Sefarad Yahudileri

Müzik grubu için Sefarad Grubu maddesine bakınız.

Sefarad, (İbranice: ספרד, Standard Səfardi Tiberian Səp̄arədî; çoğ. ספרדים, Standard Səfaradim Tiberian Səp̄arədîm; İspanyolca Sefardí; Portekizce Sefarditas).

İbrani dilinde "Sefarad", İspanya anlamına gelmektedir. İspanya dışında Portekiz, İtalya, Kuzey Afrika, Türkiye, Ege Adaları ve Balkan Musevilerinin de büyük bölümü bu adla anılır. 16.yüzyılda bütün bu gruplar, Judeo-Espegnol veya "Ladino" denen ve İspanyolca'nın Kastilya lehçesine ilave edilmiş; Türkçe, İbranice hatta Rumcadan gelen kelimeler ve deyimler ile bezeli bir dil konuşuyorlardı. Bu dil bugünlerde unutulmaya başlanmıştır.[1] 1492'de İspanya'dan kovulan Museviler, İspanya kökenli oldukları için kendilerine "Sefarad" adını koymuşlardır.[2]

Genişletilmiş anlamda ise bugün, Sefarad, Aşkenaz olmayan tüm Yahudilere verilen addır.Bugün Türkiye'de yaşayan 25.000 Yahudi'nin yaklaşık %96'sını oluşturan Sefaradlar'ın sayısı 24.000 civarındadır, %4'ü oluşturan Aşkenaz Museviler'in sayısı 1.000 civarındadır

Bugünkü Türkiye Yahudileri

Bir Sefarad Yahudisi olan Can Bonomo, Türkiye'yi Eurovision 2012'de temsil etmiştir.[3]

Sefaradlar'ın İsrail'deki durumları

"Sefarad" ifadesi, günümüz Yahudi Dünyası'nda Aşkenaz kökeninin dışında kalan tüm Yahudileri tanımlamak için kullanılmaktadır.İsrail'de her ne kadar çeşitli etnik grupları kendi bünyesinde asimile etme çabasında olmadığını belirten bir anayasaya sahip olsa da, ülkedeki Aşkenaz baskınlığı, "Sefarad" olarak tanımlanan diğer Yahudileri de etkilemektedir. Gerek yönetimde gerekse de toplumdaki üst sınıflar çoğunlukla Aşkenazlar tarafından oluşturulur. İsrail'deki dinsel Shas Partisi kendisini Sefaradların dinsel özelliklerinin koruyucusu olarak tanımlar.

Aşkenazlar gibi Sefaradların da İsrail'de Başhahamları bulunmaktadır. Sefarad Başhahamı'na (Hahambaşı) Rişonletsion adı verilir.

Kaynakça

  1. ^ Dilleri, Eğitimleri ve Devletle İlişkileri Açısından Osmanlı Yahudileri Prof.Dr.İlber Ortaylı
  2. ^ Osmanlı-Türk Sefarad Kültürü Araştırma Merkezi
  3. ^ "Bonomo: Seferad Yahudisi'yim". 15 Aralık 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Şubat 2012.

Dış bağlantılar

Ayrıca bakınız

Arba Turim

Arba Turim (İbranice: ארבעה טורים), genelde kısaca Tur denir, önemli bir Musevi hukukudur. Yaakov ben Aşer tarafından 14. yüzyıl başında İspanya'da yazılmıştır.

Tur 4 bölümden ve onlar da alt başlıklardan (simanim) oluşur.

Halaha

Halaha (Halakha, Halacha, Alaha, הלכה İbranice'de "gitmek" manasındadır) Musevi yasa sistemini tanımlayan bir kavramdır. Sözlü ve yazılı aktarılan emir ve nehiyleri kapsayan genel bir dinî hukuk kavramıdır.

Yaklaşık olarak Babil Talmudu'nun üçte biri ve Kudüs Talmudu'nun da altıda birini Halaha oluşturmaktadır. Halaha hukuk sisteminin birçok bölümü günümüz hukuk sistemlerinde de görülen sivil hukuk ve ceza hukuku gibi bölümlerden oluşur.

Halaha 613 emirden oluşmaktadir. Bunun 365'i yasaklardan müteşekkildir. Kaynağı Tora'dır.

Kipa

Kipa ya da Kippa: Musevi erkeklerinin, dua esnasında, sinagogda ve dışarıda başlarını örtmekte kullandıkları, küçük takke.

Saten, kadife, deri, süetten yapılan kipa çoğu zaman örülerek de yapılır.

Gündelik hayatında her Musevi'nin günde 100 beraha (şükür duası okuması) gereklidir, bunlar belli eylemlerden sonra okunabileceği gibi (bir şeyler yiyip içmek, koklamak, tuvaletten çıkmak, vs.) bazen de ansızın karşılaşabilecek olaylar da olabilir, (şimşek çakması gibi). Bu sebepten dindar Museviler açık başla beraha söylenemeyeceğinden sürekli kipa ile dolaşırlar.

Kanun ya da yönetmeliklerle dini sembol olarak kabul edilebilecek kıyafetlerin sınırlandığı ülkelerde Museviler kipa takmayıp kipa yerine şapka takarlar.

Musevilikde evli olmayan kadınların sinagoglarda tören esnasında başlarını örtmeleri gerekli değildir.

Magrebim

Magrebim (İbranice: מַגּרֶבִּים veya מַאגרֶבִּים) geleneksel olarak Kuzey Afrika'nın Arap-Berberi Mağrip bölgesinde (al-Maghrib, Arapça: "batı"), İspanya'dan kovulan Yahudilerin bölgeye gelmesinden evvel genelde Fas'ın Şerif Krallığında kurulan Yahudi cemaatleridir.

Magrebim terimi Aşkenaz ve Sefarad konseptine paralel olarak doğmuştur. Mağripte yaşayan Sefarad Yahudileri şehirli ve varlıklı olduğu için Magrebim Yahudileri Sefaradlar arasında asimile olmayı tercih etmiştir. Bugün birçok Fas Yahudisi kendilerini Sefarad olarak tanımlamaktadır.

1960'tan sonra akıbeti bilinmeyen Trablusgarp'ın güneyinde yaşayan "mağara Yahudileri"nin Magrebim'in bir kolu olduğu düşünülmektedir.

Yahudilerin Sünni çoğunlukla olan ilişkileri Arap-İsrail savaşlarıyla zarar görmüştür.

Menaker

Musevilikte bir et şehita kurallarına uygun olarak bir şohet tarafından kesilmiş olsa bile bu hayvanın arka butları içerisinde siyatik siniri (Git anaşe) olduğundan yenilmesi yasaktır. Bu siyatik sinirini tek parça halinde çıkartan ve bunun eğitimini alan kişiye menaker adı verilir.

Menaker kesimi yapılan hayvan üzerinde uzun süren bir anatomi eğitimi almış olduğundan hayvanın sinirinin nereden geçtiğini çok iyi bilir ve bu siniri hiç zedelemeden tek parça halinde çıkartabilir.

Menakerlik eğitimi çok uzun sürdüğünden birçok Musevi Cemaatinde menaker bulunmaz bu sebeple, böyle cemaatlerde butların tamamı trefa sayılır ve yenilmez.

Minyan

Minyan: Musevilik'de bir dini törenin icra edilebilmesi için, Bar Mitsva törenini yapmış, yani 13 yaşını doldurmuş ve bir gün almış en az 10 Musevi erkeğe ihtiyaç vardır.

Bu özellikleri taşıyan en az 10 kişilik cemaate minyan adı verilir.

Minyan'ın olmadığı durumlarda dini törendeki bazı dualar okunamaz, Tevrat çıkartılamaz ve bazı törenler gerçekleştirilemez.

Mişna Berurah

Mişna Berurah (İbranice: "Açıklanmış Öğreti"), Yisrael Meir Kagan'ın yazdığı bir Alaha (Yahudi hukuku) kitabıdır. Orta Çağ'dan sonra gelişen olaylar hakkında ileri gelen Musevilerin fikirlerini özetler.

Mişna Tora

Mişna Tora (İbranice:משנה תורה), Musevi hukuku hakkında en önemli yazılı belgedir.

1170 ila 1180 yılları arasında Mısır'da iken toplanmıştır. 14 kitaptan oluşur. Tevrat'tan sonra yazılan ve Musevilerin hayatını düzenleyen Musevi hukuk kitabıdır.

Piyut

Piyut (İbranice פיוט; pijút), genelde Musevi ayinlerinde veya ibadet ederken söylenen dini şarkılardır.

Sidur

Sidur veya siddur(çoğulu siddurim), Musevilerin dua kitabıdır. Bayram günleri hariç her gün okunması gereken günlük duaları içerir. Bu dualar Sabah Şahrit, Öğlen Minha ve Akşam Arvit dualarıdır. Bunlara ilaveten sabah kalkınca okunan dualar, Tallit, Tefilin takmadan önce okunacak dualar, yemekten önce ve sonra okunacak dualar, gece yatmadan önce okunacak dualar da Sidur içinde bulunur. Sidurlar hafta arası ve şabat olmak üzeri bölümlendirilmiştir.

Sidurlar sinagoglarda veya evlerde tüm museviler tarafından ibadet edilirken kullanılır, dualar ezberden bilinse bile kitaba bakılarak okunması gerekmektedir.

Bayram günlerinde ise sidur kullanılmaz bunun yerine ilgili bayramın dualarını içeren mahzorlar kullanılır.

Tallit

Tallit(טַלִּית) ya da Sefarad telaffuzuna göre Tallet (טַלֵּית): Musevilik dininde Yahudi erkeklerinin sabah dualarında taktıkları beyaz üzerine mavi çizgili şal.

Tallit beyaz ipek ya da pamuklu kumaş üzerine mavi çizgilerden oluşmuştur. Musevilikte sabah duasının en erken okunabilmesi için güneşin mavi ile beyazı ayırt edebilecek aydınlığa ulaşması lazımdır, tallit çizgileri bu sebeple mavi yapılır, bir kişi odada ışık yakmadan sırf güneşin ışığıyla tallitteki mavi çizgileri görebildiği anda sabah duasına başlayabilir.

Tallit'in 4 köşesinde özel biçimde bağlanmış püsküller bulunmaktadır bunlara İbranice'de tsitsit adı verilir bu püsküllerin her biri 8 ipten oluşur ve her püsküldeki düğüm sayısı 10-5-6-5 olacak şekildedir bu da Tanrı'nın isminin İbranice'deki yazılışı olan YHWH harflerinin rakamsal karşılıklarına denk gelmektedir. Tallit'i üzerine takan kişi doğal olarak Tanrının varlığını sürekli düşünecektir ve hissedecektir.

Tallitin omuza gelen kısmında Atara adı verilen işlemeli bir bölüm bulunur bu da tallitin yönünü belirtmek içindir.

Tallit sabahları özel bir dua ile takılır, dua esnasında herhangi bir sebeple çıkartılması icabederse katlanmadan bıralılırsa tekrar giyildiğinde giyme duasını söylemeye gerek yoktur.

Tallit'in diğer bir kullanımı Sinagog'da evlenecek olan gelin ve damat üzerine gerilir.

İsrail Devleti'nin bayrağı Tallit'in biçiminden ve renginden esinlenerek oluşturulmuştur.

Tanya

Tanya veya Likkutei Amarim (İbranice: ליקוטי אמרים; "İfadeler Koleksiyonu"), Şneur Zalman'ın 1797'de yazdığı bir Musevi din kitabıdır. Kitabın giriş kelimesi Tanya (תניא) Aramcada "baraitada öğretilmiş olan" demektir.

Tosefta

Tosefta, sözlü Musevi geleneğinin ikinci derleme kitabıdır. İlki 3. yüzyılda yazılmıştır.

Tsedaka

Tsedaka (İbranice: צדקה "Sadaka"), Musevilikte bir yardım mekanizmasıdır. İslamın beş şartından olan Zekat ile eştir.

Arapçadaki sadaka, İbranicede eşitlik kelimesinden türemiş bir terimdir.

Kendi toplumları içinde yardımlaşmaya çok önem veren Museviler, Tsedakaya da çok önem verirler.

Tseniut

Tseniut (İbranice: צניעות "tevazu"), bir Musevilik terimidir. Hem kişisel hem de toplumsal bir erdemdir. Özellikle karşı cinslerin ilişkilerinde gözetilir.

Türkischer Tempel

Türkischer Tempel (Türkçe: Türk Tapınağı) Viyana'da bir sinagogdu. Özellikle Türkiye'den göç etmiş Sefarad Yahudileri için kurulmuş olan sinagog ve kubbesi Yahudi mimar stiliyle Hugo von Wiedenfeld tarafından 1885-1887 arasında inşa edilmiştir. Bina 1938'de Kristal Gece olaylarıyla harabeye çevrildi.

Yad

Yad (İbranice: יד, el), Musevilikte dini ayinlerde Tora okunurken Tora'ya dokunmadan okuyabilmeye yardımcı olan çubuktur. Tora'nın yazıldığı bazı hayvanların derilerinde mürekkep sinmez, buna dokunulduğu zaman da mürekkep dağılıp harfleri bozacağından bunu engellemek için Yad kullanılır. Kullanılması dince şart değilken bunun cemaatlerde sıkça kullanıldığı görülür. Belirli bir maddeden yapılma zorunluluğu olmamasına rağmen genelde gümüşten yapılır. Genelde yadlarda bir çubuğun ucunda bir el işareti vardır ve bu elin işaret parmağı açıktır.

Yahudi ayin sistemi

Musevilikte günde üç vakit ibadet etme mecburiyeti vardır bunlar sabah (şahrit), Öğlen (minha) ve akşam (arvit) bölümleridir hafta arası ve hafta sonları için okunan bu bölümler Sidur adı verilen yaklaşık 500 sayfalık bir dua kitabında bulunur. Kitabın yarısı yaklaşık 300 sayfa olmak üzere sabah, öğlen ve akşam üç defada okunur. Geri kalan 200 sayfa ise Cumartesi günleri okunur.

Bayramlar için düzenlenmiş Sidurlara Mahzor adı verilir Bahzorlar da Sidurlar gibi tertip edilmiş olup, içerik olarak bayramlarla ilgili bölümleri içerir.

Bu sebeple Musevi dini tören kitapları:

Haftaiçi ve Cumartesi

Şaloş Regalim

Yom Kipur

Roşaşana

Dört Oruç Günüolmak üzere beş tanedir bunlara ilaveten Zebur'un bulunduğu Teilim ve Tevrat'ın bölümlerini içeren Peraşa Kitabı ile sayı 7 olarak ifade edilebilir.

En son olarak Purim gününde okunan ve deri rulo şeklindeki Megillat Ester ile bu sayı 8 olur.

Her bayramda Sinagogda Hazan o bayramın kitabından okurken cemaatte elindeki kitaptan takip eder.

Dualar İbranice, Aramice, Ladino ve Türkçe dillerinde gerçekleşmekte olup ağırlıklı dil İbranicedir.

Yahudi inanç esasları

Yahudi inanç esasları (İbranice : עיקרי האמונה היהודית) (Yidiş : אידישע אמונה פרינציפן) Her dinde olduğu gibi Yahudilikte de İman esasları vardır bunlara İbranice'de emunot adı verilir. Yahudiliğin amentüsü (Credo) olan bu 13 Emunot şunlardır.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız’ın yarattıkları onun eseridir. O yaratır ve yaratacaktır.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız tektir, ondan başkası yoktur O bizim tanrımız olmuş ve olacaktır.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız bir beden değildir ve bedene benzerliği yoktur hiçbir şekilde tasvir edilemez.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız ezeli ve ebedidir O’nun dışında başka tanrı yoktur.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız’a sadece ona dua etmeli başkasına etmemeliyiz.

Bütün imanımızla inanırız ki peygamberlerin bütün sözleri doğrudur Tanrı tarafından kabul edilmiştir.

Bütün imanımızla inanırız ki rahmetle andığımız Musa hakikatlerin peygamberi ve peygamberlerin en büyüğüdür.

Bütün imanımızla inanırız ki ezelden beli elimizde olan Tevrat, Sina dağında rahmetle andığımız Musa’ya verilenin aynısıdır.

Bütün imanımızla inanırız ki elimizde olan Tevrat değiştirilmemiştir ve asla değiştirilemez.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız insanların bütün hareket ve düşüncelerini bilir. Kutsal Kitapta da yazdığı üzere : “Her birinin yüreğini yaratan, bütün onların işlerini anlayan O’dur”

Bütün imanımızla inanırız ki Davud soyundan Mesih gelecektir. Gecikmesine rağmen geleceği günü bekleriz.

Bütün imanımızla inanırız ki adı kutsal olan Yaradanımız, emirlerini yerine getirenleri ödüllendirir, emirlerini ihlal edenleri tövbe etmezlerse cezalandırır.

Bütün imanımızla inanırız ki ruhumuz ölümsüzdür ve kutsal yaratıcımızın dilediği zaman ölüler hayata kavuşacaktır.

İlgili toplumlar
Kurumlar
Tarih
Mizrahi konuları
Ülkeler
Tarih
Etnik gruplar
Diller
Din ve kültür
Siyaset

Diğer diller

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.