Ririmi

Ririmi ivuswikoti byo tirhisa tindlela to vulavula, ngopfungopfu vuswikoti byo vulavula exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi to vulavula ti vuriwa dyondzo-ririmi.

Tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni hinkwayo tihlayiwa kwalomu ka magidi-nthlanu (5,000) kuya eka magidi-nkombo (7,000). Hambi swiritano, nhlayo leyi yinga hambana hikuya hi ku hlawula exikarhi xa tindzimi na tindzin'wana leti humaka eka tindzimi naswona ti yelana. Tindzimi ta ndhavuko tavulavuriwa naswona tithlela ti fungiwa, hambiswiritano swakoteka to hundzuluxa ririmi riyisiwa eka tindlela tin'wana to hundzisa marungula tani hi swifaniso kumbe brayili, kumbe noti. Hikuya himalangutele ya munhu, nhlamuselo ya ririmi yinga hlanganisa na vuswikoti byo dyondza no tirhisa maendlelo yo hundzisa marungula kumbe kuvulavula exikarhi ka vanhu. Tindzimi hiknwato to tisimekiwa eka ndlela yo hlanganisa mifungo na nhlamuselo yokarhi. Tindzimi kuhlanganisa na ririmi ra mavoko, ti fuma ndlela leyi marito ma hleriwaka hayona kuvumba swivulwa kumbe marungula.

Tindzimi ta vanhu tina tinhlamuselo ta migingiriko, kuvuyelela na vundhzawu naswona ti titshege eka vanhu lava tivulavulaka na lava ti dyondzaka. Ndlela leyi ririmi leri vulavuriwaka hi vanhu ri hleriweke hayona ri hlanganisa swivulwa swo tala ngopfu kutlula leswisinga kona eka tindzimi ta swiharhi. Ku ehleketiwa leswaku ririmi ringava risungerile loko vanhu vakhale va sungula ku antswisa tindlela ta vona to hundziselana marungula, naswona vasungula ku vhumba mihleketo na swikongomelo swa van'wana.[2][3] Kuhluvuka loku kungava ku hatlane na ku kula ka mabyongo naswona ku anerisa xilaveko xa kuhanya swin'we tani hi rixaka. Vanhu vadyondza kuvulavula hi ku ringisa van'wana loko vahari vana, naswona tincece hakanyingi tidyondza kuvulavula loku twalaka loko tiri namalembe manharhu hivukhale. Ririmi i rankoka ngopfu eka mahanyele ya vanhu, hikwalaho ehenhleni ka ku tirhisiwa kuvulavula, rithlela ri tirha kuhlawulekisa vanhu hirixaka naswona rithlela ritirhisiwa ku hungasa.

Ririmi rakula naswona rithlela ti anama hikuhundza ka nkarhi, naswona matimu ya ku cinca ka ririmi manga landzeleriwa hiku ringanisa tindzimi leti vulavulriwaka namunthla na takhale, leswaku ku twisisiwa swiyenge leswi tindzimi ti akiweke no kurisiwa eka swona. Nxaxamelo wa tindzimi leti humaka eka ririmi rokarhi wuvitiwa ndyangu wa ririmi. Ndyangu wa Indo-Yuropa hiwona lowu nga na tindzimi leti vulavuriwaka ngopfu naswona wuhlanganisa Xinghezi, Xirhaxiya na xi Hindi; Ndyangu wa Sino-Tibhethi wuhlanganisa xiMandarini an tindzimi tin'wana ta xiChayina na Xitibhethi; Ndyangu wa Afro-Axiya wu hlanganisa XiArabhu, XiSomali na Xiheveru; Tindzimi ta Vanhu va nkava wa Afrika ti hlanganisa XiSwahili, Xizulu na madzana ya tindzimi leti vulavuriwa e Afrika; Kasi Ndyangu wa Malayi-Polinexiya wuhlanganisa Xi-Indonexiya, XiMaleyi, XiTagalo na madzana ya tindzimi leti vulavuriwaka e Phasifiki; Ndyangu wa Dravidiyani wona wuhlanganisa Xithamili na XiThelugu. Van'wa tidyondzo va vhumba leswaku kwalomu ka 50% ku ya eka 90% ya tindzimi leti a tivulavuriwa ekusunguleni ka lembe xidzana ra makume-mbirhi-n'we (21) manga manyamalarile hi lembe ra 2100.

Cuneiform script2
Cuneiform imuxaka wosungula wa ririmi leri tsariweke.
Place des Abbesse (the plaque with the je t'aime=te iubesc in 311 laguages)
Khumbi ra Rirhandzu e dorobheni ra Pharisi, laha xivula lexinge "Ndzakurhandza" xitsariweke hi tindzimi ta misava ta.[1]

Mintshaho

  1. "Wall of Love – Mur des Je t'aime – Montmartre". Travel France Online. Retrieved 30 November 2014.
  2. Tomasello (1996)
  3. Hauser, Chomsky & Fitch (2002)

Minkombo ya le handle

Afrika-Dzonga

Riphabliki ya Afrika Dzonga (leyi tiviwaka na mavito-ximfumo manwana) i tiko leri nge Dzongeni ra tiko-nkulu ra Afrika. Ribuwa ra Afrika Dzonga ri fikela kwalomu ka 2798 km

hi kuleha naswona ri hambanisa malwandle ya Atlantic na Indian Ocean.

Kuya e nwalungu wa Afrika Dzonga kuni Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambhiki na Swaziland, kasi Mfumo wa Lesotho i tiko leri ti yimeleka leri rhendzeriweke hi Afrika Dzonga.

Vanhu va ake e Afrika Dzonga ku ringana kwalomu ka malembe ya Dzana ra magidi yamalembe (100,000).

Hambiswiritano, ku thumbhiwa ka ntila wa le lwandle lowu hundzaka hi le Kapa, Nkomponi ya Madachi na le vuxeni bya Indiya ma akile xitichi xo wisa endzhawini leyi nga hetelela yi vitiwa Kapa (Cape Town) hi lembe ra 1652.

Kapa rivile e hansi ka vukolonyi bya manghezi hi lembe ra 1806. Vu vutla-tiko by matiko ya yuropa byi sungule ku ndlandlamuka kwalomu ka malembe ya 1820 loko Mabunu

na manghezi Vavutli va 1820 va koxa tiko ra le nwalungu na le vuxa-dyambu by tiko. Minkwetlembetano e xikarhi ka vaakatiko vosungula, maXhosa na maZulu, na va vutla-tiko va yuropa hi loko yi sungula. Hambiswiritano ku thumbhiwa, ka Dayimani endzhaku nsuku hiswona leswi sunguleke Nyimpi ya mabunu na manghezi laha va lweleke ku lawula mfuwo wa swi celwa swa tiko ra Afrika Dzonga. Hambileswi mabunu ma hluriweke, Afrika Dzonga yi kumile vutiyimeri byo ringanisela e hansi ka Britaniya hi lembe ra 1910. Mafambisele ya mfumo lawa ama ala manghezi, ma tiyisise vonele ra ku ti yimela loku heleleke loku fikeleriweke hi lembe ra 1961 loko Afrika Dzonga yi endliwa Rhiphabliki. Ntlawa lowu rhangeleke wa National Party wu yimise nawu wo yisa emahlweni ku hlawula hi rixaka lowu sunguriweke hi ma Dachi (lowu tiviweke hi ra apartheid), e henhla ka nkaneto lowu veke kona endzeni na le handle ka tiko. Hilembe ra 1990 phresidenti ya nkarhi wolowo F.W. de Klerk yi sungule ku herisa nawu lowu, naswona hi lembe ra 1994 nhlawulo wo sungula wa xi Demokrasi wu endliwile e Afrika Dzonga. Nhlawulo wolowo wu nyikile Nelson Mandela na ntlawa lowu fumaka, African National Congress matimba yo fuma.

Afrika Dzonga yi tiveka hi ku hambana-hambana ka tinxaka, tindzimi ta khume-nwe ta ximfumo leti tivekaka na Nawu-nkulu wa tiko.

Xinghezi xi vulavuriwa ngopfu e Afrika Dzonga eka timhaka ta ximfumo na mabinzu, hambiswiri tano i ririmi ra vunthlanu leri vulavuriwaka e mindyangwini.

Afrika Dzonga ri ni ku hambana-hambana ka tinxaka, laha kungani miganga yo tala Basa, Makula, na Makhaladi e Afrika hinkwayo. Hambi leswi kwalomu ka 79.6% wa xithsungu xa vanhu e Afrika Dzonga kunga vanhu va ntima, Exikarhi ka lembe ra 2015, nstengo wa xitshungu xa Afrika Dzonga a wuri kwalomu ka 54.9 wa timilliyoni.

Byalwa-Vucema

Byalwa-Vucema byihambanile na byalwa lebyin`wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu. Nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana. Vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona.

Cauke

Cauke i xivongo lexi kumekaka eka tindzimi ta laha Afrika Dzonga, ku hlanganisa Xitsonga, Xipedi na Xipulana, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cauke lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swinharhu, kunga Cauke; Mabasa kumbe Xikwalakwala.

Cuma

Muti waka Cuma i muti lowu kumekaka eka tindzimi ta ku tala emisaveni, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cuma lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swimbirhi, kunga Cuma na Moyane.

Henri-Alexandre Junod

Henri-Alexandre Junod (kumbe Henri A. Junod; 17. Mudyaxihi 1863 – † 22. Dzivamusoko 1934) a ari murhumiwa wa vukhongeri bya vuphurostentanti bya le Furwa naswona u tiveka ngopfu hi ntirho wa yena e xikarhi ka va Vatsonga na ririmi ra Xitsonga e n'walungu wa Afrika-Dzonga na le muzambhiki e xikarhi ka varhonga. Hambi leswi a loveke ari e Geneva, xileriso xa yena xo hetelela a kuri ku ya vekiwa e kaya rakwe ra makumo e Rikatla e tikweni ra Muzambhiki. Junod u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni.

Mbhambha

Mbhambha i byalwa bya xintu lebyi swekiwaka hi ku hlanganisiwa mati, chukele ro tshwuka, xinkwa na xihenge. Byalwa lebyi a byi bhava swinene na swona lava a va byi nwa ngopfu a va vonaka hi ku tshukuluka milomu. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tshuka wu ku juu! Byalwa lebyi a byi nwa hi vakhalabye na vakhegula.

Ncayoni

Ncayoni i byalwa lebyi endliwaka hi chukele ro tshwuka, mati, comela na swivirisi. Ncayoni iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi na byo a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela ku fana na Nghwevu. Ncayoni na yona hi nga yi fananisa na tibiya masiku lawa.

Ndzhavuko

Ndzhavuko (kusuka ekaXilatini cultura ri tekiwa e ka colere, leswi vulaka "ku hlakulela") hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo. Mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi "nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke"Ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi, kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana. Ndzhavuko wu vuriwa "Ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo." tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele, swi ambalo, ririmi, vukhongeri, swi henwa, na mikhuva leyi tolovelekeke.

Nghwevu

Nghwevu i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa chukele ro tshwuka, swivirisi na muqombhoti. Nghwevu iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya nghwevu hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

Nyatshani

Nyatshani i muxaka wa byala bya vukanyi. Vukanyi lebyi bya bavanyana.

Nyota

Nyota Nyota i byalwa lebyi endliwaka hi ku sweka mukapu hi comela ra n’wahuva. Loko wu horile u ka muqombhoti u cheletela u ri karhi u hakasela. Loko swi hlanganile u ta swi veka kutani hi siku leri landzelaka swi ta va swi virile swi

huma khuvi. Loko swi humile khuvi, u ta pangela ekhuwanini u nwa. Loko byi ku bile u ta tsandzeka no yima..

Phipha

Phipha i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi endliwaka hi vuswa, comela ra n’wahuva na vukanyi.

Vatsonga

Vatsonga i rixaka ra vanhu swivongo swo hambana-hambana lava va kumekaka etikweni ra Afrika. Vatsonga va kumeka ngopfu e Afrika Dzonga, hi laha rixaka ra Vatsonga ri nga hetelela ri tshama hi ku rhula tani hi rixaka leri ri tivekaka ri ri Vatsonga. Vatsonga i vanhu lava va vulavulaka ririmi ra Xitsonga. Mutsonga namuntlha wa swi kota ku langha ku dyondza Xitsonga exikolweni; ririmi ra manana ra yelana hambi kuri exikolweni kumbe mavulavulelo ya le kaya, kambe van'wani va tsakela ku antswisa vutivi hi ndlela ya vudyondzisi bya matimu ya Xitsonga ni ku ti antswisela hi ririmi ro hlantsweka.

Vukanyi

Vukanyi i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Kuna tinxaka ta mune ta vukanyi, kunga Dzova; Nyatshani; Mpahlwa na Phipha

Xikhalavatlana

Xikhalavatlana i byalwa lebyi swekiwaka hi nkarhi wa ntshovelo emasin’wini hi ku hlanganisa khalavatla, chukele ro tshwuka na swivirisi. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tswhuka. Byalwa lebyi a byi vevukile ku fana na mati. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela.

Xinghezi

Xinghezi iririmi leri sunguleke ku vulavuriwa eNghilandhi naswona hirona ririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya misava. Ririmi leri ri tshyiwe hi rixaka ra Va-Angles, rin'wana ra tinxaka takhale ta maJarimani, leri rhurheleke eBhrithaniya, endhzawini leyi thyiweke, Nghilandhi. Swiga ririmi swarona swihlohloteriwa ngopfu hi tindzimi tin'wana ta xiJarimani, ngopfu-ngopfu Xinirse, Xilatini na Xifurhwa.Ririmi ra Xinghezi ri akiwe endzeni ka malembe ya kutlula 1,400. Xinghezi xosungula, axivulavuriwa eka malembe-xidzana ya vunthlanu. Xinghezi xale xikarhi xisungule eka lembe-xidzana ravu khume-n'we, loko mavuthu ya Vanomanimata hlula tiko ra Nghilandi, leswi swilandzeriweke hi nhlohlotelo wa xifurhwa. Xinghenzi lexilandzeleke xisungule hi lembe-xidzana ra vukhume-nthlanu, loko kuta sunguriwa kutirhisiwa ka michini yo gandlisa tibuku e dorobheni ra Landhani, ku gandlisiwa ka Bhibhele ya Hosi Yakobo, na masungulo ya ku ncinca lokukulu ka ririmi.Xinghezi xi hangalake na misava kusukela eka lembe-xidzana ra vukhume-nkombo kuya eka lembe-xidzana ramakume-mbirhi. Hikwalaho ka swihlovo swa manguva lawa swa mahungu na kuthlandluka ka Amerikha tanihi mfumo-nkulu wa misava, ririmi raXinghezi ri sungule kutirhisiwa tanihi ririmi-nkulu ra matiko yo tala ya misava naswona rithlela ritirhisiwa eka tidyondzo ta Sayenzi na ta nawu.Xinghezi iririmi ra vunharhu hivukulu emisaveni, kulandzela ririmi ra Xichayina na Xipanichi. Hirona ririmi leri dyondzisiwaka ngopfu emisaveni naswona iririmi ximfumo ra matiko ya kwalomu ka makume-ntsevu. Kuna vanhu votala lava dyondzeke ririmi leri kutlula vanhu lavarimameke. Xinghezi iririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya Nghilandi, Amerikha, Khanada, Ostraliya, Ayilendi na Nyuzilendi, naswona rivulavuriwa ngopfu eswihlaleni swa Kharibhiya, tiko-nkulu ra Afrika na ra Axiya. iririmi-ximfumo leri tirhisiwaka hi Nhlangano ya Matiko, Vumbano bya Yuropa na minhlangano yin'wana ya matiko ya misava. Ririmi leri rina swiga-ririmi na marito yo tsandza-vahlayi.

Xipopana

Xipopana xi endliwa hi mapopo yo vupfa, chukele ro tshwuka na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe wu na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vafana na majaha ntiyela.

Xiriwana

Xiriwana Xiriwana na xona i byalwa lebyi endliwaka hi nkarhi wa ntshovelo hi mariwa, chukele na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe byi na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi byi nwiwa hi vafana na majahantiyela.

Xitsonga

Xitsonga (Tsonga, Xitonga (Thonga)) - I ririmi ra Vatsonga leri vulavuriwaka edzongeni wa tiko ra Mozambique, en´walungwini na le vuxeni bya tiko ra Afrika-Dzonga, eSwazini xikan´we na le ka xiphemu xin´wana xa tiko ra Zimbabwe.

Hi ti ndzimi tin'wana

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.