Ençiclopedia

Un'ençiclopedia la xé nà racolta par quanto posibiłe de tute łe conosense e el savére uman.

Ła paroła ła deriva dal latin medioevałe, e vol dire sù par zo "corso de studi generałi" (dal greco εγκυκλιος ="tuto-intorno" + παιδεια = "educasion", sarìa a dire enkyklios paidéia, che se pòłe inténdare anca come istrusion circołare, sarìa a dire conpleta, che pòłe conprendare tute łe disipline).

Le ençiclopedie pòłe esare generałi, e contegnere articołi su qualsiasi argomento, o anca speciałi e contegnere informasion su un particołare campo de ła conosensa (es. na ençiclopedia de medexina o de fiłoxofia).

Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5
Frontespisio de ła prima edision del'Encyclopédie Française
Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913
Trafiłeto publicitario del'Ençiclopedia Britannica

Ligadure foreste

Ensiclopedie storiche che se cata in rete

(in ordine cronołogico de prima edision)

1751

El 1751 (MDCCLI en numari romani) el xe un an del XVIII secoło.

Arrano beltza

L' arrano beltza (nonostante ła so tradusión leterałe la sia "aquila nera" in basco el vol dir "aquila real") l'è un antico sinboło real navaro che 'l raprexenta n' aquila nera su sfondo giało e che l'è utilixà in particołare (anca se no escluxivamente) dai nasionalisti baschi come sinbolo de Euskal Herria.

Secondo ła ençiclopedia de Bernardo Estornes Lasa, ne ła so Historia General de Euskalerria, Epoca pamplonesa, tomo 3, l' "aquila nera" l'è in origine el sigiło del re Sancho VII el Forte del Regno de Navara (1194-1234), aparío insieme a ła lejenda ""sto qua l'è el me segno de ła efigie de l' aquila" in documenti datà 1203 e 1219.

In seguito, secondo ła tradisión popolar, Sancho el Fuerte l' avarea adotà łe cadene che atualmente łe forma el scudo de Navara, otenue ne la bataia de le navi de Toloxa (1212), anca se el ritrovamento del scudo con calcosa de simiłe a le famoxe cadene in data anterior a sta bataia l' à dimostrà la falsità de sta afermasión.

L' enblema l'è utilixà in particolar modo da ła coxì ciamà Ezker Abertzalea (la sinistra nasionalista) che la le considera "el sinboło più antico de la teritoriałità de Euskal Herria". Tałe uxo el se inserise in te ła atuałe riserca de sinbołi e termini più genuini de ła inconografia creà da Sabino Arana. Coxì, aparte ła ikurriña, ideà dai fradei Arana, se uxa queła giała de l' aquila nera e ła rosa de Navara. Par la stesa raxón ła sinistra patriotica ła tende a sostituir nel so vocabolario el termine Euskadi, anca queło un neołogixmo creà da Arana, con el storico Euskal Herria ("Euskadi" col pasar del tenpo el tende ad esar più stretamente riferío a ła soła Comunità Autonoma Basca).

Anca alcune organixasioni nasionaliste spagnołe de caratere neo-fascista dei Paexi Baschi e Navara le uxa l' enblema del arrano beltza, considerandolo, al contrario dei nasionalisti baschi, sinbolo de ła unità spagnola. In difexa de sta idea i argomenta che Sancho III el regnava su gran parte de ła Spagna cristiana, da León a Barcelona, e che l' apare in tanti documenti nominà come Rex Hispanorum Regum, cioè re dei re dei ispanici (o dei spagnołi), la qual roba, dal so punto del vista, la dimostrarea che el Regno de Navara el percepea la Spagna come un' unità storica e terotioriałe, nonostante la so divixión połitica (sebèn sia ojeto de dibatito se el termine Hispania l' indicase un conceto puramente geografico, singificando senplicmente penixola iberica).

Enformàdega

L'enformàtega ła xe ła sciensa che se ocupa de el canbiamento de l'informasion uxando procedure automatixae.

Ła paroła enformàtega ła vien dałe parołe "enformasion" e "automatega". El primo che gà utiłixà el termine enformatique (enformatèga) xe stà Philippe Dreyfus nel 1962, vołendo ciaramente intendar ła gestión automatega de łe enformasioni co on calcołator.

En Inglexe se diria information system (sistema d'enformasion), ma xe ormai caduo e sostituio da computer science.

Sata

Na sàta, en anatomia animàl, ƚa xe un arto o n'apendise generalmente uxà par ƚa deanbulazion, ƚa corsa o el salto.

Stua

Ƚa stua, fornèƚa o spolèr ƚa serve par scaldar ƚa casa. Ghe ne xe vari modeƚi e forme. Ƚa maxor parte ƚa funsiona a legna, ma ghe ne xe che va anca a carbon, gas, karoxene e de pi moderne a pellet.

Cuea a legna (stèƚe) ƚa serve anca par far da magnar.

Par funzionar a gà bisogno de un camin (anca parchè se nò se more intosicà dal fum).

Altre lengue

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.