xe na fórma de governo bastansa rara 'ndo che el Capo de Stato el ga un tìtoło (Re, Regina, Prìnsipe...) e magari anca poteri da sovran, ma el vien votà al posto de ciapar l'incargo par via ereditaria in modo automàtico.

Monarchìa Federałe

Na Monarchìa Federałe ła xe na fórma de governo fata da na federasion che a capo ghe xe un Sovran (Re, Regina, Prìnsipe, Sultan) al posto de èserghe un Presidente come 'nte łe Repùbliche Federałi.

No ła va mìa confuxa co l' union personałe de vari Stati parché in cûel caxo lì ogni Stato l'è na monarchìa independente da łe altre ma, par motivi diversi, tuti quanti i ga ła stésa persóna come Re.

Par exenpio: el Cànada el ga ła stésa Regina del Regno Unìo ma tuti du i xe Stati independenti l'un da l'altro cioè ghe xe na union personałe; invese el Cànada, de suo, l'è divixo federalmente in vari teritori e comunità che parò łe fa capo al governo sentrałe federałe e donca se pol dir che el Cànada, de suo, el xe na monarchìa federałe.

Monarchìa asołuta

Na Monarchìa Asołuta ła xe na fórma de governo onde che 'l Re (o el Prìnsipe o el Sultan) el ga tuti i poteri legislativo, executivo e judisiario e 'l comanda diretamente o par mexo de persóne nominàe da eło stéso: łe leje che 'l fa łe ga pi inportansa de tute łe altre leje e no łe vien limitàe da nisuna Costitusion.

Se vien aprovà na Costitusion xe parché el Re stéso l'aceta de fàrghene una e'l pol canbiarla quando che 'l vol.

Łe Monarchìe Asołute łe pol parò èsera ełetive, cioè el Sovran che comandarà el vien votà da un grupo de sitadini o alti funsionari: in 'sti rari caxi se parla de Monarchìa Ełetiva (asołuta).

In Europa gh'è un caxo soło de Monarchìa Asołuta Ełetiva, cioè ła Sità del Vatican indove che el Papa ełeto el ga tuti quanti i poteri ma el ga da èser votà dai Cardinałi e no'l pol mai trasferir definitivamente i poteri a chi che ghe par e piaxe. El Vatican comunque el ga na Leje Fondamentałe promulgà dal Papa.

Fora da l'Europa gh'è invese Monarchìe Asołute (no ełetive): par exenpio l'Arabia Saudita ła xe governà da un Re che 'l ga tuti i poteri e no'l vien mìa votà, ma el trasméte i só poteri a xente de ła faméja nominando un fiol, un nevódo o un cuxin.

Monarchìa parlamentar

Ła monarchìa parlamentar ła rapresenta ła natural evołusion storega deła monarchia costitusional. Se ntel secondo caxo el re, sepur privà del potere łegislativo e de queło giudisiario, el xe ancora titołare del poter executivo e duncue deła guida połitega deło Stato, 'ntel sistema parlamentar el re el vien ridoto a esare 'na figura puramente serimoniałe, el rapresentante de ł'unità nasionale.

Parlamentarismo

El parlamentarismo o sistema parlamentare xé on tipo de forma de goerno democratega, la pì difuxa en Eoropa, andove la volontà popolare la xé afidada al parlamento.

El parlamentarismo el se pole diferensiare in do manjiere:

Repùblica Parlamentar: el cao del stato el vien eleto dal parlamento in sentada comun, e l'è tenporaneo (in italia el dura 5 ani, se nol casca prima par motivi interni).

Monarchìa parlamentar: la carega del capo de stato la vien raprexentada dal monarca, sielto par via ereditaria e dinastega.Tute le do forme de goerno, le xé articolae segondo la stesa fixionomia de tipo monistego (mònos = uno solo) che vole dire che el podere pulitego el se insentra so on unico organo: el parlamento. Sto qua l'è on posto democratego n'tel cual se forma e vive la democrasia raprexentativa, incuanto i sitadini vota da chi esar raprexentai.

Prinsipato de Mònaco

Mònaco, ufisialmente el Prinsipato de Mònaco (franséxe: Principauté de Monaco; monegasco: Principatu de Múnegu), el xe un Stato de ła Eoropa osidental.

El confina a nordovest co ła Fransa.

Sità del Vatican

El Stato de Sità del Vatican (in łatin. Status Civitatis Vaticanæ) el xe un Stato de ła Eoropa meridional.

El xe na enclave rento l'Itałia e 'l confina soło co Roma.

Spagna

Ła Spagna (España en spagnol), ufisialmente el Reino de Spagna (Reino de España en spagnol) el xe on stado de l'Eoropa meridionał co cavedał Madrid.

Ła Spagna ciapa rento gran parte de ła Penìxoła Iberica e a confina a òvest co'l Portogal, a nordovest co Andora e Fransa e a sudest co Gibiltera, a ga anca do esclavi łe sità de Seuta e Melija.

Svèsia

La Svèsia (en svedexe: Sverige) la xe un Stado del nord de l'Eoropa, inte la Penisola Scandinava.

La confina co la Norveja a nord-ovest e co la Finlandia a est; la xe coligada a sudest co la Danimarca.

Swaziland

El Swaziland, ufisialmente Regno del Swaziland el xe on Stato picenin de l’Àfrica del Sud.

El confina col Mozanbico a est e col Sudàfrica a ovest.

Zordania

La Zordania, ufisialmente Regno Hassemìa de Zordania (in arabo المملكة الأردنية الهاشمية, al-Mamlaka al-Urdunniyya al-Hāshimiyya) le xe un Stato del Mezo Oriente inte l'Asia sudosidental.

La confina a nord co la Siria, a nord-est co l'Iraq, a sud-est e a sud co l'Arabia Saudìa, a sud-ovest co'l Mar Rosso, a ovest co Israel e i Teritori Pałestinexi.

- Ideołoxie pułiteghe
Cristianexemo democratego: Popołarismo - Comunitarismo - Cristianexemo liberałe - Cristianexemo sociałe - Teocon
Liberałismo: Liberałismo sociałe - Liberałismo conservatore - Liberałismo verde - Radicałismo - Libertarianismo - Libertarismo - Anarco-capitałismo - Liberałismo nasionałe - Liberałismo economego - Neoliberismo - Keynexismo - Keynexismo miłitare - Individuałismo - Sentrismo - Capitałixmo
Sociałismo: Socialdemocrasia - Sociałismo democratego - Sociałismo riformista - Masimałismo - Sociałismo rivołusionario - Sociałismo rełijioxo (Sociałismo cristian - Sociałismo islamico - Sionismo sociałista) - Sociałismo liberałe - Sociałismo libertario - Sociałismo umanitario - Comunismo (Marxismo, Leninismo, Stałinismo, Marxismo-Leninismo, Trotskismo, Maoismo, Juche, Songun, Castrismo, Guevarismo, Antirevixionismo) - Eurocomunismo - Comunismo cristian (Catocomunismo) - Social-comunismo - Internasionałismo prołetario - Ecosociałismo - Sociałismo del XXI secolo (Chavismo) - Anticapitałismo - Sociałismo progresista - Neomarxismo - Neostałinismo - Sindacałismo - Sindacałismo rivołusionario - Femenismo sociałista - Cołetivismo - Revixionismo marxista - Post comunismo - Sociałismo nasionałe - Sociałismo cinexe
Fasismo: Sansepolcrismo - Nasionalsociałismo - Corporativismo - Sociałixasion - Organesismo - Fasismo clericałe - Fasismo de sanca - Neofasismo - Neonasismo - Sindacałismo fasista - Sindacałismo corporativo - Sindacałismo nasionałe - Franchismo - Post-fasismo - Naxifasismo - Ixlamofasismo - Reasionarismo - Naximaoismo - Nasionalbolscevismo - Tersa via fasista - Sociałismo nasionałe
Conservatorismo: Conservatorismo sociałe - Conservatorismo liberałe - Conservatorismo nasionałe - Conservatorismo uninasionałe - Neoconservatorismo - Conservatorismo fiscałe - Conservatorismo progresista - Tradisionałismo - Reasionarismo - Teocon
Progresismo: Riformismo - Tersa via - Sociałismo progresista - Conservatorismo progresista
Nasionałismo: Identitarismo - Iredentismo - Monarchismo - Nasionałismo de sanca - Nasionałismo eoropeo - Sociałismo nasionałe - Patriotismo - Republicanesimo - Sovranismo - Indipendentismo - Nasionałismo rivołusionario - Nasionałismo liberałe - Sindacałismo nasionałe - Panasionałismo - Etnonasionałismo
Cosmopułitismo: Democrasia cosmopułita - Internasionałismo - Mondiałismo
Anbientałismo: Liberałismo verde - Ecosociałismo - Ecofasismo - Econasionałismo - Ecoterorismo - Animałismo
Federałismo: Federałismo eoropeo - Federałismo itałiano - Rejonałismo
Anarchia: Anarchismo cristian (Tolstoismo) - Anarco-capitałismo - Anarco-sociałismo - Anarco-comunismo - Anarco-individuałismo - Anarco-sindacałismo - Anarco-paxifismo - Anarco-femenismo
Altro: Agrarismo - Autonomismo rejonałe - Eoropeismo - Eurosetisismo - Femenismo - Republicanesemo - Monarchismo - Costitusionałismo - Parlamentarismo - Presidensialismo - Paxifismo - Trasversałismo - Venetismo

Altre lengue

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.