Lat

La lat la è an alimento liquido fat da le ghiandole mamarie de le mastce de i mamiferi. Al ocor par darghe da magnar a i boat de i mamiferi a 'l inižio de la so vita.

Fata ecežion par al ornitorinco e al echidna aonde che da le ghiandole mamarie la lat la va direta a 'l esterno, ten tuti i mamiferi la se bina te 'l scarp (che al pol esser fat da 'n numero variabile de tete), e al gnen fora da i tet solche se i gnen stimoladi da la boca de 'l boat.

Infin da la antichità i omi i à inparà a stimolar i tet co le man in modo da far gner fora la lat de žerti mamiferi, in particolar de le vache.

Al bisogn de salvar la lat al à portà a la invenžion de diversi derivadi de longa scadenža come al botiro, al fiormai, al jogurt e la poina.

la lat pena moldesta par esser beesta la à da gner boista in modo da sterilizarla da eventuai bateri che la pol er la vaca. An procedimento pì segur al è la pastorizažion. Na olta la lat la era tuta de 'l primo tipo, ma la industrializažion de le laterie e le norme igieniche le à fat in modo che par ani te 'l marcà se epje catà solche lat pastorizada. Al dì de incoi se pol vender ancora la lat pena moldesta purchè se 'l fae co adeguade autorizažion secont na filiera controlada. Al è in continua cressita al numero de distributor de 'l genere. An nantro tipo de lat che se cata te 'l marcà al è quel a longa conservažion, che al à subì an tratamento de uhterizažion.

Co 'l termine "lat crut" se intende quel che la vaca la fa de i primi dì dopo er fat al vedel. Se trata de 'n lat che no 'l è tant adato a la alimentažion de i omi e che, se 'l gnen laorà, al dà origine a 'l formai cagnon o pincion, da la carateristica spuža de piei.

Milk glass
An goto de lat
Acuxativo

El caxo acuxativo (lat. accusativus casus) el xe ła fórma de ła declinasion doparà par indicar el conpleménto ogeto o el moto a luogo come par exenpio in latin "hominem video" (védo l'omo) o anca "domum eo" (vo caxa).

Diałeto vèneto sentral-setentrional

El vèneto sentro-setentrional el xe ła variante vèneta parlà 'nte ła Marca trevixana e groso modo el corispónde al trevixan destra Piave (trevixan meridionałe) che 'l tira al venesian e al vèneto sentrałe.

El trevixan sinistra Piave (trevixan setentrional) invese el tira al belumat e 'l va far parte del veneto setentrional.

Łe caratarìstiche pi particołari łe xe:

finałi in -r, -l anca derivàe da dopie latine (oltre a n, r, l normałi): fradel da lat. fratellu[m], ła pel da lat. pelle[m], el fer da lat. ferru[m], caval da lat.volg. caballu[m] al posto de łe fórme xenerałi fradeło, ła pełe, el fero, cavało

oltre a łe fórme xenerałi come canal, campanil, saver, parol, faxol / faxiol, can, tren, paron

parò el ga manco consonanti finałi del vèneto setentrional e donca el ga fórme xenerałi come: toco, gato, pómo

secónda p.singołar precixa de ła tersa come el vèneto setentrional ma co vocal finałe (-a/-e , donca gnente metafonexi): te sente = el sente, te perde = el perde

prima plural in -én: magnén (magnémo), sentén (sentimo/sentémo)

calche caxo de metafonexi se ghe xe -i finałe: ròcol - ròcui , córar - curi

el conejanéxe el ga łe vecie forme cior (tor), el ciol (el tol) che 'ntel resto del vèneto invese łe ga sopravivesto soło nel famóxo cio! (orixinariamente inperativo de "cior")

Dogado

El Dogado (it. Ducato, lat. Ducatus) el xe un termine de la lengua veneta chel vegnéa doparà sia par indicar el goerno del Doxe, sia el periodo de la so permanensa in càrica, sia el teritorio metropolitan de la Republica Veneta.

Con sto ultimo significato, quindi, el Dogado el rapresenta la sità de Venexia e la sotile banda costiera che va da Loreo a Grado che la costituéa propriamente el Dogado de Venexia o Ducatus Venetus. I confini del dogado i se ga dopo slargà fin a èssar delimità da Goro a sud, dal Polesine e el Padoan a ovest, el Trevisan e el Friul a nord e la foce de l'Isonzo a est. Venexia la jera oviamente parte del Dogado.

Le parti restanti del teritorio de la Republica le se ciamava Stato da Mar e Stato da Tera (o Domini de Teraferma).

Fora de Venexia, capital e in pratica sità-stato, l'aministrazion la jera sudivisa in nóve distreti a partir da nord: Grado, Caorle, Torseo, Muran, Malamoco, Ciosa, Loreo, Cavarzere e Gambarare. In sostituzion dei pi antichi Tribuni eletti dal popolo e Gastaldi Ducali invià dal Doxe, durante la Republica ciascun distreto l'era retto da un patrizio col titolo de podestà , a ecezion de Grado, che l'era retta da un conte.

Nel dogado se nominava i seguenti regimenti:

Caorle: Podestà par 16 mesi;

Cavarzere: Podestà par 16 mesi;

Ciosa: Podestà par 16 mesi;

Gambarare: Podestà par 24 mesi;

Grado: Conte par 16 mesi;

Castel de Sant'Andrea de Lio: Castelan par 16 mesi;

Malamoco: Podestà par 16 mesi;

Mestre: Podestà e Capitan par 16 mesi;

Muran: Podestà par 16 mesi;

Torseo: Podestà par 16 mesi.

Enclave

Na enclave (lat. inclavatus inciavà, sarà sù, sarà rento) ła xe un teritorio che 'l fa parte de un Stato, ma che el xe conpletamente sarà sù dal teritorio de n'altro Stato che l'è tuto intorno ai só confini.

De sòłito co ła paroła enclave se entende anca łe semi-enclave, i Stati-enclave, łe quaxi-enclave e łe esclave anca se come se véde pi sóto no 'l xe mìa un uxo propio coreto.

Łe enclave no łe va gnanca confuxe co łe zone estrateritoriałi che łe xe tochi de tera de un Stato che i vien dài in gestion a un Stato foresto, ma formalmente no i xe mìa teritorio foresto.

Fasismo

El fasismo (it. Fascismo) el xe stà un movimento połitico de estrema drita del XX secoło , nato in Itałia ała fine deła prima guera mondial, in parte come reasion a ła Rivołusion Bolsevica del 1917 in Rusia e a łe forte łote sindacałi de operai e contadini, rivà al'apice nel Biennio rosso, in parte in połemica coła soçietà liberal-democratica segnà da l'esperiensa deła guera.

El nome el vien da ła paroła faso (lat.: fascis) e el fa riferimento ai fasi che doparava i veci litóri de l'antica Roma come simboło de union. L'asa che ghe xe nel fascio ła sinbołegiava el so poter, in particołare el so poter xurisdisional.

L'ideator e guida prinçipal del fasismo l'jera el Duse, Benito Mussolini.

Formai

El formai o formajo al è an derivà de 'l lat, otegnest a far precipitar la caseina. Al formai se pol magnarlo fresch o invecià.

Par far al formaj se met la lat inte te na cagliera e se 'l scalda a 25-33 °C; dopo se zonta al conaio, na sostansa chimica cavada fora da 'l stomech de i mamiferi che lata. El conajo al fa coaugular la caseina che la precipita te 'l fondo de la cagliera. Se bina cossì na pasta che la è al inisio de 'l formai.

Sta pasta se la tira fora da la cagliera co na tela o co sistemi mecanici, po dopo se la met inte te i stanp e quela che no se loga inte la se ciama schiž.

Secont quant grassa o magra che la è la lat se à formai che se pol inveciar o che à da esser magnadi entro poch. Co se magna al formai se cognoss direti se la lat la è stata pastorizada o no: te 'l secondo caso al ciapa an udor da freschin e an gusto an fià agro.

Lateria

La lateria la è tant al edificio fa la azienda par la laoražion de la lat par far i vari derivadi.

Lievore

El lièvore (dal lat. lepus, leporis) el xe na bestia mamìfera che fa parte de ła faméja dei Leporidae insieme col conéjo. In vèneto, el vien ciamà anca lièoro, lièore, gévaro, gévare, diègore, jévro, jévre o géore.

De sòłito dixendo lièvore se intende el Lepus europaeus che l'è ła specie pi conosùa da łe nostre bande.

El xe un animałe scatoxo e vełoce. Ła so rapidità ło ga senpre jutà soratuto a scopi difensivi, scanpando da i predaturi. Anca l'homo, co ła cacia, el raprexenta un perìcoło pal lièvore, visto che ghe piaxe asè el gusto de ła so carne.

Majolera

La majolera la è al conplesso costituì da la casera, da 'l staol o da la pendana, da 'l casel, eventualmente da qualche costružion secondaria (fontana, posa) e da 'l teren destinà a pascol, al tut destinà a 'n uso limità a la stajon estiva e ubicà 'te na zona de montagna (de solito fra i 600 e i 2700 m s.l.m.). Le majolere le é tipiche del nord Italia.

Sta unità produtiva la scominžia la so produžion a 'l inižio de la istà, quando che al vacher al to sù le vache de i contadin de la val par portarle in montagna. Žerte olte al fondo al gnen segà una o doi olte prim de pascolarlo, e sto laoro al ciapa al nome de "cargar montagna".

I vacher i molž le vache a la matina bonora e a la sera, i le assa pascolar de dì e i le manda te 'l staol o te la pendana de not. Par beararle i dopera na fontana o na posa. La lat moldesta i la met in fresca te 'l casel in modo che no la vae agra e che gnene par sora la pana.

Da la laoražion de la lat se fa formai, botiro e poina. Al lapin al gnea beest in minima part da 'l vacher (al fa ndar a 'l cesso), e par la gran part al ghe gnea dat insieme de 'l scòlo a i vedei.

A la fin de la stajon i vacher i torna a portar le vache a val ("desmontegada") in ocasion de la qual gnen fat na festa.

La realtà de la majolera te 'l secondo dopoguera la à cognossest an periodo de crisi par mancanža de redito e de vacher, e par an disintaresse general verso i formai che no è de lat pastorizada e che no i à senpre al stesso gusto.

De i ultimi ani è partì an descorso de contributi par la valorizažion de le majolere che al à portà a 'n rimodernament de le struture e de i machinari doperadi par far formai.

Al Parco Nazionale Dolomiti Bellunesi par esenpio al à organizà tut an troi tematico che al met in comunicažion quasi tute le majolere e le laterie aonde che gnen fat formai particolari, ciamà apunto "la strada dei formaggi".

Resta anca da dir che mandar a past de vache o le žede al permet de concimar al teren in modo da jutar eventuai piante da fruto, utili par al on e anca par i osei, ma la funžion pì inportante la è quela de magnar l'erba, in modo da garantir an rinovament de la vegetažion evitando cossì che gnene avanti la lespa e limitando al ris-cio de incendi.

Modo indefinìo

In lenguìstica un modo indefinìo el xe na fórma verbałe sensa indicasion de persóna.

Par exenpio l'infinìo "ła toła ła serve par disnar", el partisipio (pasà) "dopo disnà gh'è rivà dei amisi " e 'l gerundio "disnando masa se dorme mal" no i dixe mìa da sołi chi che disna (=che pransa): al łìmite se pol capirlo dal resto de ła fraxe o da ła situasion, ma el verbo da soło no'l dixe mìa gnente e podarìa èser "mi, ti, łu, eła, łuri".

Un modo finìo invese el dixe anca da soło chi che fa cósa parché el ga za rento l'indicasion de ła persóna, par exenpio tradisionalmente l'indicativo "disno (mi), te disni (ti), disnè (v.tri/v.tre)" o el condisional "disnarìa (mi), el disnarìa (eło), i disnarìa (łuri)" onde che ła final o el clìtico i identìfica in modo ciaro el sojeto del verbo.

Modi indefinìi tìpisi i xe:

infinìo: ven. "magnar, saver, dormir" , lat. "amare, habere, audire"

partisipio: ven. "magnà, savù(o) / savest(o), dormì(o)" , lat. "amatus, habĭtus, audītus"

gerundio: ven. "magnando, savendo, dormendo , lat. "amandus, habendus, audiendus"

gerundivo: lat. "amandum, habendum, audiendum"

supin: lat. "amatum (a amar) , habĭtum (a aver) , audītum (a sentir)" , sved. "talat, funnit"Anca i modi indefinìi i pol aver na fórma pasiva: par exenpio in latin gh'era un supin ativo (audītum = a sentir) difarente dal supin pasivo (audītu = a sentirse) e spéso anca el partispio l'à de łe difarense fra ativo e pasivo.

Nominativo

El caxo nominativo (lat. nominativus casus) l'è ła fórma de ła declinasion che serve par segnałar el sojeto de un verbo. In un saco de łéngue el s'à fuxo co l'acuxativo ma in serti caxi l'è restà vivo.

In łatin su nomi, agetivi e pronomi: "bonus amicus dicit quod" (un/el bon amigo el dixe che...)

In greco e neogreco su nomi, artìcołi, agetivi e pronomi: "ὁ άνθρωπος" (l'ojeto l'è "tον άνθρωπον")

Tedésco sui pronomi e su serti artìcołi, agetivi: "Der Mann kommt" (l'omo el vien)

In itałian soło sui pronomi forti: "Io guardo, Tu dici" (mentre i conpl. i xe "me, te": guardo te, dici a me)

In vèneto sui sojeti clìtici (che manca in it.): "El dixe, I varda, Te vien" (conpl. "ło, łi, te": ło digo, łi vardo)El nominativo el pol aver na final aposta come ła s latina, ła r tedésca o ła ς grega qua sóra, ma spéso el se nota soło par escluxion par ła mancansa de finałi speciałi dei altri caxi: latin "consul (nom.)" ≠ "consulem (acu.)" ≠ "consulis (gen.)"; tedésco "Doktor (nom.) ≠ "Doktoren (acu-dat-gen.). In 'sti caxi qua se dixe che 'l ga final zero (ø).

In un saco de łéngue po el nominativo el serve anca come vocativo.

Osèano

L'oceano (dal greco Ὠκεανός ōkeanós "grande fiume") el xe na granda secia de aqua sałà.

Eł nome oceano, eł vien anca doparà in senso figurato, par indicar na vasta distexa, na granda quantità de calcosa o de fondo e scuro.

L'insieme dei oceani e dei mari ł'è çirca eł 70% de ła superficie terestre, in numeri xe 360 700 000 km²; dei quałi çirca 154 800 000 km² i xe in tel'emisfero nord e 205 900 000 km²; mesi ne l'emisfero sud.

I oceani i xe tri:

Osèano Pasìfego, 179 700 000 km²

Osèano Atlàntego, 106 100 000 km²

Osèano Indian, 74 900 000 km²I inglexi i considera un oceano anca eł Mar Giazzal Artego (coł nome de Osèano Artego) e anca łe aque tacà a l'Antartide (coł nome de Osèano Antartego).

Rovan

Rovan (fr. Rouen, lat. Rothomagus) la xe la cavedal de la Normandia.

Sołe

El Sołe el xe ła steła mare del sistema sołare, intorno al quałe a òrbita i oto pianeti prinsipałi, el pianeta nano Pluton e tanti altri corpi minori, tra cui i asteròidi, na bona parte de meteoròidi, łe comete, i ojeti trans-netuniani e pólvare sparsa par el spasio.

Strumental

El strumental l'è el caxo de ła declinasion de serte łéngue che 'l serve par raprexentar el conpleménto de mezo, cioè l'arte (lat. instrumentum) che se dopra par far na asion: par exenpio "scrivo co ła péna, scrivo a man, vo in tren/barca". Par el conpleménto de modo se pol doprar invese altre fórme.

Zurigo

Zurigo (ted. Zürich, fr./ingl. Zurich, lat. Turicum) ła xe, co 364 174 abitanti (1,08 mio. 'nte ł'aglomerado urban), ła sità pì granda deła Svisera, e ła xe el capołogo del canton omonimo. Ła xe divixa in 12 quartieri (Kreise en todesco).

Łéngoa latina

El latin o łéngoa latina el xe na lengoa indoeuropea che la jera parlà a Roma e in tel Lasio fin dal primo milènio a.C.. Nei secołi sucesivi, con l'espansion dei Romani nel Mediteraneo el gà vù na inportanza senpre pì granda, in quanto lengoa uficiałe de l'Inpero Roman, e el gà meso raìxe in bona parte de l'Europa e de l'Africa del nord. In seguito a łe invasion dei barbari el latin l'è ndà póco par volta desmentegà, ma da de lu gà vù origine tute łe lengoe romanze (tra cui anca l'itałian e el veneto). Par tuto el Medioevo el gà comunque continuà a èsar ła lengoa franca de ła cultura europea.

Al giorno d'ancó, el latin l'è ła lengoa uficiałe de ła Cexa Catołica, e fin al Concilio Vaticano Secondo l'è stà anca ła lengoa in cui vegnèa dita ła mésa.

Łéngua sardegnoła

El sardegnoło (nome natìo sardu o limba sarda in łogudorexe, lìngua sarda in canpidanexe) el xé na łengua partegnente al grupo neołatin romanxo de łe łengua indoeuropee. Ła vien parlada inte l'ìxoła de ła Sardegna e da i numaroxi emigrai de orìxene sarda in Itałia e in Europa.

Clasifegada cofà łengua romanxa oçidentałe e considerada da tanti studioxi cofà ła pi conservativa de łe łengua rivanti dal Łatin, ła xe costituìa da u insieme de diałeti, se połe individuar do varianse prinçipałe: canpidanexe e łogudorexe-nuorexe.

El sardegnoło fin al 1997 no'l jera łengua ufiçial de ła Sardegna, dopo de qûeła data, ło xe in rexime de coufiçiałità co ła łéngua ufiçiałe del Stato Tałian.

Ẑess

Ẑes (par talian Cesiomaggiore) (BL) al è an comun de 4 076 abitanti de l'Alto Veneto.

Altre lengue

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.