ياۋروپا ئىتتىپاقى

ياۋروپا ئىتتىپاقى باش شتابى بېلگىيەنىڭ بېريۇسسېل شەھىرىدە،ئەسلىدىكى ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسىدىن تەرەققى قىلىپ شەكىللەنگەن.24 خىل تىل ئىشلىتىدۇ. ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسى ماسترېخېد رەھبەرلەر يىغىنى 1991-يىلى 12-ئايدا،«ياۋروپا ئىتتىپاقى نىزامنامىسى»نى ماقۇللاپ،1993-يىلى 1-نويابىردا رەسمى كۈچكە ئىگە بولۇپ،ياۋروپا ئىتتىپاقى بارلىققا كەلگەن.2012-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقى نوبىل تىنىچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.ياۋروپا ئىتتىپاقى كېڭىشىنىڭ رەئىسى ۋان لونپي،ياۋروپا ئىتتىپاقى كومېتىتىنىڭ رەئىسى باروززو،ياۋروپا ئىتتىپاقى پارلامېنتىنىڭ باشلىقى مارتېن.شۇرس. ئومۇمى نوپۇسى 502486499،يەر مەيدانى 4324782 كۋادرات كىلومېتر،كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يىللىق ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 34038 ئامېرىكا دوللىرى،پۇل بىرلىكى ياۋرو. ياۋروپا ئىتتىپاقى نۆۋەتتە ياۋروپادىكى كۆلىمى بىر قەدەر چوڭ بولغان،رايون خارەكتېرلىك خەلقئارالىق تەشكىلات.ئەزا دۆلەتلەر بىر قىسىم ئىگىلىك ھوقۇقىنى تەشكىلاتقا تاپشۇرغان. مەسىلەن،پۇل،پۇل-مۇئامىلە سىياسىتى،ئىچكى بازار،تاشقى سودا قاتارلىق. ئەزادۆلەتلەر:ئاۋستىرىيە،بېلگىيە،بۇلغارىيە،سىپرۇس،كرودىيە،چېخ،دانىيە،ئىستونىيە،فىنلاندىيە،فرانسىيە،گېرمانىيە،گرېتسىيە،ۋېنگرىيە،ئېرلاندىيە،ئىتالىيە،لاتۋىيە،لىتۋا،ليۇكسېمبۇرگ،مالتا،گوللاندىيە،پولشا،پورتۇگالىيە،رومىنىيە،سلوۋاكىيە،سلوۋېنىيە،ئىسپانىيە، شۋېتسىيە،ئەنگىلىيە قاتارلىق 28 دۆلەت

تارىخ ۋە قۇرۇلۇش

تكررت المحاولات في تاريخ القارة الأوروبية لتوحيد أمم أوروبا، فمنذ انهيار الإمبراطورية الرومانية التي كانت تمتد حول البحر الأبيض المتوسط، مروراً بإمبراطورية شارلمان الفرنكية ثم الإمبراطورية الرومانية المقدسة اللتين وحدتا مساحات شاسعة تحت إدارة فضفاضة لمئات السنين، قبل ظهور الدولة القومية الحديثة. وفيما بعد حدثت محاولات لتوحيد أوروبا لكنها لم تتعد الطابع الشكلي والمرحلي، منها محاولة نابليون في القرن التاسع عشر، والأخرى في أربعينات القرن العشرين على يد هتلر، وهما تجربتان لم تتمكنا من الاستمرار إلا لفترات قصيرة وانتقالية.. بوجود مجموعة من اللغات والثقافات الأوروبية المتباينة، اشتملت هذه السيطرات على الإخضاع العسكري للأمم الرافضة، مما أدى إلى غياب الاستقرار وبالتالي كان مصيرها الفشل في النهاية. واحدة من أول أفكار التوحيد السلمي من خلال التعاون والمساواة في العضوية قدمها المفكر السلمي فكتور هوجو عام 1851 دون أن تحظى بفرصة جادة في التطبيق. وبعد كوارث الحرب العالمية الأولى والحرب العالمية الثانية، ازدادت بشدّة ضرورات تأسيس ما عرف فيما بعد باسم الإتحاد الأوروبي. مدفوعا بالرغبة في إعادة بناء أوروبا ومن أجل القضاء على احتمال وقوع حرب شاملة أخرى. أدى هذا الشعور في النهاية إلى تشكيل الجماعة الأوروبية للفحم والصلب عام 1951 على يد كل من ألمانيا (الغربية)، فرنسا، إيطاليا ودول بينيلوكس (benelux) (بلجيكا وهولندا ولوكسمبورغ). أول وحدة جمركية عرفت بالأصل باسم المؤسسة الاقتصادية الأوروبية (European Economic Community)، وتسمى في المملكة المتحدة بشكل غير رسمي بـ "السوق المشتركة"، تأسست في اتفاقية روما للعام 1957 وطبقت في 1 يناير كانون ثاني 1958. هذا التغيير اللاحق للمؤسسة الأوروبية يشكل العماد الأول للإتحاد الأوروبي. تطور الإتحاد الأوروبي من جسم تبادل تجاري إلى شراكة اقتصادية وسياسية.

ياۋروپا ئىتتىپاقى بايرىقى

علم الاتحاد الأوروبي ليس فقط شعار للاتحاد الأوروبي وإنما هو أيضاً شعار الوحدة والهوية الأوروبية في اتجاه أوسع[1]. دائرة النجوم الذهبية تمثل تماسك وتناغم الأوروبيين.

عدد النجوم لا تمت بصلة لعدد الدول الأعضاء. فهناك اثنتا عشر نجمة بسبب أن الرقم اثنا عشرة هو تقليديا رمز الإتقان والكمال والوحدة. لذى لم يتغير العلم بعد توسيعات الاتحاد الأوروبي.

بىلىم تارىخى

يعود تاريخ العلم إلى عام 1955. في ذلك الوقت ظهر الاتحاد الأوروبي في شكل جمعية الفحم والفولاذ الأوروبية التي كان في عضويتها ستة أعضاء فقط. ولكن كان هناك هيئة منفصلة مع عدد أعضاء أكبر (المجلس الأوروبي) تم إنشاءها قبل عدة سنوات وكانت مشغولة بوضع حقوق الإنسان وتعزيز الثقافة الأوروبية.

المجلس الأوروبي كان مهتما بتبني رمز خاص به. وبعد نقاشات طويلة, تم تبني التصميم الحالي (دائرة الإثني عشر نجما ذهبيا والخلفية الزرقاء). في العديد من الثقافات, يرمز الرقم إثني عشر للكمال. كما أنه طبعا عدد أشهر السنة والعدد الظاهر على وجه الساعة. وتم اختيار الدائرة من بين باقي الأشكال كرمز للوحدة. لذا كانت ولادة علم الاتحاد الأوروبي تمثل فكرة الوحدة بين الأوروبيين.

ثم بعد ذلك شجع الاتحاد الأوروبي باقي المؤسسات الأوروبية لتبني ذات العلم وفي العام 1983, تبنى البرلمان الأوروبي العلم. وفي العام 1985 تم أخيرا تبني العلم من قبل كافة الرؤساء والحكومات كشعار رسمي للاتحاد الأوروبي.

جميع المؤسسات الأوروبية تستعمل هذا العلم منذ بداية العام 1986. العلم الأوروبي هو الرمز الوحيد للمفوضية الأوروبية (الذراع التنفيذي للاتحاد الأوروبي). باقي مؤسسات وهيئات الاتحاد الأوروبي تستعمل رمزها الخاص بالإضافة إلى العلم الأوروبي.

جۇغراڧىيىسى

يسار|تصغير|250بك|أوروبا يمتد الاتحاد الأوروبي على مساحة 3975000 كم². أعلى قمة في الاتحاد هي جبل مونت بلانك (4808 م) والذي يقع بين فرنسا وإيطاليا. أكبر بحيرة هي بحيرة فينيرن في السويد وتبلغ مساحتها 5650 كم². أطول نهر هو الدانوب الذي ينبع من الغابة السوداء في ألمانيا ويجتاز الاتحاد بمسافة قدرها 1627 كم.

ئەزالىق

لم يضع الإتحاد الأوروبي بادئ الأمر أية شروط إضافية لانضمام الدول المرشحة للعضوية ما عدا الشروط العامة التي تم تبنيها في الاتفاقيات المؤسسة للإتحاد. لكن الفرق الشاسع في المستوى الاقتصادي والسياسي بين دول أوروبا الوسطى والشرقية ودول الإتحاد دفع مجلس الإتحاد الأوروبي في عام 1993 ليضع ما يعرف شروط كوبن هاغن:

شروط سياسية: على الدولة المترشحة للعضوية أن تتمتع بمؤسسات مستقلة تضمن الديمقراطية وعلى دولة القانون وأن تحترم حقوق الإنسان وحقوق الاقليات.
شروط اقتصادية: وجود نظام اقتصادي فعال يعتمد على اقتصاد السوق وقادر على التعامل مع المنافسة الموجودة ضمن الإتحاد.
شروط تشريعية: على الدولة المترشحة للعضوية أن تقوم بتعديل تشريعاتها وقوانينها بما يتناسب مع التشريعات والقوانين الأوروبية التي تم وضعها وتبنيها منذ تأسيس الإتحاد.

ياۋروپا ئىتتىپاقى نوپۇس سىتاتىستىكىسى

قېلىپ:مقال تفصيلي التركيبة السكانية للاتحاد الأوروبي تظهر كثافة سكانية عالية، وتنوعا ثقافيا بين دوله الأعضاء. اعتبارا من 1 يناير 2010 بلغ سكان الاتحاد الأوروبي 501,260,000 نسمة (أي أنهم أكثر من خمسمائة مليون نسمة).[1] ويتوقع أن تشهد العديد من البلدان انخفاضا في أعداد سكانها خلال العقود القادمة،[2] لكن يمكن أن يُعَوَّضُ هذا النقص بانضمام دول جديدة إلى الاتحاد الأوروبي في غضون السنوات الـ 20 المقبلة التي قد تساهم في تحسنات في التنمية البشرية خاصة مع نسبة الشبخوخة العالية في القارة.

الدولة العضو الأكثر سكانا هي ألمانيا، بـ 82,100,000 نسمة. بينما الدولة الأقل سكاناً هي مالطة بأقل من نصف مليون نسمة وهذا راجع للمستوى المعيشي المنخفض. معدلات المواليد في الاتحاد الأوروبي منخفضة إذ يبلغ متوسط مواليد المرأة 1.6 طفلا. أعلى معدلات الولادة توجد في جمهورية أيرلندا بـ 16 ولادة لكل ألف شخص سنوياً، ثم في فرنسا بـ 13 ولادة لكل ألف شخص سنوياً. بينما لدى ألمانيا أدنى معدل مواليد في أوروبا بـ 8 ولادات لكل ألف شخص سنوياً.

تعد المسيحية أكبر ديانة في الإتحاد الأوروبي، فاستنادًا إلى احصائية يوروباروميتر لعام 2012 يُشكّل المسيحيين حوالي 72% من سكان الإتحاد الأوروبي وفي أوروبا يتواجد أكبر تجمع مسيحي في العالم.[2] الكاثوليك هم أكبر جماعة مسيحية في الإتحاد الأوروبي ويشكلون نسبة 48% من مجمل السكان، أما البروتستانت يشكّلون 12%، بينما الأرثوذكس 8%، أما المسيحيين من الطوائف الأخرى يمثلون 4% من سكان الإتحاد الأوروبي. وبمثل المسلمين حوالي 2%، في حين أنّ الملحدين واللادينين يمثلون نسبة 23% من سكان الإتحاد الأوروبي. وتصل أعداد اليهود إلى مليون نسمة.[3]

ياۋروپا دۆلەتلىرى

تصغير|250بك|الدول الأوروبية يصنف الإتحاد الأوروبي الدول الأوروبية إلى ثلاث تصنيفات:

  • دول أعضاء.
  • دول مرشحة.
  • دول أوروبية لا تسعى للانضمام.

ئەزا دۆلەتلەر

قېلىپ:خريطة الدول الأعضاء في الاتحاد الأوروبي

يبلغ عدد الدول الأعضاء في الإتحاد الأوروبي ثمانية وعشرون دولة وهم[4]:

الدولة سنة الانضمام النظام السياسي العاصمة العملة اللغات الرسمية ملاحظات
قېلىپ:ألمانيا 1957 جمهوري فيدرالي برلين يورو الألمانية دول مؤسسة
قېلىپ:إيطاليا 1957 جمهوري روما يورو الإيطالية
قېلىپ:بلجيكا 1957 ملكي دستوري بروكسل يورو الألمانية, الفرنسية, الهولندية
قېلىپ:فرنسا 1957 جمهوري باريس يورو الفرنسية
قېلىپ:لوكسمبورغ 1957 ملكي دستوري لوكسمبورغ يورو الفرنسية, الألمانية
قېلىپ:هولندا 1957 ملكي دستوري أمستردام يورو الهولندية
قېلىپ:الدنمارك 1973 ملكي دستوري كوبنهاغن كرونة دنماركية دنماركية
قېلىپ:المملكة المتحدة 1973 ملكي دستوري لندن جنيه إسترليني الإنكليزية
قېلىپ:إيرلندا 1973 جمهوري دبلن يورو الإنكليزية, الإيرلندية
قېلىپ:اليونان 1981 جمهوري أثينا يورو اليونانية
قېلىپ:إسبانيا 1986 ملكي دستوري مدريد يورو الإسبانية
قېلىپ:برتغال 1986 جمهوري لشبونة يورو البرتغالية
قېلىپ:السويد 1995 ملكي دستوري ستوكهولم كرونا السويدية
قېلىپ:النمسا 1995 جمهوري فيدرالي فينا يورو الألمانية
قېلىپ:فنلندا 1995 جمهوري هلسنكي يورو الفنلندية, السويدية
قېلىپ:إستونيا 2004 جمهوري تالين يورو الاستونية
قېلىپ:بولندا 2004 جمهوري وارسو زلوتي البولندية
قېلىپ:جمهورية التشيك 2004 جمهوري براغ كرونة تشيكية التشيكية
قېلىپ:سلوفاكيا 2004 جمهوري براتيسلافا يورو السلوفاكية
قېلىپ:سلوفينيا 2004 جمهوري لوبلانا يورو السلوفينية
قېلىپ:قبرص 2004 جمهوري نيقوسيا يورو اليونانية, التركية
قېلىپ:لاتفيا 2004 جمهوري ريغا يورو اللاتيفية
قېلىپ:لتوانيا 2004 جمهوري فيلنيوس ليتاس الليتوانية
قېلىپ:مالطا 2004 جمهوري فاليتا يورو المالطية, الإنكليزية
قېلىپ:هنغاريا 2004 جمهوري بودابست فورنت مجري الهنغارية
قېلىپ:بلغاريا 2007 جمهوري صوفيا ليف بلغاري البلغارية
قېلىپ:رومانيا 2007 جمهوري بوخاريست ليو روماني الرومانية
قېلىپ:كرواتيا 2013 جمهوري زغرب كونا كرواتية الكرواتية

نامزات دۆلەتلەر

وهي الدول التي تسعى للانضمام للإتحاد الأوروبي وتحاول تلبية متطلبات الإتحاد الأوروبي للانضمام وهي خمس دول:[5]

الدولة النظام السياسي العاصمة العملة
قېلىپ:مقدونيا جمهوري سكوبيه دينار مقدوني
قېلىپ:تركيا جمهوري أنقرة ليرة تركية
قېلىپ:الجبل الأسود جمهوري بودغوريتسا يورو
قېلىپ:آيسلندا جمهوري ريكيافيك كرونة آيسلندية
قېلىپ:صربيا جمهوري بلغراد دينار صربي

باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرى

ويبلغ عددها ست عشر دولة وهم[6]:

الدولة النظام السياسي العاصمة العملة ملاحظات
قېلىپ:ألبانيا جمهوري تيرانا ليك ألباني تسعى للانضمام لكن ليست مرشحة بعد
قېلىپ:أندورا ولاية برلمانية مشتركة أندورا لا فيلا يورو
قېلىپ:أرمينيا جمهوري يريفان درام
قېلىپ:أذربيجان جمهوري باكو مانات أذربيجاني
قېلىپ:روسيا البيضاء جمهوري مينسك روبل بلاروسي
قېلىپ:البوسنة والهرسك جمهوري سراييفو مارك بوسني تسعى للانضمام لكن ليست مرشحة بعد
قېلىپ:ليختنشتاين أميري فادوز فرنك سويسري عضو في السوق الأوروبية المشتركة و شينغن
قېلىپ:مولدافيا جمهوري كيشيناو ليو مولدوفي
قېلىپ:موناكو أميري موناكو يورو
قېلىپ:النرويج ملكي أوسلو كرونه نروجية عضو في السوق الأوروبية المشتركة و شينغن
قېلىپ:روسيا جمهوري فيدرالي موسكو روبل
قېلىپ:سان مارينو جمهوري سان مارينو يورو
قېلىپ:سويسرا جمهوري فيدرالي ولكن يسمى الكونفدرالية السويسرية برن فرنك سويسري عضو في اتفاقية شينغن
قېلىپ:أوكرانيا جمهوري كييف هريفنا أوكرانية
قېلىپ:الفاتيكان بابوي كثوليكي الفاتيكان يورو
قېلىپ:جورجيا جمهوري تبليسي لاري جورجي

تەشكىللىنىش ۋە ئىدارە-ئورگانلار

يعتمد الإتحاد الأوروبي في بنيته التنظيمية على 3 أجهزة إدارية تعرف بما يسمى المثلث الإداري وهي مجلس الإتحاد الأوروبي، المفوضية الأوروبية والبرلمان الأوروبي.

ياۋروپا ئىتتىپاقى مەجلىسى

قېلىپ:مقال تفصيلي

مجلس الاتحاد الأوروبي يعتبر من أهم الأجهزة الإدارية في الاتحاد (على الرغم من تقليص صلاحياته لصالح البرلمان الأوروبي) ويقوم بتمثيل مصالح الدول الأعضاء على المستوى الأوروبي.

له صلاحيات واسعة ضمن المجالات المتعلقة بالركيزة الثانية والثالثة كالسياسية الخارجية المشتركة والتعاون الأمني لكنه لا يمكن أن يقرر في مسائل متعلقة بالركيزة الأولى إلا بناء على طلب من المفوضية الأوروبية.

يتكون المجلس من وزراء حكومات الدول الأعضاء والذي يعقد اجتماعاته حسب الحاجة في كل من بروكسل ولوكسمبورغ. أكثر الوزراء اجتماعا هم وزراء الزراعة (حوالي 14 مرة في السنة)، المالية والخارجية الذين يجتمعون مرة في الشهر تقريبا.

يتم التصويت في المجلس إما بالإجماع أو بالغالبية المؤهلة وذلك حسب المجال الذي ينتمي إليه الموضوع المصوت عليه. تملك كل دولة عضو في المجلس عدد من الأصوات يتناسب مع عدد سكانها. كما يتم زيادة عدد الأصوات المخصص للدول الصغيرة لخلق نوع من التوزان مع الدول الكبيرة.

يبلغ عدد الأصوات الكلي 321 صوتا موزعة على 25 دولة حيث يتطلب لنجاح التصويت بالأغلبية المؤهلة إلى 232 صوتا أي بنسبة تعادل 72.27% من الأصوات. كما يتطلب أيضا موافقة أغلبية الدول الأعضاء وأن يشكل سكان هذه الدول الموافقة مجتمعة ما يعادل 62% على الأقل من سكان الإتحاد.

تتولى الدول الأعضاء الرئاسة بالتناوب لمدة ستة أشهر وفقا لنظام محدد سلفا (من شهر يناير حتى شهر يونيو ومن شهر يوليو حتى شهر ديسمبر).

ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىسيونى

تهتم المفوضية الأوروبية والتي مقرها بروكسل بمصالح الاتحاد الأوروبي ككل، مما يفرض على المفوضين الالتزام بذلك بغض النظر عن جنسيتهم والدول التي ينتمون إليها.

تمتلك المفوضية صلاحيات واسعة في المجالات المتعلقة بالركيزة الأولى حيث يحق لها تقديم مقترحات القوانين والإشراف على تنفيذ القوانين المشتركة بوصفها المسؤلة عن حماية الاتفاقيات المبرمة. كما تقوم بوضع الميزانية العامة للإتحاد والإشراف على تنفيذها. بالإضافة لذلك تقوم المفوضية بتمثيل الإتحاد في المفاوضات الدولية كما يحق لها توقيع الاتفاقيات مع دول خارج الإتحاد ولها صلاحيات واسعة في مسألة قبول أعضاء جدد في الإتحاد.

يتم التصويت في المفوضية على أساس الأغلبية حيث يحق لكل دولة عضو في الإتحاد بموجب معاهدة نيس تعين مفوض واحد.

ياۋروپا پارلامېنتى

قېلىپ:مقال تفصيلي

يملك البرلمان الأوروبي بعض الصلاحيات التشريعية ويعتبر الجهاز الرقابي والاستشاري في الإتحاد الأوروبي. يراقب عمل المفوضية الأوروبية ويوافق على أعضائها، يشارك بوضع القوانين، يصادق على الاتفاقات الدولية وعلى انضمام أعضاء جدد. كما يملك صلاحيات واسعة في مايتعلق بالميزانية المشتركة للإتحاد الأوروبي.

يقع مقر البرلمان الأوروبي في ستراسبورغ لكنه يعمل أيضا في بروكسل ولوكسمبورغ.

يتكون البرلمان بموجب معاهدة نيس من 785 مقعدا موزعة على الدول الأعضاء بشكل يتناسب مع عدد سكانها. يقوم مواطنو كل دولة من الدول الأعضاء باختيار ممثليهم في البرلمان ابتداء من العام 1979 عن طريق انتخابات مباشرة تتم كل 5 سنوات.

يفرض عدد المقاعد المحدد لكل دولة على النواب من الدول المختلفة التجمع ضمن تيارات حسب انتماءاتهم السياسية الحزبية. يتم التصويت وفق مبدأ الأغلبية.

ياۋروپا كېڭىشى

المجلس الأوروبي (انتبه من الخلط بينه وبين مجلس الإتحاد الأوروبي أو مع مجلس أوروبا) هو اجتماع لروؤساء الدول والحكومات في الدول الأعضاء بالإتحاد الأوروبي بالإضافة إلى رئيس المفوضية الأوروبية. يعقد الاجتماع من 2 إلى 3 مرات في العام لاتخاذ القرارت السياسية والاقتصادية الهامة ورسم سياسة الإتحاد. وعادة ما يكون برأسة الدولة التي تترأس مجلس الإتحاد الأوروبي.

يتم اتخاذ القرارات بالإجماع. ولا يعتبر المجلس الأوروبي من الأجهزة الإدارية للاتحاد.

مەنبەلەر

قېلىپ:مراجع

پايدىلانغان ماتېرياللار

  • انضمام تركيا للاتحاد الأوروبي
  • مركز الدراسات حول الفيدرالية
  • التركيبة السكانية للاتحاد الأوروبي
  • البطاقة الزرقاء (الاتحاد الأوروبي)

قېلىپ:كومنز قېلىپ:مؤسسات الاتحاد الأوروبي قېلىپ:جائزة نوبل للسلام 2001-2025 قېلىپ:منظمات دولية قېلىپ:حكومة عالمية

قېلىپ:شريط بوابات قېلىپ:اللجنة الرباعية حول الشرق الأوسط قېلىپ:جائزة نوبل للسلام قېلىپ:الفائزون بجائزة نوبل سنة 2012

تصنيف:الاتحاد الأوروبي تصنيف:أنظمة سياسية تصنيف:تأسيسات سنة 1993 تصنيف:حائزو جائزة نوبل للسلام اتحاد أوروبي تصنيف:دول مجموعة الثمانية تصنيف:دول مجموعة السبعة تصنيف:دول مجموعة الستة تصنيف:دول مجموعة العشرين تصنيف:فدرالية تصنيف:مؤسسات حازت على جائزة نوبل تصنيف:مراقبو جمعية الأمم المتحدة تصنيف:منظمات تأسست في 1993

تصنيف:منظمات دولية في أوروبا

  1. تاريخ علم الإتحاد الأوروبي, الموقع الرسمي
  2. قېلىپ:Cite journal
  3. Jewish population figures may be unreliable. قېلىپ دەۋرىيلىكى بايقالدى: قېلىپ:Cite web
  4. الدول الأعضاء في الإتحاد الأوروبي، الموقع الرسمي.
  5. الدول المرشحة للانضمام إلى الإتحاد الأوروبي, الموقع الرسمي.
  6. الدول الأوروبية التي لا تسعى للانضمام إلى الإتحاد الأوروبي, الموقع الرسمي.
2- ئۆكتەبىر

2- ئۆكتەبىر، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 275. (كەبىسە يىللاردا 276.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 90 كۈندۇر.

ئەھمەد داۋۇد ئوغلۇ

Profesör Dr. Ahmet Davutoğlu تۈركچىە ئىسمى.

ئەھمەد داۋۇدئوغلۇئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيىسىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى مەزگىلىدە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسىنىڭ سىرتىدىن تەيىنلەنگەن تۇنجى مىنىستىر بولغان .

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى.

ئەخمەت داۋۇتئوغلى كىم؟

1959-يىلى كونيانىڭ تاشكەنت ناھىيىسىدە تۇغۇلغان.

بوغاز ئىچى ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئىقتىساد ۋە سىياسەت كەسپىدە ئوقۇدى، شۇ مەكتەپنىڭ ئاممىۋى مۇناسىۋەت(kamu yönetimi) كەسپىدە ماگىستىرلىق، سىياسەت ۋە خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر كەسپىدە دوكتورلۇقتا ئوقۇدى.

1990-يىلىدىن 1995-يىلغىچە چەتئەلدە خىزمەت قىلدى. كىيىن تۈركىيىگە قايتىپ كېلىپ مارمارا ئۇنىۋېرسىتېتى، بېيكەنت ئۇنىۋېرسىتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلدى. بۇ جەرياندا نۇرغۇن ماقالە ۋە كىتاپ يازدى. يازغان ماقالىلىرى دۆلەت رەھبەرلىرنىڭ دىققىتىنى چەكتى. 2002-يىلى سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى يەنى ھازىرقى رەئىس جۇمھۇر ئابدۇللاھ گۈلنىڭ تەۋسىيىسى بىلەن شۇ ۋاقىتتىكى رەئىس جۇمھۇر ئەخمەت نەجدەت سەزەر ئەلچىلىك ۋەزىپىسىگە تەيىنلىدى، ھەمدە ئوتتۇرا شەرقىتىكى بىر قىسىم دۆلەتلەرگە ئەۋەتتى، بۇ جەرياندا پەلەستىن-ئىسرائىل تۇقۇنىشى، ئىراق ئۇرۇشى يۈز بەردى، داۋۇتئوغلى بىرىلگەن ۋەزىپىلەرنى نەتىجىلىك تاماملىدى، كىيىن باش مىنىستىر رەجەپ تايىپ ئەردوغاننىڭ تەكلىپى بىلەن باش مىنىستىرنىڭ مەسلىھەتچىسى بولىدى. 2009-يىلدىكى يەرلىك سايلامدىن ھۆكۈمەت كابىنەدە ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىشنى قارار قىلدى، نەتىجىدە ئەخمەت داۋۇتئوغلىنى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى قىلىپ تەيىنلىدى. داۋۇتئوغلى مىللەت ۋەكىلى بولمىغاچقا تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسدە قەسەم قىلىپ بۇ ۋەزىپىنى تاپشۇرۇۋالدى، مىنىستىر بولغان ئىككى يىل نۇرغۇن نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى.

.

ئەخمەت داۋۇتئوغلىنىڭ باشقا ئەسەرلىرى:

ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ 1959- يىلى 26- فېۋرالدا تۈركىيەنىڭ كونيا ۋىلايىتى تاشكەنت رايونىدا قول ھۇنەرۋەنچىلىك ۋە سودا ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئاتىسى مەھمەت ئەپەندى بىلەن ئانىسى مەمنۇنە خانىم ئۇنى مەھەللىسىدىكى ھاجى سۇلايمان ئەپەندى باشلانغۇچ مەكتىپىگە ئاپىرىپ بەردى. ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ تۆتىنچى سىنىپنى تۆگەتكەندىن كېيىن ئائىلە ئىستانبۇلغا كۆچتى، شۇنىڭ بىلەن كىچىك ئەھمەد بەشىنچى سىنىپنى ئىستانبۇل باھچەلىئەۋلەردە ئوقۇدى. ئىستانبۇلدا ئوغۇللار تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىنى، ئارقىدىن بوغاز ئىچى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي پەنلەر فاكۇلتېتىنى پۈتكۈزدى. 1984- يىلى باكلاۋورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغاندىن كېيىن يەنە شۇ مەكتەپتە مەمۇرىي باشقۇرۇش ساھەسىدە ماگېستىرلىق، سىياسەت ئىلمىي ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت ساھەسىدە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، 1990- يىلى مالايسىيا خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىدا ياردەمچى دوتسېنت سۈپىتىدە خىزمەت قىلىشقا باشلىدى. ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىدا سىياسىي پەنلەر كافېدىراسىنى ئاچتى ۋە كافېدىرا باشلىقى بولدى. 1993- يىلى دوتسىنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. 1995- يىلى تۈركىيەگە قايتىپ كەلگەن دوكتور ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ، 1999- يىلىغىچە مەرمەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىدە ئاكادېمىك خادىم بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. ئوخشاش ۋاقىتتا 1998- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە ھەربىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىدە تەكلىپلىك ئوقۇتقۇچى بولۇپ لېكسىيە سۆزلىدى. 1999- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقاتلىرى نەتىجىسىدە پىروفېسسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن داۋۇتئوغلۇ، بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتى ئاقساقاللار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. شۇ يىللاردا يەنە مەرمەر ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىدە تەكلىپلىك ئوقۇتقۇچى بولۇپ دەرس ئۆتتى.

1980 – يىللاردا تونۇشقان ئابدۇللاھ گۈلنىڭ باش مىنىستىر بولۇشى بىلەن ئۇنى (داۋۇتئوغلۇنى) باش مەسلىھەتچى قىلىۋالدى. يەنە ئىستانبۇل شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ باشلىقى بولۇۋاتقان مەزگىللەردە تونۇشقان رەجەپ تاييىپ ئەردوغان باش مىنىستىر بولغاندىن كېيىنمۇ بۇرۇنقى باش مەسلىھەتچىلىك ۋەزىپىسىنى داۋاملاشتۇردى ۋە گويا بىر دىپلوماتىيە مىنىستىرىگە ئوخشاشلا تاشقى مۇناسىۋەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەر، قىبرىس (سىپرۇس) مۇزاكىرىلىرى، ئىراق ئۇرۇشى دېگەندەك بارلىق ساھەلەردە پائال رول ئوينىدى.

خەلقئارالىق مۇزاكىرىلەرگە رەسمىي سۈپەت بىلەن ئىشتىراك قىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن 2003- يىلى 18- يانۋاردا ئۆز دەۋرىنىڭ جۇمھۇر رەئىسى ئاھمەت نەجدەت سەزەر ۋە باش مىنىستىرى ئابدۇللاھ گۈل تەرىپىدىن قارار ماقۇللىنىپ باش ئەلچىلىك ئۇنۋانى بېرىلدى. 2009- يىلى 11- مايدا پارلامېنت سىرتىدىن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىغا تەيىنلەندى.

ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ 2011- يىلى 12 – ئىيۇندا ئۆتكۈزۈلگەن ئومۇمىي سايلاملاردا ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى سېپىدىن 24- نۆۋەتلىك كونيا پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسىگە كىردى.

تاشقى سىياسەت ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىگە قەدەم بېسىشتىن ئىلگىرى نەزىرىيە تەتقىقاچىسى سۈپىتىدە دۇنيا ئىلىم سەھنىسىدە تونۇلغان ئەھمەد داۋۇتئوغلۇنىڭ تاشقى سىياسەت تېمىسىدا يېزىلغان كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالە ۋە كىتابلىرى بار بولۇپ، سېلىشتۇرمىلىق مەدەنىيەتلەر تارىخى ۋە مەدەنىيەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەر، سېلىشتۇرمىلىق سىياسەت پەلسەپىسى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە تۈرك ۋە ئىنگلىز تىللىرىدا يېزىلغان مەزكۇر ئەسەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى ياپون، پورتۇگال، رۇس، ئەرەب، پارىس ۋە ئالبان تىللىرىغا ئوخشاش كۆپ ساندىكى دۇنيا تىللىرىغا تەرجىمە قىلىندى. ئۇ 2001- يىلى ئاپرېل ئېيىدا نەشردىن چىققان «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق» (Stratejik Derinlik) (تۈركچە) ناملىق كىتابى ئارقىلىق سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى تۈركىيە تاشقى سىياسىتىنىڭ نەزىرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ئۇنى ئەمەلىيلەشتۈردى. ئۇ يەنە 1993- يىلى نەشر قىلىنغان «تاللاشقا بولىدىغان پارادىگمالار» (ئىنگلىزچە) ناملىق كىتابى ئارقىلىق ئىسلام بىلەن غەربنىڭ سىياسەت چۈشەنچىسى توغرىسىدا سېلىشتۇرمىلىق ئانالىز ئېلىپ باردى. ئىنگلىز تىلىدا يېزىپ 1994- يىلى نەشر قىلدۇرغان «مەدەنىيەتنىڭ ئالمىشىشى ۋە مۇسۇلمان دۇنياسى» ناملىق كىتابىدا بولسا، غەرب مەدەنىيىتى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان كىرىزىس ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بېرىپ، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ بۇ كىرىزىسنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش مۇمكىنچىلىكى ۋە شەرت – شارائىتى ئوتتۇرىغا قويدى. 11- سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن دۇنيا ئاخبارات ۋاستىلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەت ۋە ئانالىزلىرى توپلانغان ‹يەر شارى خاراكتېرلىك چۈشكۈنلۈك» ناملىق سۆھبەت ۋە ئانالىزلار توپلىمى 2002- يىلى نەشىردىن چىقتى. 2013- يىلى «نەزەرىيەدىن ئەمەلىيەتكە» ناملىق يەنە بىر سۆھبەت خاتىرىلىرى توپلىمى نەشردىن چىقتى.

ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسىنىڭ ئاچقۇچلۇق كىشىلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ، قوشنا ئەللەر بىلەن تۈركىيە ئارىسىدا ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەرنى نۆلگە چۈشۈرۈش توغرىسىدىكى قاراش ۋە ئاكتىپ دىپلوماتىيە پىكىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە بۇ ساھەدە كۈچ چىقاردى.

كۆپلىگەن جەھەتلەردە يېڭى پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە نۇرغۇنلىغان يېڭىلىقلارغا قەدەم باسقان پىروفېسسور داۋۇتئوغلۇ 2010- يىلى ئۆكتەبىر ئېيىنىڭ ئاخىرلىرىدا قەشقەردە زىيارەتتە بولدى. شۇ قېتىملىق زىيارىتى بىلەن داۋۇتئوغلۇ ھەم قەشقەردە زىيارەتتە بولغان تۇنجى تۈركىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرى ھەم دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتىنى قەشقەردىن باشلىغان تۇنجى دىپلوماتىيە مىنىستىرى، دېگەن نامغا ئېرىشتى...

ئانا تىلى تۈركچىدىن باشقا ئىنگلىز، ئەرەب ۋە نىمىس تىللىرىنى بىلىدىغان داۋۇتئوغلۇ، ئامېرىكىدا چىقىدىغان «فوربىس» ژۇرنىلى تەرىپىدىن دۇنيادىكى تەسىرى كۈچى ئەڭ يۇقىرى 100 زىيالىيسى قاتارىغا كىردى. ئىلمىي نەزەرىيەلەر بىلەن سىياسەت رېئاللىقى ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق يارىتىشقا تىرىشىپ كېلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان پىروفېسسور دوكتور ئەھمەد داۋۇتئوغلۇ ھازىرمۇ (2014- يىلى) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىمەكتە.

1984- يىلى سارە داۋۇتئوغلۇ بىلەن ئۆيلەنگەن ئەھمەد داۋۇتئوغلۇنىڭ سەفۇرە، مەمنۇنە، مەھمەت ۋە ھاجەر بۈكە ئىسىملىك ئۈچ قىز، بىر ئوغۇل پەرزەنتى بار.

ئەسلىدىكى مەنبە:تۈركىيە ئاۋازى رادىيوسى

شىمالىي ياۋروپا

‎ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى. شىمالىي ياۋروپا (Nordic Europe)

«شىمالىي ياۋروپا» سىياسىي ۋە جۇغرافىيىلىك ئاتالغۇ بولۇپ، شىمالىي ياۋرۇپا كېڭىشىگە ئەزا دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيە، فىنلاندىيە ۋە ئىسلاندىيە قاتارلىق بەش دۆلەتنى كۆرسىتىدۇ. (يۇقارقى بەش دۆلەتتىن سىرت مۇتلەق مۇختارىيەتكە <ئاپتوردىن :ئاپتونومىيە> ئىگە فارويى تاقىم ئاراللىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.) شىمالىي ياۋروپا غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان بىلەن، شەرقتە شەرقىي ياۋروپا بىلەن، شىمالدا شىمالىي مۇز ئوكيان بىلەن، جەنۇپتا ئوتتۇرا ياۋروپا بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومومىي يەر كۆلۈمى 13مىليون كىۋادرات مېتىردىن ئارتۇق. يەر شەكرى تۈزلەڭلىك، تاغلىق، كۆل، يۇمىلاق تاشلىق، جىرالىق، ئېگىز-پەس جىلغىلاردىن تۈزۈلگەن. شىمالىي ياۋروپانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرى سۇبفىرىزگىد (Sub-frigid zone) قىتئە كېلىماتىغا تەۋە بولۇپ ، قىش پەسلى ئۇزۇن، تېمپىراتورا تۆۋەن، ياز قىسقا سەلكىن بولىدۇ. شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ نوپۇس زىچلىقى باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارىغاندا كۆپ تۆۋەن بولۇپ، ئىقتىسادىي سەۋىيىسى ياۋروپا بويىچە ئەڭ يۇقىرىدۇر. دانىيە، شىۋىتسىيە قاراتلىق دۆلەتلەرنىڭ گەرەژدانلار ئىشلەپ چىقىرىش ئومومىي قىممىتى دۇنيانىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتارىدىدۇر. ئورمانچىلىق، ئېلىكتىر ئېنىرگىيىسى، تۆمۇر كان، بېلىقچىلىق، كېمىسازلىق ۋە سۇ ترانسىپورت قاتارلىقلار شىمالىي ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋىي ئىقتىساد ئەنزىسىدۇر.

شىمالىي ياۋروپاغا مۇناسىۋەتلىك ئاتالغۇلار:

1. شىمالىي ياۋروپا (Northern Europe)

1) تەبئىي جۇغرافىيىلىك مەنىسى: كەڭ مەنىدىن ياۋرۇپانىڭ شىمالىنى كۆرسىتىدۇ. ئالپىس تېغىنىڭ شىمالىدىكى رايۇنلاردۇر.

2) ئانتروپوگېئوگرافىيىلىك مەنىسى: غەربىي ياۋروپانىڭ شىمالىنى كۆرسىتىدۇ. گېرمانىيە، گوللاندىيە، بىلگىيە، لۇتسىنبورگ، ئاۋىستىريە ۋە شىمالىي ياۋروپا بەش دۆلىتىدۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

2. ئىسكەندىناۋىيە(Scandinavia)

1) تەبئىي جۇغرافىيىلىك مەنىسى: ئىسكەندىناۋىيە يېرىم ئارىلىنى كۆرسىتىدۇ. دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيە ۋە فىنلاندىيىنىڭ شىمالىي قىسمىنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ.

2) ئانتروپوگېئوگرافىيىلىك مەنىسى: ئىسكەندىناۋىيە تىل تارمىقىدىكى دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. دانىيە، نورۋىگىيىنىڭ شەرقىي ۋە غەربىي قىسمى، ئىسلاندىيە، فارويى ۋە شىۋىتسىيىدىكى شۇ تىل تارمىقىغا تەۋە مىللەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.

خەلقئارا مۇناسىۋەت

دانىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت، ياۋرۇ رايونى ئەمەس.

شىۋىتسىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى ئەمەس.

فىنلاندىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى.

نورۋىگىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا ئەمەس، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى ئەمەس.

چېگرىدىن كىرىش قائىدىسى

1. شىمالىي ياۋروپا ۋەتەنداشلىرى شىمالىي ياۋروپا كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر ئىچىدە ھېچقانداق رەسمىيەت ئىشلەتمەيدۇ. ( چىگرا يوق.)

2. ياۋروپا ئىتتىپاقى گەرەژدانلىرى دانىيە، فىنلاندىيە ۋە شىۋىتسىيىگە كىرىش ئۈچۈن كىملىكىنى بولسىلا بولىدۇ(گىرىتسىيە بۇنىڭ سىرتىدا). شىۋىتسارىيە، Liechtenstein، سان- مارىنو ۋەتەنداشلىرىغا شىمالىي ياۋروپا ۋەتەنداشلىقى بىلەن ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنىدۇ.

3. ئامېرىكا، ياپونىيە، بىرىتانىيە بىرلەشمىسى(ئەنگىلىيە، ئېرلاندىيە،شوتلاندىيە،ئاۋىستىرالىيە، كانادا... قاتارلىق دۆلەتلەر)، ۋاتىكان دىنىي ئوردىسى، بالتىد دۆلەتلىرى، غەربىي سىلىۋانىيە دۆلەتلىرى، ھونگىرىيە، گىرىتسىيە، سېپروس، ئىسرائىلىيە، كورىيە ۋە كۆپ قىسىم لاتىن ئامېرىكا دۆلەتلىرى، ئاز بىرقىسىم ئوكيانىيە دۆلەتلىرى پاسپورت ئارقىلىق چىگرىدىن كىرەلەيدۇ، لېكىن ۋىزا كېرەك قىلمايدۇ.

4. جۇڭگو، شىمالىي كورىيە، ۋېتنام، روسسىيە، يۇگۇسلاۋىيە دۆلەتلىرى قاتارلىق كۆپ قىسىم ئاسىيا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىلغان دۆلەتلەر ۋىزا ئىلتىماس قىلىشى كېرەك.

ئۇيغۇرلار

1.نوپۇس ۋە كۆپۈيىش : شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇرلار ياۋروپادا بىر قەدەر كۆپ ئولتۇراقلاشقان رايۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، كۆپ قىسمى جۇڭگو شىنجاڭ رايۇنىدىن ئوقۇش- تەتقىقاد، سودا- تىجارەت، تېخنىكىلىق خىزمەت، نىكاھ ۋە باشقا سەۋەبلەر بىلەن كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ ۋەتەنداشلىققا ئۆتكەنلەر بولۇپ، تەخمىنەن 5مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شىمالىي ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلار نوپۇسى تېز كۆپىيىشكە باشلىغان بولۇپ، كۆپىيىش سەۋەبى ئاساسلىقى تەبئىي كۆپۈيۈش، ئوقۇش- تەتقىقاد ئۈچۈن كەلگەنلەرنىڭ ۋەتەنداشلىققا ئۆتۈشى، شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇر ۋەتەنداشلىرىنىڭ ئەسلىي يۇرتىغا قايتىپ نىكاھلىق بولۇپ رەپىقىسىنى ئېلىپ كېلىشى قاتارلىقلاردۇر.

2. ئىقتىساد ۋە جەمئىيەت ئورنى: شىمالىي ياۋرۇپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز جايىدىكى جەمئىيەت ئورنى باشقا كۆچمەن مىللەتلەرگە قارىغاندا ئوتتۇرا-يۇقىرى سەۋىيىدە بولۇپ، كۆپ قىسمىنىڭ ئۆز ئۆيى، مۇقىم خىزمىتى بار.

3. دىنىي ئېتىقاد: كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىنىڭ سوفىزىم مەزھىپىگە، ئاز قىسمى مەسىھىيچىلىككە، ئازساندىكىلى ئاتىزمغا ئىشىنىدۇ.

4. تىل ۋە مەدەنىيەت: مۇتلەق كۆپ قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا تىلى ئۇيغۇر تىلى بولۇپ، شىمالىي ياۋرۇپادىكى ئوخشىمىغان دۆلەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۆزى تۇرۇشلۇق دۆلىتىنىڭ تىلىنى بىلىدۇ، كۆپ قىسمى ئېنگىلىس، خەنزۇ ۋە تۈرۈك تىللىرىنى بىلىدۇ. شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇرلىرىنىڭ كۆپ قىسمى ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتىنى زامانىۋىيلاشتۇرۇپ ساقلاپ قالغان بولۇپ، ئاز بىر قىسىمى ئەرەب، فارىس ۋە تۈرۈكلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچىراپ كېيىنىش ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئۇيغۇر مىللىي ئەنئەنىسىنى يوقاتقان. ئاز ساندىكىلەر ئۆزى ۋەتەنداش بولغان دۆلەتنىڭ تەسىرىدە مىللىي كىملىكى كىرىزىستە قالغان.

باج ۋە پاراۋانلىق

شىمالىي ياۋروپادىكى بەش دۆلەت تىپىك پاراۋانلىق دۆلىتى بولۇپ، يۇقىرى مۇئاش، يۇقىرى باج ۋە يۇقىرى پاراۋانلىق خاراكتېرىگە ئىگە. شىمالىي ياۋروپا دۇنيادىكى پارىخورلۇق ، چىرىكلىك ئەڭ ئاز رايون بولۇپ، جەمئىيەت مۇقىملىقى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. رەئىس جۇمھۇر ۋە خان جەمەتى ئەزالىرىنىڭ ئاددىي پۇقرالار ئارىسىدا بىرگە سەپ تۇرۇپ تاللا بازىرىدا ياكى سودا سارىيىدا نەرسە- كېرەك سېتىۋېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن.

شىمالىي ياۋروپانىڭ مۇناسىۋەتلىك تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىدىن ئۇلارنىڭ خۇشاللىقىنىڭ مەنبەسى باياشات ئىقتىساد بولماستىن، بەلكى ئابستراكىت بولغان ئائىلە، ساغلاملىق، دوستلۇق، ئىشەنچ ۋە مۇھەببەت قاراتلىق ئانىللار ئىكەنلىكىنى كۆرىۋېلىش تەس ئەمەس.

شىمالىي ياۋروپا ئومۇمىي دۆلەت كىرىمىنىڭ %30نى جەمئىيەت پاراۋانلىقىغا ئىشلىتىدىغان بولۇپ، مەكتەپ يېشىدىكى ھەربىر ئۆسمۈر ھەر يىلى ھۆكۈمەتتىن تاپشۇرۇپ ئالىدىغان پاراۋانلىق پۇلى 10مىڭ ياۋرۇ، ھەربىر ۋەتەنداش مەيلى قايسى مىللەت بولىشىدىن قەتئىينەزەر 24 ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن دۆلەت پاراۋانلىقىدىن بەھىرلەنگەن پۇلى 160مىڭ ياۋرۇ بولۇپ، ھەرقاندان بىر ۋەتەنداشنىڭ بۇ پاراۋانلىقتىن بەھىرلىنىش ھوقۇقى بار. مائارىپ گەرەژدانلارغا ھەقسىز بولۇپ، پۈتۈن چىقىم دۆلەتنىڭ باج كىرىمىدىن تۆلىنىدۇ.

نېمىس تىلى

نېمىس تىلى ياكى نېمىسچە (Deutsch; قەدىمكىسى Nemçece)، ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمسى گېرمان تىل ئائىلىسىگە تەۋە ۋە خەلقئارالىق چوڭ تىلدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرى ۋە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان تىلى. بولۇپمۇ، گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە، لىختېنشتېين، ليۇكسېمبۇرگ، شۋېتسىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ زور كۆپچىلىكى، ئىتالىيەنىڭ جەنۇبىي تىرول رايونى، بېلگىيەنىڭ شەرقىي كانتونلىرى، پولشا ۋە رۇمىنىيەنىڭ بەئزى رايونلىرى ۋە ڧرانسىيەنىڭ ئالساس-لورېن رايونىدا قوللىنىلماقتا. شۇنداقلا بۇ دۆلەتلەردىن بەئزىلىرىگە خاس كونا مۇستەملىكىلەردە (م: نامىبىيە، جەنۇبىي ئافرىقا دېگەندە) دىققەتكە سازاۋەر مىقداردا نېمىسچە سۆزلەشكۈچى نۇپۇس باردۇر. تۈرلۈك شەرقىي ياۋروپا ئەللىرىدە نېمىسچە سۆزلەشكۈچى ئاز سانلىقلار ھەم باردۇر. بۇلاردىن روسىيە، ۋېنگرىيە ۋە سلوۋېنىيە قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. شۇنداقلا شىمالىي ئامېرىكانىڭ (بولۇپمۇ ئا ق ش)، لاتىن ئامېرىكانىڭ ئارگېنتىنا ۋە برازىلىيەنىڭ بەئزى رايونلىرىدا نېمىسچە سۆزلىشىلىدۇ. نېمىسچىدە ڧرانسۇزچىدىن ئۆتكەن كەلىمىلەر ھەم باردۇر.

38 دۆلەتتە تەخمىنەن 120 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان نېمىسچە، بولۇپمۇ گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە ۋە شۋېتسىيەدە ئىشلىتىلىدۇ. تۈركىيەدە 25 مىڭ ئەتراپىدا نېمىس ياشايدۇ. بۈ گۇرۇپ كونا تەبىر بىلەن "Bosporus-Deutsche" ("بوغازئىچى نېمىسلىرى") ۋە ئاق دېڭىز رايونىدا ياشىغۇچى نېمىسلاردىن تەشكىل تاپماقتا.

ياۋرۇپا ئىتتىپاقى

ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقى ياۋروپادىكى دۆلەتلەرنىڭ بىرلىكتە سىياسى ئىقتىسادى گۈللىنىشنى ئىشقا ئاشۇرۇپ رايون مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن قۇرغان سىياسىي ئىقتىسادى تەشكىلات بولۇپ، باش شىتابى بېلگىيە پايتەختى بېريۇسسېلدا تەسىس قىلىنغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن دۇنيادا ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتىپاقىدىن ئىبارەت ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت مەيدانغا كەلدى. ئۇرۇشتا ھالىدىن كەتكەن فرانسىيە، گېرمانىيە، بېلگىيە قاتارلىق دۆلەتلەر تارىختىكى شانۇ-شەۋكىتىدىن ئايرىلىپ، سوۋېت ئىتىپاقىغا قارشى تۇرۇش ۋە خەلقارا سىياسى-ئىقتىسادتا ئامېرىكىنىڭ ياردىمىنى قوبۇل قىلىپ، گېپىنى ئاڭلىمىسا بولمايدىغان كۈنگە قالدى.

بۇ ياۋروپالىقلار ئۈچۈن قاتتىق ئويلىنىش ئېلىپ كەلدى. ياۋروپالىقلار دۇنيا خەرىتىسىگە قاراپ، ناۋادا يالغۇز ئۆزىنىڭ كۈچىگە تايانغاندا پۈتكۈل ياۋروپانىڭ دۇنيادىكى تەسىر كۈچىنى ساقلاپ قالغىلى بولمايدىغانلىقىنى، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى تەرەققىيات پەرقىنىڭ كىچىكلىشىگە ئەگىشىپ ياۋروپادىكى دۆلەتلەرنىڭ دۇنيا سىياسىدا ھەل قىلغۇچ مۇھىم ئورۇن تۇتالمايدىغانلىقىنى، ئۇزاق مۇددەتلىك كۈچلۈك ھالەتنى ساقلاش ئۈچۈن كۈچنى ئىتىپاقلاشتۇرۇپ بىرلىككە كېلىش لازىملىقىنى كۆرۈپ يەتتى. ياۋروپادا بۇرۇندىنلا بار بولغان ئۆزئارا ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇپ تېنچ بىرلىكتە ياشاش ئارزۇسى 2-دۇنيا ئۇرۇشى ئارقىلىق يەنە بىر قېتىم كۈچەيدى. 1946-يىلى ئەنگلىيە باش ۋەزىرى چېرچىل ھەتتا ياۋروپا فىدىراتسىيىسى قۇرۇپ، سوۋېت ئىتىپاقىغا بىرلىكتە قارشى تۇرۇش تەكلىۋىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. 1957-يىلى 3-ئاينىڭ 25-كۈنى فرانسىيەغەربىي گېرمانىيە، ئىتالىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، لىيۇكسىمبورگ دىن ئىبارەت ئالتە دۆلەت رىمدا ئالدى بىلەن، پولات-تۆمۈر، كۆمۈرچىلىك ۋە يېزا ئىگىلىكىگە قارىتا چېگرا بېجى، تاموجنا، باج ۋە ئەركىن بازارنى ئۆزئارا بىرلىككە كەلتۈرۈپ مەنپەئەتلىرىنى بىرلىكتە قوغداپ، تاشقى سىياسەت ۋە خەلقارا ئىقتىسادى مەسىلىلەردە ئوخشاش ئاۋاز بىلەن پىكىر قىلىش مەقسەد قىلىنغان ياۋروپا ئىقتىسادى ئورتاق گەۋدىسىنى قۇردى. بۇ رىم ئەھدىنامىسى دەپ ئاتالدى.

1965-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى ئالتە دۆلەت يەنە بىريۇسسېل ئەھدىنامىسىنى تۈزۈپ ياۋروپا ئىقتىسادى ئورتاق گەۋدىسى، ياۋروپا پولات-كۆمۈر ئورتاق گەۋدىسى، ياۋروپا ئاتوم ئېنىرگىيىسى ئورتاق گەۋدىسىدىن ئىبارەت ئۈچ گەۋدىنى1967-يىلى 7-ئاينىڭ بىرىنچى كۈنىدىن باشلاپ بىرلىككە كەلتۈرۈش ھەققىدە كېلىشىم ئىمزالىدى. ياۋروپا ئىقتىسادى ئورتاق گەۋدىسىنى قۇرغان دۆلەتلەر ياۋروپادىكى ئەڭ باي ۋە تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر بولغانلىقتىن ئورتاق گەۋدىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچىمۇ يۇقىرى بولدى، 1973-يىلى ئەنگلىيە، دانىيە، ئېرلاندىيە، 1981-يىلى گىرىتسىيە،1986-يىلى ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا قاتناشتى. 1991-يىلى 12-ئاينىڭ 11-كۈنى ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسى ماستېرىت باشلىقلار يىغىنىدا ياۋروپا ئورتاق پۇلىنى بارلىققا كەلتۈرۈش توغرىسىدا قارار ماقۇللىدى. 1993-يىلى ماستېرىت ئەھدىنامىسى كۈچكە ئىگە بولۇپ ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسى، ياۋروپا ئىتتىپاقى دەپ ئاتالدى. 1995-يىلى ئاۋستىرىيە، شىۋىتسىيە، ۋە فىنلاندىيە ياۋروپا ئىتىپاقىغا قاتنىشىپ ياۋروپا ئىتىپاقىغا ئەز دۆلەتلەر 15كە يەتتى.

1999-يىلىغىچە بولغان نەچچە يىلدا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يىللىق ئىقتىسادى ئېشىشى %3 ئەتراپىدا بولدى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللىي دارامىتى 1993-يىلىدىكى 17مىڭ دوللاردىن 21مىڭ دوللارغا ، ئومۇمى ئىقتىسادى دارامىتى1993-يىلىدىكى ئالتە تىرلىيون دوللاردىن 2002-يىلىدىكى 10تىرلىيون دوللارغا يەتتى. ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئىقتىسادى مۇۋەپپىقىيىتى تېخىمۇ كۆپ دۆلەتلەرنى جەلپ قىلدى. 1999-يىلى ياۋروپا ئىتىپاقى رەسمىي تۈردە ياۋرونى بازارغا سېلىپ، ئەنگلىيە، گىرىتسىيە، شىۋىتسىيە، دانىيەدىن باشقا بارلىق ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى دۆلەتلىرىنىڭ پۇل سوممىسىنى بىرلىككە كەلتۈردى، گىرىتسىيە 2001-يىلىدىن باشلاپ ياۋرۇ ئىشلەتتى. 2002-يىلى ياۋروپا ئىتىپاقى باشلىقلار يىغىنى قارار سىپرۇس، ۋېنگىرىيە، چېخ، سىلوۋاكىيە، ئېستونىيە، لاتۋىيە، لىتۋا، مالتا، پولشا، سىلوۋونىيە قاتارلىق 10 ئوتتۇرا ياۋروپا دۆلىتىنى ئىتتىپاققا قاتنىشىشقا تەكلىپ قىلدى. 2004-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى يۇقارقى ئون دۆلەت رەسمى ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى بولۇپ قالدى. 2007-يىلىدىن باشلاپ رومىنىيە ۋە بۇلغارىيەمۇ ياۋروپا ئىتىپاقىغا قاتناشتى. 2009-يىلى 11-ئاينىڭ 19-كۈنى، ياۋروپا ئىتتىپاقى 27 دۆلەت رەھبىرى بېريوسىلدا ئالاھىدە ئۇچرىشىش يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، بېلگىيە باش ۋەزىرى خىرماننى دائىمىي رەئىسلىككە سايلاپ چىقتى.

يېڭى شەرق سىياسىتى

گېرمانىيە فېدراتىپ جۇمھورىيىتى يولغا قويغان سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپاغا قاراتقان تاشقى سىياسەت. 1969-يىلى10-ئايدا براند (1913-1992)سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيىسى ھۆكۈمىتىنى تەشكىل قىلغاندىن كېيىن يولغا قويۇشقا باشلىغان.براند(Willy Brandt) شىمالىي ئاتلانتك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە يارۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسىنىڭ فېدراتپ گېرمانىيەنىڭ تاشقىسىياسىتىنىڭ تۈۋرىكى ئىكەنلىكىنى،موشۇ شەرت ئاستىدا سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاپ،ئۇنى يەنىمۇ نورماللاشتۇرىدىغانلىقىنى؛گېرمانىيە دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىككىنچى گېرمانىيە دۆلىتى ئىكەنلىكىنى ئېتراپ قىلىدىغانلىقىنى شۇنداقتىمۇ ئۇنى "چەتئەل"دەپ قارىمايدىغانلىقىنى جاكارلىغان."بىر مىللەت،ئىككى دۆلەت" بولۇپ،ئىككى گېرمانىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى كۈچەيتىپ، ياۋروپادىكى "تىنچ شارائىت"تا دېموكراتىك گېرمانىيەگە قارىتا "يېقىنلىشىش يولى بىلەن ئۇنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئالغا سۈرۈش"چارىسىنى قوللىنىپ گېرمانىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلغان.

يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى

يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى، يەر يۈزىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ۋە قارام رايونلارنىڭ توپلام يەر مەيدانىغا كۆرە رەتكە تىزىلغان تىزىملىكىدۇر.

بۇ تىزىمدىكى ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر بىلەن قارام رايونلار، ISO 3166-1 ئۆلچەملەرىگە كۆرە تىزىلغان. ئادەتتە كۆپ تونۇلمىغان ئەللەر ھەم. تېزىمدە بولىشىغا قارشى؛ بۇ دۆلەتلەر تەرتىپكە تۇغۇزۇلغاندا نومۇر بېرىلمىگەن. تېزىملىكتە شەخسىي مۈلك دەپ داۋا قىلىنىدىغان ئانتاركتىدا ۋە مەئلۇم دەرىجىدە ھوقۇقى بولغان، لېكىن ئۆز ئىچىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر ياكى قارام رايونلار بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى (4.324.782 كلومېتر2 چوڭلۇقتا) داخىل قىلىنمىغان. شۇنداقلا ISO ئۆلچەملىرىدە يەر ئالمىغان ۋە ISO 3166-1 دە يەر ئالمىغان ئېتىراپ قىلىنمىغان ياكى قىسمەن ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەتلەر داخىل قىلىنمىغان. لېكىن بۇ رايون ۋە ئەللەر بىر پارچىسى سۈپىتىدە بىلدۈرۈلگەن ئەللەرگە داخىل قىلغان. بۇ تېزىملىكتە جەمئىي ئۈچ ھەقتىكى ئۆلچەمگە تايانماقتا:

ئومۇمىي مەيدان: ئىچ سۇلار (كۆللەر، كۆلچەكلەر، دەريالار) داخىل قىلىنغان خەلقئارالىق قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز چېگرىلىرى داخىلىدىكى يەر مەيدان.

قۇرۇقلۇق مەيدان: ئىچ سۇلار (كۆللەر، كۆلچەكلەر، دەريالار) خارىچ خەلقئارالىق چىگرا ۋە\ياكى ساھىل لېنىيىسى بىلەن ئايرىلغان پۈتۈن مەيدانلارنىڭ ئۇمۇمى.

سۇ مەيدانى: كۆللەر، سۇ ئامبارلىرى، دەريالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارالىق چېگرىلار ۋە\ياكى ساھىل لېنىيىسى چېگرىلىرى داخىلىدىكى پۈتۈن ئىچ سۇلار. بۇ رايوندا قۇرۇقلۇق سۇلار ۋە ئۆزىگە خاس ئىقتىسادىي رايونلار داخىل ئەمەستۇر. بەئزى كىرىشلەر مەنبەلىرىگە ئاساسلانغان بولۇپ، قۇرۇقلۇق سۇلارى مىقدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىشى مۇمكىن.ئەكسى بىلدۈرۈلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سىتاتىستىكا بۆلۈمىدىن ئېلىنغاندۇر.

ڧرانسۇز تىلى

ڧرانسۇز تىلى ياكى ڧرانسۇزچە (français ؛تەلەپپۇزى \fʁɑ̃sɛ\)، ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى رومان تىللىرى ئائىلىسىگە تەۋە، ڧرانسىيە ۋە ڧرانسۇز مەدەنىيىتىنى ئۆزلەشتۈرگەن ۋە ئەسكى ڧرانسۇرز سۆمۈرگىسى (مۇستەملىكە) ئەللەردە قوللىنىلىدىغان تىل.

دۇنيادا تەخمىنەن 200 مىلىيون كىشى ڧرانسۇزچە بىلمەكتە. 128 مىلىيون ئىنسان ڧرانسۇزچىنى ئانا تىل ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە قوللانماقتا، 54 دۆلەتتە 71 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن ھەم بىلىنمەكتە ۋە قوللىنىلماقتا. ئەڭ باشتا ڧرانسىيە بولۇپ، كانادا، بېلگىيە، شۋېتسىيە، ليۇكسېمبۇرگ، موناكو قاتارلىق ئەللەر ۋە بىر قىسىم ئاڧرىقا ئەللىرىدە ڧرانسۇزچە سۆزلىشىلىدۇ.

ڧرانسۇرچە؛ ئىتاليانچە، پورتۇگالچە، ئىسپانچە، كاتالانچە ۋە رۇمانچە قاتارلىق رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ رەسمىي تىلى بولمىش لاتىنچەنىڭ داۋاملاشقان تىللىرىدىن بىرىدۇر.

ڧرانسۇزچە تارىختا رىم دەۋرى گاليالىقلارنىڭ كېلت تىللىرىدىن ۋە رىمدىن كېيىنكى ڧرانك كۆچمەنلىرىنىڭ گېرمان تىللىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.

ڧرانسۇزچە 29 دۆلەتتە رەسمىي تىل بولۇپ، La Francophonie دېيىلىگەن ڧرانكوڧون ڧرانسۇزچە سۆزلەشكۈچى خەلقلەر توپلۇغىدۇر. ب د ت نىڭ پۈتۈن تارماقلىرىدا ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ رەسمىي تىلى ڧرانسۇزچەدۇر.

ياۋروپا ئىتتىپاقى سانلىق مەلۇماتلىرىغا كۆرە 27 دۆلەتتىكى 129 مىلىيون ئىنسان (497.198.740 نىڭ 26% سى) ڧرانسۇزچە سۆزلەشمەكتە ۋە بۇنىڭ 65 مىلىيونىنىڭ (12%سى) ئانا تىلى، 69 مىلىيونىنىڭ (14%) بولسا ئىككىنچى تىلى سۈپىتىدە قوللانماقتا. بۇ سانلىق مەلۇماتلارغا كۆرە ڧرانسۇزچە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدە ئىنگىلىزچە ۋە نېمىسچە قالسا ئەڭ كۆپ قوللىنلىدىغان 3. تىلدۇر.

فرانسۇز تىلى رىم تىلىنىڭ بىر تەركىۋى قىسمى بولۇپ، ئاساسلىق فرانسىيە، كانادادا (ئاساسلىقى يېڭى بىرۇنسۋىك ۋە كېبەك رايونلىرىدا)، بېلگىيەدە (ۋالونى، بىريۇسسىل ۋە فلاندىرىيە رايونىنىڭ بەزى شەھەرلىرىدە)، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا (بولۇپمۇ لۇئىزىيان ۋە مەن شىتاتلىرىدا)، شىۋتىسارىيەدە (ئۈچ ئاساسلىق دۆلەت تىلىنىڭ بىرى)قوللىنىلىدۇ.

فرانسۇزچە دۇنيادىكى باشقا بەزى دۆلەت ۋە رايونلاردا ئىككىنچى ياكى ئۈچىنچى تىل قاتارىدا ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن، كوڭگو دېموكىراتىك جۇمھۇرىيىتى، فرانسۇز تىلى رايونىدىكى ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق دۆلەت، شۇنداقلا فرانسۇز تىلى رەسمى تىل ياكى قوشۇمچە رەسمى تىل بولغان 29 دۆلەتنىڭ بىرى. غەربى ئافرىقىدىكى دۆلەتلەرنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى ۋە يەنە مەغرىپ دۆلەتلىرىمۇ مۇشۇ قاتارغا كىرىدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى كونا فرانسۇز ۋە بېلگىيە مۇستەملىكىلىرى. ئافرىقىنىڭ ئىۋارىيە تۇمشۇقى ۋە گابونغا ئوخشاش بەزى دۆلەتلىرىدە، پۈتۈنلەي فرانسۇز تىلى قوللىنىلىدۇ.

فرانىسيەدە فرانسۇز تىلى دۆلەت مۇستەقىللىكىنىڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچلىرىدىن بىرى: جۇمھۇرىيەت تىلى فرانسۇز تىلى (1958-يىلىدىكى ئاساسى قانۇننىڭ ئىككىنچى ماددىسى)؛ يەنە شۇنداقلا پۈتۈن دۇنيادىكى فرانسۇز مەدەنىيىتى ۋە فرانسۇز ئىدىيىسىنىڭ ھەرىكەت كۈچى.

دۇنيادا 201مىليون كىشى تەرىپىدىن ھەقىقى ئاساسلىق تىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان (دۇنيا فرانسۇز تىلى تەشكىلاتىنىڭ 2009-يىللىق سىتاتىسكىسى)، 309 مىليون كىشى تەرىپىدىن قوشۇمچە تىل ياكى چەتئەل تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلىدىغان فرانسۇز تىلى، دۇنيادا ئەڭ كۆپ سۆزلىنىدىغان تىللار ئىچىدە تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. مەزكۇر تىل بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئالتە رەسمى تىلى ۋە ئىككى خىزمەت تىلىنىڭ بىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئوخشاش دۇنياۋى تەشكىلاتلارنىڭ رەسمى ياكى خىزمەت تىلى ھېساپلىنىدۇ. كونا فرانسۇز رېجىمى، رۇسلارنىڭ چار پادىشاھى تاكى گىرمانىيە ۋە ئىسپانىيە پادىشاھلىرىغا قەدەر، فرانسۇز تىلى، ئېنگلىز ۋە ئىسپان تىللىرىنىڭ قاتارىدا ئاساسلىق دېپلوماتىيە تىلى بولۇپ كەلدى. ئەمما، خەلقئارا ئىقتىسادى ۋە ئىلمى تەتقىقات ساھەلىرىدە، بارغانسېرى ئېنگلىىز تىلى تەرىپىدىن بېسىلىپ كېتىۋاتىدۇ.

فرانسۇز تىلىنىڭ تەرەققىياتىدا فرانسۇز ئاكادېمىيىسى ۋە نۇرغۇن زىيالىيلارنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ. بۇ تىل يەنە "ئاكادېمىك تىلى" دىيىلىدۇ. ئادەتتە، بۇ تىلنى تەرپلەش ئۈچۈن، فرانسۇز دىراماتورگى موللېرنىڭ ئىسمى بىلەن "موللېر تىلى" دەپ ئاتىلىدۇ.

باشقا تىلاردا

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.