Sinagog

Sinagog (Yunanca: συναγωγή – toplantı/meclis) veya havra, Yahudilerin ibadet ettiği tapınaklara denir.[1] Modern İbranicede sinagog ya בית כנסת beyt Knesset (toplantı evi) ya da בית כנסת beyt t’fila (ibadet evi) olarak adlandırılır. Sinagoglar, büyük bir ibadet salonuna (ana tapınak) ve dinî çalışmalar için küçük odalara sahiptir. Bazen sosyal toplantı salonları ve ofisler de bulunur. Bazı sinagoglar Tevrat çalışmaları için, beit midraş (Sefarad) ya da beis midraş (Aşkenaz) adlı ayrı odalara sahiptir. Sinagoglar kutsal yerlerdir ve sadece ibadet amaçlı kullanılırlar. Fakat ibadet etmek için sinagogda olmak şart değildir. Toplu Yahudi ibadetleri, 10 Yahudi’nin (minyan) olduğu her yerde olabilir. İsrailliler İbranice, sinagog için bet Knesset (toplanma evi) ifadesini kullanır. Aşkenaz Yahudiler geleneğe göre Almanca okul kelimesinden gelen Yidiş shul kelimesini kullanırlar. İspanyol ve Portekizli (Ladino) Yahudiler esnoga olarak adlandırırlar. İranlı ve Karayit Yahudiler, Aramiceden türeyen kenesa terimini, Arapça konuşan Yahudilerse كَنِيسْ‎ (knis)’i kullanırlar. Modern Yahudi toplumlarında sinagoglar daha geniş rollere sahiptir. Bu nedenle bazı sinagoglarda yemek salonları, koşer mutfaklar, dînî okullar, kütüphaneler, günlük bakım yerleri ve küçük şapeller vardır.

Köken

Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am
Kfar Bar'am sinagogundan kalan yıkıntılar

Sinagogların İkinci Tapınak’ın yıkılmasından çok önce var olmalarına rağmen, tapınaktaki toplu ibadetler, din adamları (kohanim) tarafından gerçekleşen kurban ibadetleri (Korbanot) için yapılırdı. Bu dönemde cemaat, bütün gün süren Yom Kippur ayininde hem hahamın kurban ibadetini izler, hem de ibadetin düzgün tamamlanması için dualar ederdi.

Babil tutsaklığı döneminde Büyük Toplantı Mensupları, Yahudi ibadetleri için kullanılan dili standartlaştırdılar. Bundan önce, insanlar doğru buldukları şekilde ibadetlerini edâ ederlerdi. İkinci Tapınak döneminin sona erdiği dönemde hahamlık yapan Rav Yohanan ben Zekayi, Yahudilerin yaşadıkları yere yakın ibadet evlerinin yapılması gerektiğini ilan etti. Bu, tapınağın yıkılmasına rağmen Yahudilerin ibadetlerini ve kimliklerini bulundukları yerde korumalarını sağladı.

Mimarî tasarım

Sinagogların planlarını etkileyen standart kanunlar olsa da, mimarı tasarım konusunda sınırlayıcı kurallar pek yoktur. Bu nedenle sinagogların iç ve dış tasarımları çok değişkenlik gösterir. Tarihî olarak sinagoglar, yapıldıkları dönemde ve yerde ağırlık basan mimarî tarza göre yapılırdı. Böylece Kaifeng-Çin’deki sinagog, Çin tapınaklarına benziyordu. İlk sinagogların tarzları, Doğu Roma’daki diğer dînî grupların tapınaklarına benzerdi. Ortaçağ İspanya’sından kalan sinagoglar Müslümanların (mudejar) alçı işleriyle kaplanmıştır. Budapeşte ve Prag’daki Ortaçağ sinagogları tipik gotik yapılardır. Avrupa’daki Yahudilerin özgürleşmeleriyle birlikte Yahudiler, daha önce yasaklı oldukları girişim alanlarına girmeye başladı ve artık sinagog yapmak için özel izinler gerekmediğinden sinagog mimarisi yeşerdi ve gelişti. Geniş Yahudi toplumları sadece zenginliklerini değil, yeni elde ettikleri vatandaşlık statülerini muhteşem sinagoglar kurarak göstermek istedi. Neo-Klasik, Neo-Bizans, Romanesk revival, Fas revival, Gotik revival ve Yunan revival tarzları gibi birçok yenilikçi stil kullanıldı. 19. ve erken 20. yüzyılda historisist mimarî doruklarındaydı ve bu döneme ait sinagoglar tek bir tarza sahip değildi ve daha çok eklektikti.

İç ögeler

BialyBimah
Bialystoker Sinagogundaki bimah ve Tevrat sandukası
Łańcut synagoga 08
Łańcut Sinagogundaki bimah

Bütün sinagoglar bimah diye adlandırılan, üzerinde Tevrat okunan bir masaya ve din adamları için bir kürsüye sahiptir. Tevrat Sandukası (İbranice: Aron Koden- ארון קודש) Tevrat rulolarının tutulduğu ve korunduğu dolaplardır. Sandukalar, sinagoglarda önleri Kudüs’ü görecek şekilde konumlanır. İsrail’deki sinagoglar da Kudüs’e doğrudur. Bazı sinagoglar yapı gereği farklı yöne bakarlar ve bu nedenle bazı kişiler dua esnasında Kudüs’e doğru döner dua ederken bütün cemaat dönmez. Sanduka, On Emir'in içinde bulunduğu anlaşma sandukasını andırır. Bu sanduka sinagogdaki en kutsal bölümdür. Sanduka parochet פרוכת adındaki süs perdesiyle örtülür. Geniş ve uzun olan Bimah (בימה), Tevrat parşömenlerinin üzerine konup okunduğu platformlardır. Bütün sinagoglarda bulunur. Sefarad sinagoglarında bimah, din adamlarının okuma masası olarak da kullanılır. Sinagoglardaki diğer özellikler arasında daima yanan bir lamba (ner tamid, נר תמיד – sonsuz ışık) vardır. Bu lamba, Kudüs’teki tapınakta bulunan batı taraftaki hiç sönmeyen menorayı hatırlatır. Birçok sinagogda yedi kollu menora vardır. Günümüzdeki birçok sinagogda ise hahamlar için rahle vardır.

Sinagoglar sanatsal ögelerle dekore edilebilir, fakat Rabinik ve Ortodoks geleneğine göre üç boyutlu heykeller ve insan vücudunu gösteren ögeler yasaktır. Putperestlik olarak algılanır. 19. yüzyıla kadar Aşkenaz sinagoglarında oturma bölümleri Tevrat Sandukasına dönüktü. Sefarad sinagoglarında oturma kısımları tapınak etrafında konumlanırdı ve dua esnasında cemaat ayağa kalkıp sandukaya dönerdi. Aşkenaz sinagoglarında Tevrat, ortada bulunan okuma masasında okunurdu. Sefaradlarda okuma masası sandukanın karşısında bulunurdu. Böylece tapınağın ortası dinî tören için gerekli alan olan kullanılırdı.

Mezhepsel farklılıklar

Belz World Center Inside
Kudüs’teki Belz Sinagogunun içi

Ortodoks sinagoglarda kadın ve erkekleri ayrı tutan ayrı kısımlar vardır (mechitzah). Böylece kadınlar ve erkekler ayrı kısımlarda oturur ya da kadınlar için ayrı balkonlar vardır.

19. yüzyılın başlarında ortaya çıkan Alman reform hareketi, sinagogları geleneksel görünüşlerinden uzaklaştırdı. Hem Yahudi kalacak, hem de ev sahibi kültür tarafından kabul edilebilecek hâle getirdi.

1811’de Hamburg’da açılan ilk reformist sinagog, kiliseye benzedi. Bu sinagoglarda büyük orglar Şabat ibadetlerine eşlik ederdi. Hazan’a bir koro eşlik eder ve hahamlar cübbe giyerdi.[2]

Sinagoglara alternatifler

Ortodoks Yahudiler, yalnız ibadet etmektense minyanlar oluşturmayı tercih ederler. Genelde önceden ayarlanmış zamanlarda oturma odaları, ofislerde ya da başka alanlarda ibadet edilir. Bu tür toplanmalar, sinagoga gitmekten daha uygun zamanlarda yapılır. Bu amaçla kullanılan bina ya da odalar küçük birer sinagog ya da dua odası olarak kullanılabilir. Aşkenaz Yahudiler, bu yerleri Shtiebel (küçük ev – שטיבל) olarak adlandırırlar ve bu tür yerler, dünyanın her yerinde Ortodokslar tarafından kullanılır.

Günümüzde gerçekleşen diğer toplu ibadet gruplarından biri de Chavurah (חבורה) ya da dua kardeşliği olarak adlandırılır. Bu gruplar, belirli zaman ve yerlerde evlerde toplanır.

Büyük Sinagoglar

Berlin Neue Synagoge Innenansicht BusB
Berlin'deki Yeni Sinagog'un içten görünüşü

19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başlarında Avrupa’daki Yahudiler sadece ibadet için değil, toplumun bir parçası olduklarını göstermek için oldukça büyük ve mimarî açıdan gösterişli sinagoglar yaptılar. Küçük şehirlerde bile büyük sinagoglar yapıldı. Bu büyük sinagoglar arasında Portekiz Sinagogu (Amsterdam), Roma’daki Büyük Sinagog, Berlin'de Yeni Sinagog, Leopoldstädter Tempel, St. Petersburg’daki Büyük Sinagog, Sidney’deki Büyük Sinagog vardır.

En geniş sinagoglar

  • Kudüs’teki Belz Sinagogu, dünyanın en büyük sinagogudur. 15 yılda tamamlandı ve ana tapınakta oturma bölümü 6000 kişilik.
  • Satmar Sinagogu, New York.[3]
  • Ukrayna’daki Bratzlav Center 6000 kişiliktir.[4]
  • Budapeşte’deki Dohany Sinagogu 3000 kişiliktir ve 1200 m² büyüklüğündedir.
  • Kehillas Yetev Lec D’Satmar, Brooklyn, New York. 2000-4000 kişiliktir.

Galeri

Berlin Neue Synagoge 2005

Berlin’deki Yeni Sinagog.

Moscow 05-2017 img31 Choral Synagogue

Moskova’daki Sinagog.

EsnogaAmsterdam

Amsterdam’daki Portekiz Sinagogu.

Great Synagogue Plzen CZ general view

Plzen (Çek Cumhuriyeti)’ndeki Büyük Sinagog.

Frankfurt Hauptsynagoge 1885

Kristallnacht öncesinden Frankfurt'taki Büyük Sinagog.

Köln synagoge pano

Köln’deki sinagog.

Lesko synagoga

Polonya (Lesko) sinagogu.

Besht Shul1 Medzhibozh

The Baal Shem Tov shul, Ukrayna. Orijinali yıkıldı, fakat yenisi inşa edildi.

Synagoge auf Gelände der Universität Tel Aviv

Cymbalista Sinagogu ve Yahudi kültür merkezi, Tel Aviv.

Kherson-Synagogue01

Kherson Sinagogu, Ukrayna.

Istanbul Ashkenazi Sinagogue Interior

1900’da yapılan Aşkenaz Sinagogu, İstanbul.

Kaynakça

  1. ^ İki parçaya ayrıldığında, sözcük "beraber öğrenme" anlamına gelebilir (Yunanca συν syn, beraber ve αγωγή agogé, öğrenme veya çalışma).
  2. ^ Rabbi Ken Spiro. Aish.com, "Crash Course in Jewish History Part 54 - Reform Movement"
  3. ^ Jewish Professionals Institute (JPI) - Holocaust Thesis Chapter 7
  4. ^ Synagogue Update, Rosh Hashana 5760 (1999)
Ankara'da din

Ankara'da din; gündelik yaşamda hatrı sayılır bir yer kaplamaktadır. Ankara, gerek tarihi bağlar gerek de günümüz toplumunun hoşgörüsü sayesinde birçok İbrahimi dinin bir arada yaşayabildiği ve varlığını devam ettirebildiği bir şehirdir. Kentte aynı anda hem cami hem kilise hem de sinagog bulunması da bunun en büyük kanıtlarından bir tanesidir.

Ankara Sinagogu

Ankara Sinagogu, (veya Ankara Musevi Sinagogu), Ankara'da ibadete açık bir sinagogdur. Yaklaşık 750 yıldır kullanımda olan sinagog Ankara'da tek Musevi havrası olma özelliği de göstermektedir. Anafartalar caddesindeki sinagog yüksek avlu duvarları içinde tek katlı ve taştan yapılmıştır. Avluya bakan pencereler yuvarlak kemerli ve oldukça büyüktür. Pencerelerin orta yerinde üstü sivri kemerle son bulan yuvarlak kemerin önüne rüzgarlık yapılmış, buradan binaya giriş sağlanmıştır. Yine avluda duvar üzerinde mermerden üzerinde İbranice yazılar bulunan bir çeşme bulunmaktadır. Dikdörtgen planlı iç kısımda, ortada iki basamakla yükseltilmiş kenarı ahşap korkuluklu, altıgen bir set üzerinde kürsü bulunmaktadır. Kürsünün üç tarafında ahşap sıralar bulunmaktadır. Kürsünün karşısına gelen yerde, ortada dört sütuna oturan ve üzerinde süslemeler bulunan baldaken yer almaktadır. Oldukça süslü olan tavanın orta yerinde kürsü üzerine gelen yerde, iç içe geçen altıgen kasetli tavan göbeği vardır. Üzeri alaturka kiremitli çatı ile örtülüdür. Yapı 14 Ekim 1972 tarihinde 1. derece kentsel sit alanı olarak tescillenmiştir.

Bahreyn'deki Yahudilerin tarihi

Bahreyn Yahudileri dünyanın en küçük Yahudi cemaatlerinden biridir. Bir zamanlar nüfusu 1500'e kadar ulaşan cemaatte bugün geriye elliden az üye, bir sinagog ve bir de küçük mezarlık kalmıştır..

Berlin Yeni Sinagogu

Neue Sinagogu ("Yeni Sinagog") 1856-1866 yılları arasında inşa edilmiş, Berlin Yahudi cemaatinin ana sinagogudur. Magribi stiliyle El Hamra Sarayına benzeyen bu yapı 19. yüzyılın ikinci yarısının önemli mimari eserlerindendir.

Tasarısını Eduard Knoblauch'un yaptığı bu binanın imar sorumluluğunu Knoblauch hastalanınca Friedrich August Stüler devraldı. Sinagogun 1866'daki açılışına Kont Otto von Bismarck'ın yanı sıra Prusya Başbakanı da yer aldı. II. Dünya Savaşı'ndan önce ve savaş süresince hasar görünce sinagogun bazı bölümleri yıkılıp baştan inşa edilmek zorunda kaldı. Giriş kapısı, kubbe, kuleler ve binanın arkasındaki birkaç oda sinagog'un yeniden inşa edilen yerleridir.

El-Griba sinagogu saldırısı

El-Griba sinagogu saldırısı, Tunus'taki El-Griba Sinagogu'na Niser bin Muhammad Nasar Navar tarafından gerçekleştirilen bombalı saldırıdır.

11 Nisan 2002'de, patlayıcı yüklü bir doğal gaz kamyonu Tunus'un Cerbe adasındaki El-Griba Sinagogu'nun güvenlik bariyerlerini ezip geçti. Sinagogun önünde patlatılan kamyon sebebiyle 14 Alman turist, 5 Tunuslu ve 2 Fransız öldü. Otuzdan fazla kişi yaralandı.

İlk olarak saldırının bir kaza olduğu söylendiyse de Tunus, Almanya ve Fransa'nın yaptığı incelemelerde bunun planlanmış olduğu ortaya çıktı. 24 yaşındaki Nizar Navar isimli şahıs bir akrabasının yardımıyla intihar saldırısı düzenledi. Ardından el-Kaide saldırının sorumluluğunu üstlenirken saldırının Halid Şeyh Muhammed tarafından tertiplendiği bildirildi.Mart 2003'te, saldırı için para sağladığına inanılan beş kişi İspanya'da tutuklandı. Nisan 2003'te Christian Ganczarski isimli bir Alman, saldırıyla bağlantısı nedeniyle Paris'te tutuklandı. Paris'teki CTIC'e bağlı birleşik istihbarat operasyonuyla tutuklanan Ganczarski, Fresnes Hapishanesi'ne nakledildi.

Şubat 2009'da Ganczarski, bombalama nedeniyle 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı.1999'dan beri Kanada'da yaşayan Tunuslu Niser bin Muhammad Nasar Navar'ın saldırıyı planladığı iddia edildi.

Güney Osetya'daki Yahudilerin tarihi

Güney Osetya Yahudilerinin tarihinin başlangıcı Gürcistan'ın diğer bölgelerindeki Yahudilerin tarihine benzemektedir. Güney Osetya'nın başkenti Tshinvali'de büyük ölçüde Yahudi nüfusu ve bu Yahudilerin kendilerine ait mahalleleri vardı.

1891'de, Aşkenaz haham Avraham Khvolis Litvanya'dan Tshinvali'ye taşındı. Khvolis, Tshinvali'de bir okul bir de sinagog inşa ettirip burada Avrupa rabinik öğretileri Gürcü Yahudilere öğretti. Khvolis'in yaptırdığı sinagog bugün ıssız bir sokakta terkedilmiş olarak bulunmaktadır. Duvarında top mermisinin bıraktığı delik mevcuttur. Bugün, Hristiyanlar tarafından Pazar günleri vaftiz törenleri yapılmaktadır.

Sovyet verilerine göre 1926 ila 1939 yılları arasında Güney Osetya'da 2000 Yahudi yaşamaktaydı. 1926'ya kadar ise şehir nüfusunun üçte birini Yahudiler oluşturmaktaydı. Sayıları, Sovyetlerin diğer büyük şehirlerine veya İsrail'e göçle azaldı.Güney Osetya Yahudi nüfusunun çoğu, 1991-1992 Güney Osetya Savaşı sebebiyle Gürcistan'ın diğer şehirlerine veya İsrail'e kaçtı. Geri kalanları ise 2008 Güney Osetya Savaşıyla ülkeyi terketti. Bugün Tshinvali'de yaşlı bir kadın olan tek bir Yahudi kaldı.

Halaha

Halaha (Halakha, Halacha, Alaha, הלכה İbranice'de "gitmek" manasındadır) Musevi yasa sistemini tanımlayan bir kavramdır. Sözlü ve yazılı aktarılan emir ve nehiyleri kapsayan genel bir dinî hukuk kavramıdır.

Yaklaşık olarak Babil Talmudu'nun üçte biri ve Kudüs Talmudu'nun da altıda birini Halaha oluşturmaktadır. Halaha hukuk sisteminin birçok bölümü günümüz hukuk sistemlerinde de görülen sivil hukuk ve ceza hukuku gibi bölümlerden oluşur.

Halaha 613 emirden oluşmaktadir. Bunun 365'i yasaklardan müteşekkildir. Kaynağı Tora'dır.

Kaiserslautern

Kaiserslautern Almanya'nın Renanya-Palatina eyaletinde bir şehir. Doğusunda Ludwigshafen, kuzeydoğusunda Mainz ve batısında Saarbrücken yer alır. Yüzölçümü 139,72 km²'yi bulan Kaiserslautern'in 31 Aralık 2017 itibarıyla nüfusu 99.684 olarak tespit edilmiştir. Km² başına 713 kişi düşmektedir.

Kemeraltı

Kemeraltı, Türkiye'nin İzmir şehrinde, Konak ilçesindeki Mezarlıkbaşı semtinden başlayarak Konak Meydanı'na kadar ulaşan ve ticari faaliyetlerin yoğun şekilde yaşandığı semt ve çarşıdır. Fevzipaşa Caddesi ve Eşrefpaşa Caddesi çarşının kara sınırlarını oluşturur.

1650-1670 yıllarından itibaren deniz kıyısının doldurulması ve yeni yerleşim alanları ile ticarethanelerin açılması ile oluşturulmuştur. 1592'de inşa edilmiş Hisar Camii'nin bulunduğu mevkiden başlatılmış bu yayılmanın çizgisini, başka bir şekilde eski deniz kıyısı hattını günümüzdeki Anafartalar Caddesi oluşturur. İnşa edilen günümüze ulaşmış en önemlilerinden biri 1744 yılında Hacı Beşir Ağa tarafından yaptırılan Kızlarağası Hanı'dır. Bunun dışında semtte çok sayıda han inşa edilmiştir. Ayrıca pek çok tarihî sinagog yer almaktadır.Kemeraltı Çarşısı ilk yıllarında üzeri tonoz ve kiremit örtülü, sokakları kapsayan bir kapalı çarşı görünümünde idi. Çarşı 19. yüzyılın sonlarına kadar bu özelliğini korumuştur. Bugün üzeri açık olan ara sokakların bir bölümünün de üzeri beşik tonozla örtülü idi.

19. yüzyılda İzmir'in ticaret hayatının can noktası olan bu çarşı eski hanlar ve bedestenleri kapsamakta idi. Buradaki dükkânlar daha çok yerli halkın ve dar gelirli ailelerin gereksinimini sağlıyordu. Çarşı demirciler, kömürcüler, çiviciler, baharatçılar ve saman pazarı gibi ticarethaneleri kapsamakta idi. Çarşıda her ticarethane gruplar hâlinde ayrı bölümleri oluşturmuştu.

Günümüzde Kemeraltı Çarşısı bu özelliğinden oldukça uzaklaşmış ve İzmir'in önemli bir alışveriş merkezi hâline gelmiştir. Tonoz ve kubbeli bazı dükkânlar özelliğini korumuş olmalarına rağmen çoğunlukla modern iş merkezleri, mağazalar, kafeteryalar ve sinemalar burada toplanmıştır. Bunların yanı sıra Türk el sanatları örneklerini yansıtan seramiklere, çini panolara, ağaç eserlere, madeni eserlere, düz dokuma yaygıları ile halı ve kilimlerin satışının yapıldığı dükkânlar da burada bulunmaktadır. Temmuz 2018'den itibaren belirli saatlerde motorlu araçların girişine kapatılan çarşı yayalaştırıldı.

Knesset

Knesset, İsrail devletinin yasama organıdır. Knesset kelimesi İbranice "meclis" anlamına gelir. (İbranice sinagog / tapınak anlamına gelen Beit Knesset ile karıştırılmamalıdır.)

Midraş

Midraş (İbranice: מדרש; çoğulu midraşim), Musevilik'te kutsal metinlerin haftalık sinagog toplantılarında okunması ve dinleyicilere ders olarak verilen eşlik eden açıklamalardan oluşan külliyat.Midraş İslami kültürde tefsir ile eşdeğerdir. Aynı zamanda bu amaçla yazılan kitaplara da midraş denir. Talmud ve Midraş Yahudi medeni kuralları, sözlü kurallar ve efsanelerden oluşur. Anlatılan hikâyelerde gerçeklik değil, alınması istenen ders önemlidir;

"Midraş Rabbah"a göre, İbrahim tapınaktaki en büyük put dışındaki tüm putları kırar. Bunun üzerine babası Terah ve diğer önde gelen kişiler tarafından sorgulanan İbrahim, sorulara alaycı bir üslupla cevap verir. İbrahim putların yemesi için en büyük puta bir adet öküz verdiğini, ancak küçük putların hızlı davranıp öküzü yediklerini, büyük putun da kendisine gösterilen bu saygısızlık karşısında öfkelenerek diğerlerini parçaladığını söyler. Başka bir anlatımda İbrahim’in büyük puta sunduğunu söylediği şey bir tabak buğday unudur.Ayrıca sinagoglarda dinsel eğitim verilen okullara da midraş adı verilir. Türkiye'deki sinagogların midraş bölümleri, 1948'de İsrail devletinin kurulmasıyla Türkiye'de mukim Musevilerin anılan ülkeye göç etmeleri sonucunda Musevi cemaatinin sayıca daralmasından ötürü kapanmak zorunda kalmıştır. Midraş ile medrese sözcüğü aynı kökten türemiştir.

Pakistan'daki Yahudilerin tarihi

Pakistan Yahudileri (Urduca:یھودی "Yehudi") Pakistan'ın küçük bir dini azınlığını oluşturmaktadır. Çeşitli hesaplamalar 20. yüzyılın başlarında Karaçi'de yaklaşık 2500 Yahudinin, Peşaver'de küçük bir Yahudi cemaatinin ve diğer şehir merkezlerinde sayısı bilinmeyen Yahudilerin olduğunu gösterir. Bu iki şehirde de birer sinagog bulunmaktaydı, raporlara göre Peşaver'deki sinagog hala aktiftir. Diğer hesaplamalara göre Orta Asya, İran ve Afganistan'dan gelen Yahudilerle bu nüfus daha fazladır.

Reformist Yahudilik

Daha çok Avrupa'daki Yahudilerce tanınmış bir Teolog olan Abraham Geiger (1810-1874)'un başlattığı Reformist Yahudilik hareketi, Musevîlik'le çağdaş modern anlayışı birleştirmeyi gaye edinmiştir. Böylece bu mezhebe bağlı Yahudiler, hem geleneklerine uygun yaşayabilecek, hem de modern çağa ayak uydurabileceklerdir. Bu hareketin başlamasının bir başka sebebi de Almanya'daki Yahudilerin dinî uygulamayı, genel kültür için bir engel olarak görmeleridir. Böylece onlardan bir kısmı Hristiyanlaşmış, bir kısmı da geleneklerini değiştirmiştir.

Din ile dünya işlerini birbirinden ayırma düşünce ve gayreti de ilk defa bu mezhep mensuplarından gelmiştir. Reformist Yahudiler dinde modernleşmeden yanadırlar. Bunu sağlamak için, ibadetin bazı şekillerini değiştirerek, kadın-erkek ayırımına son vermişler, cumartesi çalışma yasağını kaldırarak sinagog ayinlerini azaltmışlar, müziğe çok az yer vererek kadınlarla erkeklerin bir arada oturmasını serbest bırakmışlardır.Bir adım daha atarak katı perhiz kaidelerini kaldırmışlar, şifahi Talmud geleneğini inkâr etmişlerdir.

Romanyot

Romanyot, Roma döneminden beri bugünkü Türkiye, Yunanistan ve bu ülkeleri çevreleyen bölgelerde yaşayan Yahudilere verilen addır. Kendi aralarında kullandıkları dil Yunanca'nın bir lehçesi olan ve İbranice'den kelimeler bulunan Yevanik'ti (ya da diğer adlarıyla: Romanyot veya Yahudi Yunancası). Bu dil Sinagoglarının adları Yunanca olduğu gibi, duaların bazıları da yine bu dilde okunurdu. Bu dilin ölü bir dil olma ihtimali çok yüksektir. 1547 yılında Tevrat da Yunancaya çevrilmiştir. Gelenekleri de doğal olarak Rum yaşam tarzına yakın olmuştur.

16. yüzyıldan başlayarak Romanyotlar çoğunlukla Sefaradlar ile ortak evliliklere girdiklerinden, yalın toplum unsurları giderek yitirilmeye başlandı. Halk dilinde "Gregos" diye bilinen Romanyotların İstanbul Sinagogu 1660 yılında, Sofya'daki sinagog ise 1898'de kapandı. Edirne'deki ibadethane ise 1905 yılındaki yangından sonra yeniden açılmadı. Bugün Türkiye'de ve dünyada etkin bir varlıklarından söz edilemez.

Sardis

Sardis, Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart kasabası yakınlarında bulunan ve Lidya (Lydia) devletine başkentlik yapmış antik kent.

MÖ 1300 de kurulup MS 1200 de yıkılmıştır.Salihli merkezine 9 km, İzmir'e 82 km uzaklıkta olup, İzmir-Ankara karayolunun iki yanına yayılmıştır. Sardes bilinen tarihe göre paranın ilk basıldığı yerdir. Ayrıca tarihteki ünlü Kral Yolunun başlangıcıdır. Uzun süre değerli taş olarak kullanılmış turuncu kuvars taşının Batı dillerindeki ismi olan ve "sard" kelimesi, taşın antik çağda çıkarıldığı Sart bölgesinden gelir. Halen burada Kuvars taşı ve altın çıkarımı devam etmektedir.

Sart'ta tarihte bilinen ilk tiyatro kalıntıları da mevcut olup gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmaktadır. Ayrıca Sart'ın yaklaşık 5 km kuzeyinde "Bin Tepeler" ismiyle anılan yaklaşık olarak 85 tane mezardan oluşan Lidya kraliyet mezarlığı bulunmaktadır. Sart kasabasında Batı Anadolu'nun 7 tapınağından biri olan Artemis Tapınağı yer almaktadır.

Tarihi kütüphanesi ve kral tahtları halen büyük bir oranda sağlam kalmış ve ziyarete açıktır. Burada yer alan tarihi eserlerin çoğunluğu itibarıyla tıpkı aynı yapımıdır orijinalleri manisa etnografya müzesinde sergilenmektedir. İzmir - Uşak yolu üzerinde bulunması ziyaret için büyük kolaylık sağlar. Sardes antik kentinde bulunan başlıca tarihi yapılar şunlardır:

Akropol

Gymnasium

Sinagog

Hamam

Mahkeme Binası

Evler

Mezarlar

Bintepe

Singapur'daki Yahudilerin tarihi

Singapur'a yerleşen ilk Yahudiler, Stamford Raffles 1819'da Singapur'u bir ticaret limanına dönüştürdükten sonra Hindistan'dan gelen Bağdadi Yahudilerdir.

Yirmi yıl sonra Johor Sultanı 520 km2'lik alanı İngilizlere sattı, yeterince nüfusu olan Yahudi cemaati bugün "Sinagog Sokağı" olarak bilinen sokakta 40 kişilik bir sinagog inşa ettirdi.

Tsedaka

Tsedaka (İbranice: צדקה "Sadaka"), Musevilikte bir yardım mekanizmasıdır. İslamın beş şartından olan Zekat ile eştir.

Arapçadaki sadaka, İbranicede eşitlik kelimesinden türemiş bir terimdir.

Kendi toplumları içinde yardımlaşmaya çok önem veren Museviler, Tsedakaya da çok önem verirler.

İran Yahudileri

İran Yahudileri veya Parsim, eskiden Pers İmparatorluğu ya da İran'da yaşamış veya hâlen İran'da yaşamakta olan Yahudiler'e denir.

Yahudilik, İran'da var olan en eski dinlerden biridir. Çeşitli Tanah kitaplarında Pers İmparatorluğu'ndaki Yahudilerin yaşamı ve deneyimleri ile ilgili hikâyeler bulunur.

İran'ın aksine, bugün en çok İran Yahudisi İsrail ve ABD'de yaşar. 1993'teki sayıma göre İsrail 75.000 ve ABD 100.000 Parsime ev sahipliği yapmaktadır. İran'daki Yahudi sayısı 25.000 civarındadır. Başta Tahran, İsfahan ve Şiraz olmak üzere İran'ın çeşitli şehirlerinde yaşarlar ve İran anayasasınca koruma altındadırlar. En kalabalık Yahudi nüfusu barındıran iki Müslüman ülkeden biridir (diğeri Türkiye'dir).İran'da İslam veya Bahailik'e geçen Yahudiler de bulunur.

Diğer diller

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.