Ndzhavuko

Ndzhavuko (kusuka ekaXilatini cultura ri tekiwa e ka colere, leswi vulaka "ku hlakulela")[1] hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo. Mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi "nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke"[2]

Ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi, kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana. Ndzhavuko wu vuriwa "Ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo."[3] tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele, swi ambalo, ririmi, vukhongeri, swi henwa, na mikhuva leyi tolovelekeke.

Shangaan
ncino wa Vatsonga.
Sri Mariamman Temple Singapore 3 amk
Vukhongeri na vuvatli iswilo swa nkoka eka ndzhavuko wa vanhu.

Masungulo ya Ndzhavuko

Matirhiselo ya masiku lawa ya riviti "ndzhavuko" matshegeriwe eka riviti leri ari tirhisiwa hi Murhoma wa Khale kunga Cicero eka matsalwa ya yena lamange Tusculanae Disputationes, laha atsaleke hi ku hlakulela muya-xiviri kumbe "cultura animi",[4] hi kutirhisa xifananisi xa Vurimi leswaku a hlamusela ku akeka ka moya-xiviri hi nhlamusela ya filosofi, naswona u twisese leswaku ndhzavuko inhluvuko wa le henhla wa vanhu. Samuel Pufendorf uyise xifananisi lexi emahlweni a xitirhisa e mahanyelweni ya namunthla, laha mongo wa nhlamusela wa yena hi ta ndzhavuko wuyelanaka, kambe wunga ha xongeteli leswaku Filosofi iku helela ka munhu ka ntumbuluko. Matirhisele ya yena na ya lava vateke endzhaku ka yena "makombetela eka tindlela hinkwato leti vanhu va koteke ha tona ku hluvuka eka mahanyele ya khale ya vuharhi, ivi vatirhisa vuthlarhi bya vona leswaku vava vanhu hikuhelela".[5]

N'wa ta Filosofi Edward S. Casey (1996) wahlamusela: "Rito ndzhavuko rivula "ndzhawu leyi hlakuriweke" hikuya hi xinghezi xale xikarhi, naswona rito leri rikumeka nale ka xiLatini colere, "kutikhoma, kukhatalela, kuhlakula, kugandzela" na cultus, "ntsombano, ngopfungopfu wa vukhongeri." Kulandza ndzhavuko, iku teka vundhzawu lebyi hlohloteriwaka ngopfu hi ndhzavuko leswaku uwu khatalela — ubyarha vutihlamuleri hi wona naswona uwu khatalela hahombe."[6]

Velkley uhlamusela Ndzhavuko, aku:

... ekusunguleni awu hlamusela kuhlakulela moya-xiviri kumbe miehleketo, kambe wu kume hlamuselo wa sweswi eka matsalwa ya lembe-xidzana ra khume-nhungu (18) ya vatsari va ma Jarimani, lava ava xopaxopa matsalwa ya Rousseau lawa ama sola "ximanje-manje vutshunxeki na malembe ya rivoningo". Hiswona leswi vangelaka kuhambana exikarhi ka "ndhzavuko" na "nhluvuko", na hambiloko kuhambana loku kunga hlamuseriwi hi kukongoma.

Mintshaho

  1. Harper, Douglas (2001). Online Etymology Dictionary.
  2. Findley, Carther Vaughn and John Alexander Rothney (2006). Twentieth-century World. Sixth edition, p. 14. ISBN 978-0-618-52263-7.
  3. Williams, Raymond. Keywords, "Culture"
  4. Cicero, Marcus Tullius (45 BC). Tusculanes (Tusculan Disputations). pp. II, 15.
  5. Velkley, Richard (2002). "The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy". Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question. The University of Chicago Press. pp. 11–30.
  6. https://read.amazon.com/?asin=B00DG8M7EU --October 2014
Axiya

Axiya, i tiko-nkulu leri kulukumba emisaveni naswona leri ngana vanhu votala kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava. Tiko-nkulu leri ri kumeka e n'walungu na dzonga ramisava. Axiya yi hlanganisa 44,579,000 wati skwe-khilomitara hi ku anama, naswona ri ringana ntsengo wa 30% ya misava hiku angarha. Ritiveka tani hi kaya ra vanhu vanhluvuko wo sungula wa misava naswona ritshamela kuva nanhlayo wa vanhu lavo tala himpfuka ka ku sungula ka nkarhi rithlela riva xihlovo xa minhluvuko ya vanhu.

Hiku angarhela, Axiya yi rhendzeriwe evuxeni hi lwandle ra Phasifiki, edzongeni hi lwandle ra Indiya, na le n'walungu hi lwandle ra Arkthiki. Ndzelakano wale vupela dyambu na Yuropa iwa matimu na ndzhavuko ntsena hikuva akuna lexi hambanisaka matikonkulu lawa hixiviri. Ndzelakano lowu amukeriwaka hivanhu votala wa matiko-nkulu lawa hilowu hoxaka Axiya evuxeni bya ndlela ya mati yale Suez, nambu wa Urali, tintshava ta Urali, na le dzongeni bya tintshava ta Khawukhasa na lwandle ra Khaspiani na lwandle ra ntima.Chayina na Indiya amaphikizana ekuveni matiko lama ngana ikhonomi leyi kulu emisaveni exikarhi ka malembe ya 1 kuya eka 1800 CE. Chayina akuri tiko leringana matimba ya ikhonomi nkarhi wo leha naswona yi kokele votala ku ya evuxeni, ku yakuma vufuwi na kuhumelela ka ndzhavuko wa khale ka Indiya , naswona byi kokela mabindzu ya Yuropa, kuvalanga ndzhawu na vukolonyi. Kutsunmburiwa ka Amerikha hi Kholumbasi ari karhi a lava Indiya, swi hlamusela ndlela leyi Vayuropa ava navela vufuwi bya le Axiya hayona. Gondzo ra Voya bya Silk, rive ndlela leyi tirhisiweke hi ta mabindzu kusuka e Yuropa kuya e Axiya, kasi ntila wa mati wa Malaka wuve ntila wa tamabindzu hi ku tirhisa lwandle. Axiya yi kombile kukula eka ta ikhonomi, naswona ku andza ka vanhu varona hi lembe xidzana ra vu 20, swi pfunile tamabindzu ya tiko-nkulu leri, hambi leswi ntsengo wa vaaka tiko va rona wusunguleke ku hunguteka. Axiya yive nstindza wa vukhongeri byo tala bya misava ku hlanganisa na Vukreste, Vusurumani, Vuyuda, Vuhindu, Vubhudha, Vukhonfusiyani, Vutawo, Vujayini, Vusikhi, Vuzorowastrani, na byin'wana vukhongeri.

Bandhla

Bandhla akuri xiakiwo lexi a xitirhisiwa hi vanuna va muti, ku hlanagana kona leswaku vadya, vathlela va bula timhaka ta vavanuna. Ndzhawu leyi a yikumeka eximatsini, ekusuhi na Lawu ra vafana loko unghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vavasati na vanhwana ava nghena ntsena loko vatisa swakudya. Kubasisa na ku susa nkuma ebandhla, akuri mintirho ya vafana.

Dulu

Dulu (kumbe Xitlati) i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona swakudya swa muti. Dulu a ku ri wona muako lowu a wu khome muti, handle ka dulu muti a wu nga ta swi kota ku hanya. Dulu a ri tirha ku hlayisa mavele lawa a ya dyiwa emutini na swin’wana swakudya a swi hlayisiwa edulwini swo fana na mariwa, makwembe na swin’wana.

Gandzelo

Gandzelo akuri ndzhawu leyi rhendzelaka nsinya wohlawuleka wa muti, laha aku phahliwa swikwembu kona. Aku kumeka nguvu leyi bohiweke eka nsinya naswona kuthlela kukumeka khuwana, kumbe poto ra vumba leri fayiweke naswona rivekiwa ehansi ka nsinya lowu wa swikwembu. Ekusuhi na wona, a kukumeka Ndhumbha ya muti.

Huvo

Huvo akuri ndhzawu leyi a yitirhisiwa ku endla mintirho leyi hlawulekeke ya muti, ku hlanagana na, kutenga timhaka ta muti, ku amukela varhumiwa va ximfumo, ku bula timhaka ta malovolo, kutenga milandzu leyi tisiweke emutini, ku dlaya no xindla swifuwo/swiharhi swa nhova, na swin'wana. Ndzhawu leyi a yikumeka ekusuhi na xivala xa tihomu, laha kungana minsinya ya mindzhuti, naswona ayi nga hlawuli wanuna eka wansati.

Lawu

Lawu a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka hi vana va vafana va muti. Yindlu leyi a yi kumeka eximatsini, ekusuhi na Huvo loko u nghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vana hinkwavo va vafana emutini ava etlela eLawini rin'we na swona leswi a swi kucetela vuxaka na ku tirhisana exikarhi ka vona.

Mutsari

Mutsari i munhu loyi a tirhisaka marito lama tsariweke hi vutshila byo hambana-hambana ku hundzisa makungu yakwe. Vatsari va tumbuluxa matsalwa yo hambana-hambana kuhlanganisa tinovhele, switori swokoma, vuthlokovetseri, mintlangu kuhlanganisa na swiviko swa mahungu leswi nga tsakeriwaka hi xitshungu. Vatsari lava ngana ntokoto naswona lava kotaka ku tirhisa ririmi hundzisa makungu na marungula, hakanyingi va nyikela xandla e ku akeni ndzhavuko wa nhlangano wa vanhu.Riviti "Mutsari" rithlela ritirhisiwa hi tindlel tin'wana eka swa Vutshila – ku hlanganisa na mutsari wa vunanga – hambi swiritano riviti "Mutsari" ritirhisiwa ku hlamusela ntumbuluko wa ku tsala. Kasi vatsari van'wana va tirhisa ndzhavuko wa ku vulavula.

Vatsari vanga tumbuluxa matsalwa eka swiyenge swo hlaya, ku hlanganisa na matsalwa ya xiviri na lawa yo vhumbhiwa. Van'wana vatsari vatirhisa swifaniso na vupfapfarhuti leswaku va entisa mahundzisele ya makungu yavona. Eka minkarhi ya swesi, vahlayi na vanhu lava tirhelaka ti hulumendhe va tskela ku hlaya matsalwa ya switori lawa ma hlavutelaka ti mhaka ta vutshila na sayensi hi ndlela leyi twakalaka. Van'wana vatsari vanga ha tirhisa vunanga lebyi pfanganisiweke na marito ku hundzisa marungula na makungu ya vona.A henhla ko tsala matsalwa, vatsari va thlela vatsala hi tindlela ta vutsari; swivangelo; vathlela va xopaxopa matsalwa ya va'nwana. Vatsari va thoriwa leswaku vatsala, kasi van'wana va sungula ku hakeriwa ntsena loko matsalwa ya vona ma gandlisiwile.

Ndhumbha

Ndhumbha a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku hlayisa swilo swa swikwembu swa vona swo fana na tinhlolo to hlahluva hi tona, macomani, mirhi na switirhisiwa swin’wana swa swikwembu swa vona.

Nhanga

Nhanga a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka hi vana va vanhwanyana va muti. Yindlu leyi a yi kumeka exineneni, loko u nghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vana hinkwavo va vanhwanyana emutini ava etlela eNhangeni yin'we na swona leswi a swi kucetela vuxaka na ku tirhisana exikarhi ka vona.

Nhlangano wa vanhu

Nhlangano wa vanhu i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana, kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin'we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya Politiki na dhavuko. Nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana; hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona

Kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi, leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe. Nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo, hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun'wana.

Nturuka

Nturuka i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona mavele ni timbewu tin’wana ta vona. Nturuka a wu kuma mitirho yo hlaya. A wu kuma ntirho wo hlayisela mavele, ku tshivelela ndzilo va swekela kona kumbe ku orha. Mavele lama a ya tshama enturukeni a ya nga dyiwi hi swidozi kumbe ku hehliwa, hi kuva a ya tshama ya ri karhi ya mbulukela hi musi. Nturuka a wu tlhela nakambe wu kuma ntirho wo hlayisela swibye swo fana na timbita, makhuwana, majomela ni swin’wana swingolongondzwana swa muti.

Timfanelo ta ximunhu

Xiyenge xa vumbirhi xa Vumbiwa ra Afrika Dzonga xi hlanganisa Timfanelo ta Ximunhu, vumbiwa leri sirhelelaka timfanelo leti hlanganisaka, vumunhu, vupolitiki ku hlanganisa timfanelo ta rihanyo na manindzu. Timfanelo leti nga eka vumbiwa to tirhisiwa eka milawu hinkawyo, naswona ti boha marhavi hinkwawo ya mfumo, kuhlanganisa vurhangeri bya tiko, phalamende na Tihuvo tanawu.

Vumbiwa ro sungula ra Timfanelo ta ximunhu laha Afrika Dzonga, a tikumeka eka xiyenge xa vunharhu xa vumbiwa ra xinkarhana ra lembe ra 1993, leri simekiweke tani hi xiphemu xa mbulavuriswano wo herisa mfumo wa xihlawuhlawu. Vumbiwa ra sweswi risimekiwe hi 4 Nyenyankulu 1997.

Vukhongeri

Vukhongeri i nxaxamela wa mindzhavuko ya matikhomele, swi endlo, mavonele, matsalwa yo kwetsima, tindzhawu to kwetsima na mafambisele ya vutomi ya vanhu. vukhongeri byo hambana hambana byi nga katsa ku mbe ku pfumala swiyenge leswi hlanganisaka "Vukwembu", "swilo leswi kwetsimaka", "Ripfumelo", "Xivumbiwa kumbe swivumbiwa swa matimba swa moya" kumbe muxaka wokarhi wa "ku nga heli naswona swi tisa matimba eka vutomi."Swiendlo swa vukhongeri swinga katsa switoloveto, kuchumayela, switsundzuxo na vugandzeri (bya Xikwembu/Swikwembu), maganzelo, minkhuvo, kuthwasa, mintirho ya rifu, mintorho ya micato, kukhongela, vunanga, kuhlanganisa na mindzhavuko ya vanhu. Vukhongeri byi na matimu yo kwetsima na swiviko. leswi hlayisiweke eka matsalwa yo kwetsima, na swifungo, na tindzhawu, leswi swi ringetaka ku nyika xivangelo xa vutomi. Vukhongeri byi nga thlela byi va na switori swa xikombiso, leswi van'wana va malandza va tshembaka leswaku swa ntiyiso, leswi nga na xikongomelo xo hlamusela masungulo ya vutomi, ntumbuluko na swin'wana. Ripfumelo, ehenla ka swivangelo, rivoniwa tani hi xivangelo xa tidyondzo ta Vukhongeri. Ku na kwalomu ka 10,000 wa tinxaka ta vukhongeri emisaveni hinkwayo. kwalomu ka 84% wa va aki va misava va pfumela eka yin'we ya nthlanu wa vukhongeri, kunga Vukreste, Vusurumani, Vuhindu, Vubhudha na vukhongeri bya ndzhavuko.Kuya emahlweni ka nhluvuko na sayensi, ku vangele leswaku vukhongeri byi soriwa ngopfu e manguveni lawa, hambileswi vanhu van'wana vanga pfuleki eka vukhongeri. Tidyondzo ta vukhongeri ti hlanganisa, Vufundhisi, tidyondzo ta sayensi ni vukhongeri. Tidyondzo leti ti hlamusela matumbulukelo na matirhele ya vukhongeri.

Xihahlu

Xihahlu a xi ri na mintirho yo hlawuleka, tani hi muako wa le kaya, ku hlayisa tihuku ti nga dyiwi hi swihadyana swo fana na vamanghovo, Magama na swiharhi swin’wana. Matandza ya tihuku na wona a ya hlayiseka swinene exihahlwini hikuva timbyana na swihadyana swin’wana a swi nga ya fikeleli.

Xiluvelo

Xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti, naswona a xi hlayisa tinhonga ta n’wini wa muti xikan’we na swingolongondzwana swa yena swo fana na tinhonga to tihlayisa hi tona, mitundzwana leyi a yi tirha tani hi tibege to longela mpahla loko va tshuka va teke maendzo na swin’wana. Xiluvelo a xithlela xiva ndzhawu yo amukela vayeni emutini.

Xitanga

Xitanga a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku swekela eka yona, ngopfungopfu loko kuna mpfula.

Xivava

Xivava i ndhawu yo hlawuleka leyi Vatsonga a va tshivelela ndzilo, ku swekela kona swakudya swa vona no xuxela kona hi mikarhi ya vuxika. Laha i ndhawu leyi vakheghula a va tala ku tshama kona va tsheketela vatukulu va vona mitsheketo. Xivava na xona a xi endliwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko. Vatsonga va khale a va ri na tinxaka tinharhu ta swivava. A va ri na xivava xa timhandzi to yimisiwa, xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga na xivava xa timhandzi to hingakanyiwa.

Yindlu ya Nsati lonkulu

Yindlu ya Nsati lonkulu a yi kumeka emakumu ka muti wa Xitsonga, na swona a yi ri yindlu leyi kulukumba ku ringanisiwa na tiyindlu tin'wana emutini, tani hi leswi a yi ri yindlu ya hosinkati, wa Nuna wa muti. Xiluvelo, a xi akiwa ekusuhi na yindlu ya Hosinkati.

Yuropa

Yuropa i rinwana ra Matiko-nkulu (hi xiyenge xa Politiki) ya nkombo, naswona rivumba ribuwa ra Tiko-nkulu (Hi xiyenge xa Mbangu) ra Yuraxiya. Yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi Lwandle ra Akthika, e vupela-dyambu hi Lwandle ra Atlanthika, e dzongeni hi Lwandle ra Meditera, na le vuxeni bya le dzongeni hi Tintshava ta Khakhasu, Lwandle ra Ntima na mati-ndlela lama hlanganisaka Lwandle ra Ntima na Meditera. E vuxeni Yuropa ri avanyisiwa na Axiya hi mati ya Tintshava ta Ura, Nambu wa Ura, na hi Lwandle ra Kaspa.Yuropa yi funengeta kwalomu ka 10,180,000km2 hi ku anama, kumbe 2% wa Misava hinkwayo. Yuropa, yina matiko ya 50, laha Rhaxiya ringa rona tiko leri kulu ngopfu hi ku anama naswona rithlela riva na vaakatiko vutala kutlula matiko man'wana ya tiko-nkulu leri. Ntsengo wa vaaka tiko va tiko-nkulu leri wu kumbeteriwa kwalomu ka 740 wa timiliyoni. Ntshamelo ma xelo wa tiko-nkulu leri ma hlohloteriwa hi lwandle ra Atlanthika, laha tinguva ti cincacincaka kutlurisa mpimo, ngopfungopfu ekusuhi na ribuwa ra lwandle leri.

Tiko ra Griki ra khale rivoniwa tani hi xihlovo xa nhluvuko wale vupela dyambu, naswona endzaku ka mfumo wa xigriki, ku landzerile mfumo wa ma Rhoma, ivi kulandzela nguva ya mpfuxelelo na Rivoningo eka tiko nkulu leri. Kusukela eka nguva ya kutsumbula, ku hlanganisa na nguva ya tinkomponi, Yuropa yi rhangerile matiko ya misava eka minhluvuko yo tala. exikarhi ka malembe xidzana ya 16 kuya eka 20, Tihulumendhe ta matiko ya Yuropa, ti lawule matiko ya Amerikha wa le N'walungu na le Dzongeni, matiko ya Afrika hi kutala, Oxeniya na matiko yo tala ya le Axiya.

Kusunguriwa ka nguva wa tinkomponi, luku sunguleke e tikweni ra Brithani eku heleni ka lembe-xidzana ra vu 18, kutisile nhluvuko lowukulu eka timhaka ta ikhonomi, ndzhavuko, na mahanyele ya vanhu. Hivumbirhi bya Tinyimpi ta misava, ti lweriwile etikweni-nkulu leri, naswona tihoxe xandla eku hungutekeni ka matimba ya tiko-nkulu leri emisaveni, naswona rihambukela matiko ya Amerikha na Rhaxiya. Hi nguva wa Nyimpi yo titimela, Yuropa ayi tsemiwe exikarhi ka NATO evupela dyambu na Xipfumelelwano xa Warsaw evuxeni, kufikela eka nguva ya Kulwela Ntshuxeko ka malembe ya 1989 na Kuwisiwa ka khumbi ra Berlin.

Hilembe ra 1955, Huvo ya Yuropa yi simekiwile endzaku ka nkulumo ya Nkul, Winston Churchill, leswaku yihlanganisa Yuropa eka tipakani leti fanaka. Huvo leyi yihlanganise matiko hinkwawo ya tiko-nkulu leri, handle ka Belarus, Kazakhstan na Dorobha ra Vatikhani. Kuhlanganisiwa ka matiko man'wana eka huvo leyi ku tise ku simekiwa ka Nhlangano wa Matiko ya Yuropa. Mali leyi tirhisiwaka etikweni-nkulu leri yi vuriwa Yuro.

Hi ti ndzimi tin'wana

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.