Aryanizm

Aryanizm veya Ariusçuluk, 4. yüzyılda İskenderiye'de yaşamış olan Arius'un geliştirdiği kuramsal öğretidir. Aryanizmin en tartışmalı tarafı Hristiyanlıktaki baba-oğul ilişkisiyle ilgilidir. Kısaca İsa'nın tanrısallığının inkârıdır.

Ortodoks Hristiyanlığa göre İsa, Tanrı Baba'nın oğlu ve Tanrı Baba gibi gerçek tanrıdır. Oysa, Arius ve taraftarlarına göre İsa ancak ikinci derecede ve bağımlılığı olan bir tanrılığı haizdir. Başka bir deyişle, İsa başlangıcı olmayan, sonsuz ve her şeye gücü yeten gerçek tanrı değildir. Bu öğreti, Hristiyanlığın ilk yüzyıllarında yazılmış bazı metinlerde birkaç dayanak noktası bulabiliyordu. 3. yüzyılda Origenes, oğlun babanın buyruğu altında olduğu fikrini uyandırabilecek bazı deyimler kullanmıştı. Arius bu formülleri genişletti ve bundan kapsamlı bir kuram çıkardı.

Christian states 495 AD (tr)
495 yılında Aryan krallıkları gösterir harita.
Antakyalı Lukianos

Antakyalı Lukianos (Şehit Lukianos olarak da tanınır), Hıristiyan teolog ve şehit.

Arian İhtilafı baş aktörlerinden Arius ile onun en büyük destekçisi Konstantinopolis patriği İzmitli Eusebius öğrencileridir.

Arian İhtilafı

Arian İhtilafı, dördüncü yüzyılın Hıristiyan dünyasını sarsan ve kilisenin ilk Ekümenik konsil'in toplanmasına neden olan büyük teolojik ihtilaf.

Tanrı Baba ile Nasıralı İsa'nın "aynı mahiyetten" eş-tözlü ve eş-ebedi/ezeli olduklarını söyleyen denklik üzerine kurulu Teslis inancını savunanlara karşı Nasıralı İsa'nın Tanrı Baba'dan zaman ve töz olarak sonra geldiğini savunanların ihtilafıdır.

Teslis inancına İskenderiyeli Athanasius önderlik ederken Aryanizm inancı olarak adlandırılan görüşe ise Arius liderlik ediyordu.

İmparator, 316 yılındaki Donatist İhtilafı da dahil birçok ekümenik konuyu kişisel alakasına almıştı ve Arian tartışmasına bir son vermek istiyordu. Bunu sona erdirmek için Córdoba Kardinali Hosius'u araştırması ve mümkünse ihtilafı çözmesi için gönderdi. Hosius, İmparator'dan açık bir mektup ile donatılmıştı: "Binaenaleyh sizlerin her biri diğerine nezaket gösterecek, sizin sadık kulunuzun tarafsız nasihatlarını dinleyeceksiniz" Fakat Hosius'un çabalarına rağmen tartışma hiddetlenerek devam etti, Konstantin 325 yılında eşi benzeri görülmemiş bir adım attı: Muhtemelen Hosius'un tavsiyesi ile İmparatorluğun dört bir tarafındaki kilise piskoposluk bölgelerinden bu sorunu çözmesi için bir Konsil çağırdı.

Bu konsilin ana konusu bu oldu ve konsil Teslis inancını destekler şekilde Baba ve Oğul'un aynı tözden geldiğini belirten İznik amentüsünü benimsedi.

Arius

Arius (Grekçe: Ἄρειος; 256 - 336), İskenderiye'de Baucalis Kilisesi'nde görev yapmış Libya kökenli çileci Hristiyan bir din adamıdır. Tanrı'nın doğası hakkındaki öğretisi, Baba'nın Oğul üzerindeki kutsallığının altını çizmesi, ve teslis inancına muhalefeti, 325 yılında Roma İmparatoru Konstantin tarafından toplanan Birinci İznik Konsili'nde onu ana konu haline getirmiştir.

İmparatorlar Licinius ve Konstantin, Roma İmparatorluğu'nda zamanın Hristiyanlığını meşru ve resmi hale getirdikten sonra, yeni tanınan Katolik Kilisesi tek ve berrak teoloji arayışına girdi. İskenderiyeli Athanasius'da aralarında olduğu Teslis savunucuları, Arius ve Aryanizm'i, Tanrı Baba ile Nasıralı İsa'nın "aynı mahiyetten" eş-tözlü ve eş-ebedi/ezeli olduklarını söyleyen denklik üzerine kurulu Teslis inancı Kristolojisi ile aynı fikirde olmayanları tanımlamakta kullanmışlardır.

Arius'un teolojisini destekleyen bütün yazılar ortadan kaldırılmış veya gizlenmiş olsalar da, karşı olanların yazıları Arius'un teolojisini "Baba Tanrı"nın, "Oğul"dan önce var olduğu bir dönem olduğu şeklinde tanımlamaktadır. Birlikte hareket eden tüm muhalefete rağmen, 'Arian' ya da teslis karşıtı kiliseler, Gotlar arasında ve Alman krallıklarında, Avrupa ve Kuzey Afrika'da yaşamışlardır. Beşinci ve yedinci yüzyıllardan sonra askeri fetihler ile bastırılmışlar ya da kraliyetler gönüllü olarak Katolik inancına dönmüşlerdir.

"Aryanizm" isim olarak öğretinin kaynağının Arius olduğuna işaret etse de, Oğul'un Baba ile kesin ilişkisi üzerine tartışma Arius ile başlamamıştır. Bu konu, onun gelişinden onlarca yıl tartışılmıştır, Arius, ihtilafı toparlamış ve İzmitli Eusebius gibi "Arian" destekçileri uzun erimde daha etkili kanıtlıyabilecekleri kilise çapındaki izleyicilere taşımıştır. İzmitli Eusebius, Kayseryalı Eusebius ile karıştırılmamalıdır. Gerçekten bazı sonradan gelen "Arian" destekçileri bu ismi öğretilerinin kendileri ile ilişkili olmadıklarını beyan ederek, inkar etmişlerdir. Arius ve hasımları arasındaki tartışma bu konuyu teolojik olarak öne getirmiş ve Arius'un ilan ettiği doktrin onun tarafından oluşturulmasa da "onun" olarak kullanılmıştır.

Aspar

Patrici Flavius Ardabur Aspar (yaklaşık 400 - 471) Alanlı Patrici ve Doğu Roma İmparatorluğu'nun magister militum ("ordu başkomutanı") görevini yapan general. Aspar'ın ailesi, 420'lerden öldüğü 471 yılına kadar yarım yüzyıl, Doğu Roma İmparatorları II. Theodosius, Marcianus ve I. Leo üzerinde etkisi olmuştur. En sonuncusu I. Leo, onu öldürmüştür.

Eusebius (patrik)

Nicomedialı (İzmitli) Eusebius (ö. 341), İmparator Konstantin'i ölüm yatağında vaftiz etmiştir. 338 yılından ölümüne kadar Konstantinopolis patrikliği yapmıştır.

Arius gibi Aziz Lukianos'un öğrencisidir. Başlangıçtan itibaren Arius ile aynı görüşte olmuş, onu cesaretlendirmiş ve desteklemiştir.

I. Alarik

I. Alarik, 370 yılında Tuna Nehri deltasındaki bir adada dünyaya gelmiştir. 395 yılında Vizigot kralı olmuş ve krallığı öldüğü 410 yılına kadar sürmüştür. Roma'yı yağmalayan ilk Cermen asıllı komutandır. Başlarda amacı halkını Roma'ya yerleştirmek iken, sonunda şehri yağmalamış ve bu olay Batı Roma'nın sonunu hazırlamıştır.

401 yılında Alarik, İtalya'yı işgal etti, ancak 6 Nisan 402 tarihinde Pollentia (modern Pollenza) de Roma küçük saldırılarla general Flavius ​​Stilicho'ya yenildi. Vizigotlar büyük bir sübvansiyon ödemesi yaptı. Roma Senatosu zorla da olsa ikinci bir işgal olarak Verona Savaşını başlattı ama hüsrana uğradılar.

Roma yolları boyunca hızla ilerleyen Alarik, Aquileia ve Cremona kentleri yağmaladı ve Adriyatik Denizi boyunca uzanan toprakları perişan etti. Vizigot lideri bunu üzerine 408 yılında Roma'yı kuşattı. Sonunda, Senato kendisine önemli bir sübvansiyon verdi. Ayrıca, Alarik, Roma bölgesindeki 40.000 Got köleleri özgürleştirmek için Senato'yu zorladı. Attalos, Alarik'i magister utriusque militiae ("iki hizmet efendisi") olarak atadı ama Afrika'ya bir ordu göndermesine izin vermedi. Honorius ile müzakereler bozuldu ve Alarik 410 yazında Attalos'u tahttan indirdi ve üçüncü kez Roma'yı kuşattı. Üç gün boyunca askerleri Roma'yı yağmaladılar. Vizigotlar yağmalanmalarına rağmen sakince insanları tedavi ettiler ve yağmalanmayı birkaç yanmış ev ile kapadılar. Vizigotlar kuzeye doğru ilerlerken bir fırtına Alarik'in filosunu yıktı. Sicilya ve Kuzey Afrika'yı işgal için bir plan yapan Alarik, Roma'yı terk ederken hayatını kaybetti.

Alarik ölünce, Busento Nehri'nin bir kolunun yatağını değiştirip, Alarik'i oraya gömüp yatağı nehri yeniden aynı yere yönlendirmişlerdir. Bunu yapan işçiler mezarın nerede olduğu bilinmesin diye öldürülmüştür.

I. Athanasios (İskenderiye piskoposu)

İskenderiyeli Atanasius (Modern Yunanca: Ἀθανάσιος Ἀλεξανδρείας, Athanásios Alexandrías) (d. yaklaşık 296-298 – ö. 2 May 373) İskenderiye piskoposu ve şiddetli Aryanizm karşıtı. Kıpti kilisesi tarafından İskenderiye'nin 20. papası olarak kabul edilir. Yaşadığı dönemde Ortodoksinin babası ve Kilisenin direği olarak da adlandırılmıştır.

I. Julius

Papa Aziz I. Julius (d. ??, Roma - ö. 352, Roma) 6 Şubat 337 ile 12 Nisan 352 arası papalık yapmıştır.

Papalık görevini yapmakta iken genellikle Doğu Roma İmparatorluğu'nda bulunan Hristiyan kiliseleri ve piskoposları arasında yayılan Aryanizm inançları üzerine eğilip bu bu inançlıları tekrar Birinci İznik Konsili ile kabul edilen ana inanç prensiplerine uyan asıl Hristiyanlık inançlarına geri dönüştürmek için uğraş vermiştir. 342'de bunun için önce Roma'da bir sinod toplantısı yaptırmıştır. Sonra da 343'de 170 piskoposun katıldığı Doğu Roma Augustus İmparatoru II. Konstantin ve Batı Roma Augustus İmparatoru Konstans'ın destekleri ile o zaman "Dakya Diyakozluğu" içinde bulunan "Serdica (modern Sofya)"'da "Serdica Konsili"'ni toplamıştır. Bu konsilde Roma'da bulunan Aziz Petrus'un görevinin devamı olan Roma Piskoposu Papa'nın Hristiyanlık üzerinde en yüksek otorite olduğu tekrar açıklanmıştır.

Papa I. Julius 345'te günümüzde Hristiyanlığın en büyük kutlama günü olan İsa'nın doğum günü olarak 25 Aralık gününü seçilmesini de kabul etmiştir. Bundan önce tek bir kutsal bayram olarak İsa'nın doğumundan 12 gün sonra olan Epifani kabul edilip kutlanmakta idi ve Papa I. Julius bu bayramı ve zamanını değiştirmiştir. Ama İsa'nın doğum günü Noel kutlamanın 25 Aralık'ta olduğunu kabul etmiştir.

II. Constantius

II. Konstantius (Latince tüm isimi: Flavius Iulius Constantius) (d. 7 Ağustos,317 – ö. 3 Kasım, 361) 337 – 361 yılları arasında Doğu'da imparatorluk yapan Konstantin hanedanına mensup Roma imparatoru.

Isaac Newton

Isaac Newton (d. 4 Ocak 1643 – ö. 31 Mart 1727), İngiliz fizikçi, matematikçi, astronom, mucit, filozof, ilahiyatçı.

1687’de yayınlanan kitabı Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, klasik mekaniğin temelini atmıştır ve tarihin en önemli bilimsel kitaplarından biri olmuştur. Bu çalışmasında Newton evrensel kütle çekimini ve hareketin üç kanununu ortaya koymuş ve sonraki üç yüzyıl boyunca bu bakış açısı bilim dünyasına egemen olmuştur. Newton dünyadaki nesnelerin hareketleri ile gökyüzündeki nesnelerin aynı doğal yasalar ile yönetildiklerini kendi kütle çekim kanunu ile Kepler’in gezegen hareketleri kanunu arasındaki tutarlılıklar ile göstermiştir. Newton ilk yansıtmalı teleskobu geliştirmiş, beyaz ışığın bir prizmaya tutulduğunda farklı renklerden bir tayf yapması gözlemi sonucu bir renk kuramı oluşturmuştur.

Newton bilim insanları tarafından tarihin en etkili insanlarından biri kabul edilmektedir. 1999'un sonlarında 100 ileri gelen fizikçiyle gerçekleştirilen milenyum oylamasında Newton, tüm zamanların en iyi fizikçileri arasında Albert Einstein'dan sonra 2. sırayı almıştır.

Magister officiorum

Magister officiorum (Latince "Makamların efendisi" demektir, Yunanca: μάγιστρος τῶν ὀφφικίων, magistros tōn offikiōn) Geç Roma İmparatorluğu ve Bizans İmparatorluğu'nun erken yüzyıllarında en kıdemli idari yöneticilerden biridir. Bizans'ta bu görev daha sonra ortadan kalktığı 12. yüzyıla kadar kıdemli onursal bir unvana dönüşmüştür.

Odoacer

Odoacer (433 - 15 Mart 493), 5. yüzyılda yaşamış İtalya kralı. Batı Roma İmparatorluğu'nun son imparatoru olan Romulus Augustus'u 476 yılında düşüren ve imparatorluğu çökerten kumandan olarak ün yapmıştır. Batı Roma İmparatorluğu'na son vererek Orta Çağ'ı başlatan kişi olarak bilinir. Tarihte Romalı olmayıp da tüm İtalya'yı yönetmiş olan tek kraldır.

Samuel Clarke

Samuel Clarke (d. 11 Ekim 1675 - ö. 17 Mayıs 1729), Newton'un önce öğrencisi, sonra dostu ve savunucusu olmuş olan İngiliz filozof ve ilahiyatçı. Tanrı'nın varlığını, "matematiksel yönteme yakın" bir yöntemle kanıtlamaya çalışmış olan Clarke, ahlak ilkelerinin matematiksel önermeler kadar kesin olduğunu; bundan dolayı inancın yardımı olmadan, yalnızca akıl aracılığıyla bilinebileceklerini öne sürmüştür.

Teoderik

Büyük Teoderik Latince: Flāvius Theodericus; Modern Yunanca: Θευδέριχος, Theuderikhos; Eski İngilizce: Þēodrīc; Eski Norsça: Þjōðrēkr, Þīðrēkr; (d. 454 – ö. 30 Ağustos 526). Teoderik, 471-493 döneminde Doğu Roma'ya tabi Germen Ostrogotlar kavminin kralı ve 493 - 526 döneminde İtalya'da Ostrogotlar Krallığı kralı.. Vizigotlar'ın Kral naibi ve Doğu Roma İmparatorluğu genel valisi olarak isimlendirilir. Onun Gotça ismi Þiudareiks, "İnsanlar-kral" ya da "insanların kralı" olarak çevrilir.

Teya

Teya veya Teja, Theia, Thila, Thela, Teias (ö. 552, Mons Lactarius, modern Campania), Ostrogotlar Krallığı son kralıydı.

Ulfilas

Ulfilas (ya da Gotça Wulfila: küçük kurt ya da kurda ait [ayrıca Ulphilas. Orphila](yak. 310 – 383), kardinal, misyoner ve Kitâb-ı Mukaddes tercümanı.

Got ya da yarı Got ve yarı Yunan bir Kapadokyalıdır. Kapadokya'da Parnassus kenti yakınlarındaki Sadagolthina'da doğmuştur. Sadagolthina bugün Ankara-Şereflikoçhisar Karamollauşağı köyü yakınındadır. Köy içerisinde bulunan höyüğün adı Sadakolta'dır. Arian İhtilafı'nın en sıcak zamanlarında Roma İmparatorluğu'nda yaşamıştır. Ulfilas, İzmitli Eusebius tarafından kardinal atanmış ve kendi insanlarına misyonerlik yapmak için geri dönmüştür.

Valentinianus Hanedanı

Valentinianus Hanedanı 364 ile 392 yılları arasında Batı Roma İmparatorluğu'nu, 364 ile 378 yılları arasında da Doğu Roma İmparatorluğu'nu yönetmiş dört imparatordan oluşur.

Batı imparatorları:

I. Valentinianus (364-375)

oğulları Gratianus (375-383) ve II. Valentinianus (375-392)

Doğu imparatorları:

I. Valentinianus'un kardeşi Valens (364-378).

I. Valentinianus'un damadı I. Theodosius

Vandal Krallığı

Vandal Krallığı Kuzey Afrika ve Akdeniz adalarında Kral Genserik hükümdarlığı altında göçmen Doğu Germen kavmi olan Vandallar tarafından kurulan krallık.

Yurtları ve asilleri bilinmeyen Vandallar kavmi Batı Roma İmparatorluğu topraklarına girip Galya (Gallia), Galiçya (İspanya), Endülüs (Hispania Baetica), Kuzey Afrika ve Akdeniz adalarında göçler ve talanlar yapmışlardır. 435'te Batı Roma İmparatorluğu idaresi göçmen Vandal kavmine Mauretanya Caesariensis, Mauretanya ve Numidya eyaletlerinde büyük araziler vermiş ve onların bu arazilere yerleşmesini sağlamıştır. Vandal Krallığı kurulduktan sonra Vandallar Akdeniz kıyılarını ve kuzey Afrika'nın içlerini de ellerine geçirmeye başlamışlardır. Kurdukları güçlü donanma ile Akdeniz adalarını da ellerine geçirmişler ve Akdeniz kıyılarına korsan akınları yapıp talancılığa devam etmişlerdir.

Doğu Roma İmparatoru I. Justinianus tarafından Vandal Krallığı'na bu krallığı istila etmek üzere 533'te büyük bir donanma ile General Belisarius komutasında bir Doğu Roma ordusu göndermiştir. Bu Doğu Roma ordusu Vandal Krallığı ordularına karşı 13 Eylül 533'te Kartaca yakınlarında Ad Decimum Muharebesi'de ve 15 Aralık 533'te Tricamarum Muharebesi'de galip gelmiştir. Issız dağlık bir araziye kaçan son Vandal Kralı Gelimer'in ilkbahar 334'te teslim olması ile bu krallı kaldırılmış ve yerine Bizans İmparatorluğu'na bağlı "Afrika praetoria idaresi" kurulmuştur.Avrupa tarihlerinde Vandallar ve Vandal Krallığı talancılık (özellikle 455 yılında Vandal Kralı Genserik'in, Roma şehrini yağmalaması ile) tanınıp "sebepsiz yere zarar verme" eylemine vandalizm adı verilmekle nitelemişlerdir. Ayrıca Hristiyanlığın Aryanizm mezhebine koyu inançları olan elit Vandal krallığı idarecilerinin Kalkedon Konsili ile ortaya çıkmış Katolik Hristiyanlığa inanan yerli olarak yaşayan bu arazilerde yerleşmiş olan halka zaman zaman din değiştirmek için dinsel baskılar ve zulümler yapmaları dolayısıyla da tanınıp yerilmişlerdir. Bundan dolayı Avrupalı tarihçiler tarafından baş barbar kavim olarak anılan Vandallar ve Vandal Krallığı medeni ve kültürlü bir sosyeteye sahipti. Vandal Krallığı eğitim ve bilime gayet yüksek değer vermekte idi. Kuzey Afrika'da onlar idaresi altında büyük imar ve bina yapım projeleri geliştirildi. Bu krallıkta çok önem verilen yenilikçi yazarlar ve doğa bilimciler yetişip yaptıkları yayımlarla Batı Roma İmparotorluğu'nun geç Latin uygarlığına büyük katkılar yapmışlardır.

İskenderiyeli Aleksandros

Papa İskenderiyeli Aleksandros (ö. 326 ya da 328), 19. İskenderiye patriği. Patrikliği süresince o günlerde Kilise'nin karşılaştığı bir dizi sorun ile ulaşmıştır. Paskalya'nın tarihi, Lycopolisli Meletius'un eylemleri ve en önemlisi Aryanizm. İznik Konsilinde, Aryanizm'e karşı muhalefetin liderliğini yapmıştır. Ayrıca en önemli kilise babalarından İskenderiyeli Athanasius'un hocası olarak hatırlanır.

Diğer diller

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.