Şili

Şili (İspanyolca:  Chile ) ya da resmî adıyla Şili Cumhuriyeti ( República de Chile ; Arjantin'in batısında, And Dağları ile Büyük Okyanus arasında kalan, kuzeyden güneye 4.300 km boyunca uzanan bir Güney Amerika ülkesidir. Kuzeyinde Peru, kuzeydoğusunda Bolivya ve doğusunda Arjantin bulunur. Başkenti Santiago olup 2012 yılı tahminlerine göre ülkede yaklaşık 17 milyon insan yaşamaktadır. İsmi Aymara dilinde "Dünyanın bitimi" anlamına gelen chilli kelimesinden gelir.

Şili idari olarak on beş bölgeye ayrılmıştır. Bunlardan on dördü, başlarındaki 1'den 15'e kadar (13 atlanmıştır) Roma rakamlarıyla ifade edilen, Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins, Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena, Los Ríos ve Arica y Parinacota bölgeleridir. Başkent ve çevresini içeren Región Metropolitana de Santiago bölgesi için ise rakam yerine RM harf kısaltması kullanılır.

Şili
República de Chile  (İspanyolca)
Şili Cumhuriyeti
Slogan
Por la razón o la fuerza
"By reason or by force" (İspanyolca)
Şili haritadaki konumu
Başkent Santiago
En büyük Başkent
Resmî diller İspanyolca
Etnik gruplar
Şili Kızılderilileri
Hükûmet Üniter başkanlık demokrasisi
• Devlet Başkanı
Sebastian Piñera
Tarihçe  
• Şili Anayasası

18 Eylül 1810
• İlan
12 Şubat 1818
• Tanınma
25 Nisan 1844
• Anayasa'nın Kabulü

11 Eylül 1980
Yüzölçümü
• Toplam
756,0963 km2 (291,9304 sq mi) (38..)
• Su (%)
1.07b
Nüfus
• 2015 tahminî
18,006,407[1] (62..)
• 2012 sayımı
16,341,929[2]
• Yoğunluk
24/km2 (62,2/sq mi) (194..)
GSYİH (SAGP) 2014 tahminî
• Toplam
$410.277 milyar[3] (42..)
• Kişi başına
$23,165[3] (53..)
GSYİH (nominal) 2014 tahminî
• Toplam
$264.095 milyar[3] (38..)
• Kişi başına
$14,911[3] (49..)
Gini (2011)  50.3[4]
yüksek
İGE (2014) artış 0.832[5]
çok yüksek · 42..
Para birimi Şili pesosu (CLP)
Zaman dilimi UTC-4 (n/a)
• Yaz (YSU)
UTC-3 (n/a)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu +56
İnternet alan adı .cl

Etimoloji

Ülkenin İspanyolca ismi olan Chile kelimesinin kökeni tek ve kesin bir şekilde kanıtlanmamıştır. En yaygın açıklama, kelimenin Aymara dilinden türediğidir. Bu dilde Chilli kelimesi Dünyanın son bulduğu diyar“ anlamına gelir. Bu durum, Aymara yerleşim bölgelerinden yola çıkıp Şili'ye gelen ilk İspanyol olgusuyla desteklenir. İspanyollar Güney Amerika'nın sömürgeleştirilmesinin başlangıcından itibaren Atacama Çölü'nün güneyindeki toprakları Chile adıyla nitelendirirler.

Başka ve daha az yaygın bir teori ise, İnka dili Quechua'yı ismin kökeni olarak gösterir. İnka Krallığı'nın azami genişliği bugünkü Santiago'ya ulaşır. İnkalar Río Aconcagua'nın güneyindeki toprakları, görece soğuk iklime ve karlarla kaplı Andlar'a dayanarak kar anlamına gelen Tchili diye adlandırırlar.

Coğrafya

Yüzölçümü 756.945 km² olan Şili; her ne kadar Güney Amerika kıtasının kuzey-güney doğrultusunda Antarktika'ya kadar uzanan bir ülke olsa da, ortalama genişliği sadece 180 km'dir. Ülkenin en dar yeri (Antarktika'daki Şili toprakları sayılmazsa) 90 km iken en geniş yerinin uzunluğu 240 km kadardır. Avrupa ile kıyaslanacak olursa Danimarka'dan Sahra Çölü'ne uzanacak kadar bir mesafe kat edilir. Doğu-Batı mesafesi çok az olsa da bu iki uç arasında çok fazla rakım farkı oluşur. Ülke ayrıca kuzeyden güneye çok farklı iklim, bitki örtüsü ve coğrafi şekiller gösterir. Bu yüzden Şili, birçok kaynakta tezatlar ülkesi olarak anılır. Hakikaten de kuzeydeki çölü, Afrika'nın Sahara'sını, güneydeki kanalları Norveç kanallarını, Los Lagos'daki Osorno ve çevresi İsviçre Alplerini, Orta bölgeleri Akdeniz'i hatırlatmasıyla, ayrıca Patagonya'daki buzullarıyla, bu ismi hak eder.

Dağları

Şili dağları, yeryüzünün en yüksek sıradağlar zincirini oluşturur. 6000 m'nin üstünde birçok zirvesi vardır. Bunlardan biri olan Şili'nin en yüksek dağı (6.880 m) Ojos del Salado aynı zamanda dünyanın en yüksek volkanıdır. Aşağıda en ünlüleri listelenmiştir.

Nehirler ve göller

Ülkenin özel coğrafi yapısı sebebiyle, uzun nehirleri yoktur. En uzun nehir olan Rio Loa'nın uzunluğu 443 km'dir. Ülkenin kuzeyinde Atacama Çölü'ndeki ekstrem kuraklık, büyük su birikimlerinin oluşmasını engeller. Kuzeydeki az sayıda nehir And Dağları'ndaki karlardan beslenirler. Güneye indikçe artan yağışlar, beraberinde bu bölgelerdeki nehirlere daha fazla su hacmi getirir. Nehirler, Şili ekonomisinde, özellikle enerji sağlanmasında önemli rol oynar. Bununla birlikte somon balıkçılığı ve rafting gibi macera turizmi içinde fırsatlar sunar. Kuzeyden güneye önemli nehirleri aşağıda sıralanmıştır.

  • Río Lauca, 160 km, I. Bölge (Tarapacá)
  • Río Lluta, 167 km, I. Bölge (Tarapacá)
  • Río Loa, 443 km, II. Bölge (Antofagasta)
  • Río Copiapó, 162 km, III. Bölge (Atacama)
  • Río Elquí, 170 km, IV. Bölge (Coquimbo)
  • Río Choapa, 160 km, IV. Bölge (Coquimbo)
  • Río Aconcagua, 142 km, V. Bölge (Valparaíso)
  • Río Maipo, 250 km, Metropolitan/ V. Region (Metropolitan/ Valparaíso)
  • Río Mapocho, 120 km, Metropolitan(Metropolitana)
  • Río Cachapoal, 172 km, VI. Bölge( O´Higgins)
  • Río Maule, 240 km, VII. Bölge (Maule)
  • Río Biobío, 380 km, VIII. Bölge (Biobío)
  • Río Imperial, 52 km, IX. Bölge (Araucanía)

Gölleri arasında kuzeydeki tuz gölleri sayılabilir ki bunların en ünlüsü olarak Salar de Atacama'yı söyleyebiliriz. Bununla birlikte en kuzeyde, yeryüzünün en yüksek konumdaki göllerinden biri olan Lago Chungará gölü bulunur. Gölün alanı 21,5 km² olup, 4.500 m yükseklikte bulunur.

Bir grup büyük ve güzel göller Temuco şehrinin güneyinden başlayıp Puerto Montt'a kadar uzanır. Bunlar sırasıyla şöyledir.

  • Lago Colico, 56 km², IX. Bölge (Araucanía)
  • Lago Caburga, 51 km², IX. Bölge(Araucanía)
  • Lago Villarrica, 176 km², IX. Bölge (Araucanía)
  • Lago Calafquén, 120 km², IX. Bölge (Araucanía) und X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Panguipulli, 116 km², X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Riñihue, 77 km², X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Ranco, 401 km², X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Puyehue, 156 km², X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Rupanco, 223 km², X. Bölge (Los Lagos)
  • Lago Llanquihue, 860 km², X. Bölge (Los Lagos)

Ayrıca güneyde 970 km² alanı ile Şili'nin en büyük gölü Lago General Carrera bulunur ki bu göl Arjantin'deki Lago Buenos Aires gölünün batı kanadını oluşturur.

Demografi

Nüfusun en sık olarak bulunduğu yer başkent Santiago ve çevresidir. Toplam nüfusun neredeyse yarısı bu bölgede yaşar. Sadece şehirde 6.5 milyon insan yaşar ki bu ülkenin 1/3'üne tekabül eder. Kuzeyde ve güneyde tarımın yapılabildiği Andlar'ın arasında kalan ovalar yine yoğun yaşanan yerlerdir. Santiago'nun 100 km batısında liman şehri Valparaíso'da 1.5 milyon insan yaşar.

Ülkenin kuzey ve güney uç noktalarına gidildikçe, yerleşim yoğunluğu, elverişsiz yaşam koşulları sebebiyle seyrekleşir. Zira kuzey çölü ve güneyin soğuk, rüzgarlı iklimi buralarda yaşamayı zorlaştırır.

Nüfus

Bachelet y campeones de polo
Şili polo millî takımı

Şili nüfusunun %95'ini Avrupalılar ve torunları oluşturur.[6][7][8][9] Genellikle Basques. Ülkeye özellikle 19. yüzyılda Avrupa'dan İngiliz, İrlandalı, Alman göçmen gelmiş; sonraları ise Hırvatistan, Filistin, İtalya'dan göçmen almıştır. Yerliler, nüfusun sadece % 3,2'sini temsil eder.

Şili istatistiklerine göre Şili'de 50.000 (0,30%) dolayında Müslüman bulunmaktadır. Birçok İslami kuruluşun bulunduğu Şili'de; Şili Müslüman Toplumu ve Es-Selâm Mescidi Santiago şehrinde, Bilal Camii Iquique şehrinde, Muhammed Kültür Merkezi VI Coquimbo şehrinde bulunmaktadır.

1856 yılında Osmanlı İmparatorluğu topraklarından (Suriye, Filistin ve Lübnan) Şili'ye bir Arap göçü oldu. Bunlar arasında bulunan Müslümanlar (bu Arapların çoğu Ortodoks Hıristiyan idi) Müslüman Toplumu Birliği'ni kurdular. 1907'de ülkedeki Müslüman sayısı 1498'e çıkmış, bu rakam %0,04 oranı ile ülke tarihinde en yüksek orana yükselmiştir.[10] 1988 yılında Şeyh Tevfik Rumi öncülüğünde ilk camiyi Santiago'da inşa ettiler. Cami 1989 yılında tamamlandı. 1980 yılı sonlarına kadar birkaç yerli Şilili İslam'ı seçmişti. Bu cami tamamlandıktan sonra İslam'a geçenlerin sayısında artış oldu.

Bitki örtüsü ve hayvanlar

Bitkiler

Araucaria araucana1
Şili arokaryası

Şili, kuzeyden güneye uzanan uzun bir ülke olması nedeniyle çok geniş ve değişik bir bitki örtüsüne sahiptir. Atacama Çölü'nde pratikte hiçbir şey yetişmez. Burada daha çok kaktüs çeşitlerinin yanı sıra, Andlar'a doğru ve sahil kesimlerinde bitkilere rastlanabilir. Bununla birlikte bazı yıllarda yağan yağışların ardından, çöl birkaç günlüğüne de olsa milyonlarca çiçek ile bezenir.

Çölün güneyi step ve bozkırdır ve Andlar'da And yastığı da denilen taş sertliğinde yareta (Azorella yareta) yetişir. Kuru bölgelerde Boldo (Peumus boldus) denen bir çalı türü hakimdir. Kıyı bölgelerdeki sıradağlarda ve Andlar'da sisli ormanlar mevcuttur.

Şarap bağları, Rio Elqui nehir bölgesindedir. Nehir vadisinin dışında sadece dikenli çalı ve kaktüsler vardır.

Ülkenin orta bölgesinde Jubaea cinsi bir palmiye ağacı ve şili arokaryasına çokça rastlanır. Arokarya Mapuçeler için kutsal bir ağaçtır, zira belenmelerinde onun iri tohumlarından yararlanırlar. Ayrıca yine merkezi Şili'de okaliptus ağaçları ile kaplı alanlar görülebilir.

Güney Şili'de yağmur ormanları kategorisine giren büyük ormanlar mevcuttur. Bu ormanlarda ağırlıklı olarak servi, çam, ve melez gibi ağaçlar bir arada bulunur. Ayrıca Antarktika yalancı kayını (Nothofagus antarctica) ve kavak gibi ağaçlar da çok geniş alanlara yayılmışlardır.

Patagonya bölgesinde büyük otluk stepler ve tundralar hakimdir. Magellan ve Asyen bölgelerinde çok büyük alanlar buzullarla kaplı olduğundan buralarda çok fazla bitki örtüsüne rastlanmaz.

Hayvanlar

Lamas in the sunset San Pedro de Atacama Chile Luca Galuzzi 2006
Lamalar
Guanako
Guanakolar

Steplerle kaplı alanlarda devegiller familyasından lamalar, guanakolar, alpakalar ve vikunyalar çok yaygın bir şekilde yaşarlar. And Dağları'nda yaşayan buraya özgü geyikler ve kondorlar aşağı yukarı ülkenin bütün armalarında resmedilmişlerdir.

Dağlık steplerde pumalar, kemirgenler yaşarken ormanlar da tilki, kodkod, geyik ve kolibri gibi canlılara yaşam alanı sunar.

Humboldt pengueni, macellan pengueni, deniz aslanı, pelikan türü canlılar ise kuzey Şili'nin soğuk sularında ve güney Şili'nin buzluk alanlarında rastlanan hayvanlardır.

Yaklaşık Şili'nin tüm And dağları kısımlarında And kondoru ve büyük tuz göllerinde flamingolar yaygın olarak yaşarlar.

Güneyde, nandu, magellan tilkisi ve Ateş Toprakları'nda baykuş yörede görülen canlılardandır.

Tarihçe

Kolomb öncesi ve koloni dönemi

Fundacion de Santiago
Santiago, Pedro de Valdivia tarafından kurulurken 1541.

MÖ yaklaşık 13.000 yıllarında, bugünkü ülke sınırlarında insanların yaşadığı bilinmektedir. Kuzey Şili İspanyollar tarafından fethedilmeden kısa süre öncesine kadar İnka Krallığı'na aitti. 1520 yılında dünyanın çevresini dolaşmak için yelken açan Ferdinand Magellan, kendi adıyla anılan Magellan Boğazı'nı geçerken ülkenin güney ucunu keşfetmiş oldu. Daha sonra Şili'ye ulaşan ilk Avrupalılar altın aramak amacıyla 1535 yılında Peru'dan gelen Diego de Almagro ve mahiyetindekilerdi. Ancak bu kişiler yerel halk grupları tarafından geri püskürtüldü. Avrupalılar'ın ilk tam manasıyla yaptıkları yerleşim, 1541 yılında Pedro de Valdivia'nın 1541 de Santiago'yu kurması olmuştur. 1542 den itibaren de Şili, İspanyol Peru Valiliği'nın bir parçası haline gelmiştir.

Şili'de İspanyollar çok az altın ve gümüş bulduğu ve ülkenin ücra konumu sebebiyle Şili İspanyol Krallığı için daha ziyade fazla önem verilmeyen bir koloni durumundaydı. Ayrıca Atacama Çölü, Peru'ya direkt ulaşıma engel teşkil ettiğinden, ülke çok daha sonra, diğer tarım ürünleri ve minerallerinin devreye girmesiyle, İspanyollar tarafından önemli bir tedarik bölgesi haline gelmiştir.

Bağımsızlık savaşı ve 'cumhuriyet'in oluşumu

Bağımsızlık talepleri ilk, 1808 yılında, İspanya Napolyon'un kardeşi Joseph tarafından yönetilirken başladı. 18 Eylül 1810 yılında başa geçen bir cunta İspanya Krallığı'na bağlı bir otonomi ilan etti. İspanyollar'ın Napolyon'a karşı yürüttüğü bağımsızlık savaşından sonra, sınırsız bir güçle tekrar Şili'yi almaya kalkıştı. Ancak İspanyollar Chacabuco'daki muharebede Şili ve Arjantinli birliklere yenildiler. 5 Nisan 1818'deki Maipu muharebesinden sonraysa İspanyol direnişi sona erdi. Muharebelerin başındaki komutan Jose de San Martin, Bernardo O'Higgins yararına başkanlıktan feragat edince O'Higgins ilk Şili Devlet yöneticisi oldu.

O'Higgins 1823 yılında düşürüldü ve Peru'ya sürgüne gitmek zorunda kaldı. Akabindeki yıllarda çeşitli devlet adamları başa geçti. 1830 yılında başa geçen Diego Portales Palazuelos ülkeyi diktatör tarzda yönetirken 1833 yılında çok sıkı bir anayasa hazırlattı. Bu merkezî anayasa ile 1833-1891 yılları arasında Şili uzunca süre istikrar kazandı. Zamanla ülke, Güney Amerika'nın ekonomik olarak en güçlü bölgesi haline geldi. Yürüttüğü birçok savaşla, özellikle 1836-1839 Peru-Bolivya konfederasyon savaşını kazanmasıyla Şili gücünü pekiştirdi.

İspanya, Peru'daki eski kolonileri tekrar ele geçirmeye çalışınca, Şili İspanya'ya 1865 yılında savaş ilan etti. Papudo ve Chiloe adaları önünde deniz muharebeleri meydana geldi. Peru'da ortak düşmana karşı Şili'ye katıldı. Savaş pratikte 1866 yılında sona erdiyse de, İspanya ile problemler 1871 ve 1883 yıllarındaki antlaşmalarla çözüldü.

Sınır anlaşmazlıkları

19. Yüzyılda İspanya dışından Avrupalılar da Şili'ye göç ettiler. Bugün bu kişileri etkileri ve izleri ülkenin güney bölgelerinde görülmektedir.

Şili, 1879 ile 1883 yılları arasında Peru ve Bolivya ile yapılan Güherçile Savaşı (ayrıca Pasifik Savaşı olarak da anılır) savaşta, o güne kadar bu ülkelerin elinde olan Atacama Çölü bölgesini fethetti. Böylelikle Bolivya, Büyük Okyanus kıyılarını kaybetmiş oldu. Bu bölgelerde daha sonra çok zengin bakır yatakları bulundu. Dünyanın en büyük bakır madeni Chuquicamata bu bölge sınırlarındadır.

1891 yılında Şili deniz kuvvetleri Başkan José Manuel Balmaceda'ya karşı ayaklandılar. Bir iç savaş bu yüzden patlak vermiş oldu. Bu savaşta 6000 insan öldü. Balmaceda muharebeyi kaybedince Eylül 1891 de intihar etti.

1893 yılında bu kez Arjantin'le sınır sorunları yaşanmaya başladı. 1902 yılında İngiltere Kralı VII. Edward bu probleme arabuluculuk ederek Patagonya ve Ateş Toprakları iki ülke arasında pay edildi. Bu şekilde Şili 54.000 km², Arjantin 40.000 km² pay aldı.

Yakın tarih ve Allende

Allende supporters
Allende için yürüyüş
Allende
... Salvador Allende

1969 yılında ülkede sol güçler Unidad Popular(UP) adlı bir seçim birliği oluşturdular. Bu birlik komünist ve sosyalist parti gibi partilerin yanında birkaç tane daha solcu, hümanist küçük partiden oluşuyordu. UP kendisini sosyalist bir çizgiye oturtarak, endüstrinin devletleştirilmesi ve büyük arazi sahiplerinin arazilerinin istimlak edilmesi gibi vaatlerde bulundu. Bu birlik 1970 yılında Salvador Allende'yi başkanlık için aday gösterdi.

1970 seçimlerinde seçim birliği UP oyların % 37 sini alarak seçimlerin en güçlüsü olarak çıktı ve Allende Devlet Başlanlığı'na seçildi. Muhafazakar rakibi Jorge Alessandri oyların %35,3 ünü ve Hristiyan Demokrat Radomiro Tomic % 28.1'ni aldı. Allende'nin azınlık hükümeti ekonominin başlıca dallarını peş peşe devletleştirmeye başladı (Bankacılık, tarım, bakır madenleri, haberleşme). Böylece muhalefetle gitgide büyüyen çekişmeler oluştu. Ayrıca ABD'de de Allende'nin seçim zaferine karşı rahatsızlık oluşmuştu. Zira Şili'de marksist etkilere sahip halk cephesi, Küba'dan sonra ikinci Amerika devleti olarak yönetimdeydi. Bu endişe, 1954 yılındaki ABD başkanı Eisenhower'in domino teorisinden tetiklenmiş oluyordu. Bu teoriye göre yan yana dizilmiş domino taşlarından birincisinin devrilmesinin zincirleme bir şekilde diğerlerinin de devrilmesi gibi Şili'den sonra diğer Güney Amerika ülkeleri de teker teker komünizm altına girecekti. 1973 yılında UP oy sayısını daha da arttırmayı başardı.

Pinochet dönemi

Yukarıda sıralanan gelişmelerin ardından, 11 Eylül 1973 tarihinde hükümete karşı bir askeri darbe gerçekleşti. Yüzlerce Allende yanlısı bu günlerde öldürüldü, binlercesi tutuklandı. Tüm devlet birimleri askeri birlikler tarafından işgal edildi. Tüm yetkileri, cunta lideri olarak General Augusto Pinochet devraldı. Pinochet aynı zamanda donanma, hava birlikleri ve polis teşkilatınında en üst kademedeki yetkilisiydi.

Askeri birlikler kuzey Şili'nin en tenha çöl bölgelerinde ve Patagonya'nın yerleşimi seyrek yerlerinde toplama kampları oluşturdu. Birçok cunta muhalifi işkencede öldürüldü ya da uçaklardan denize atıldı. Binlerce Şilili insan hakları ihlalinden yurt dışına kaçtı ya da sürgüne gönderildi.

Pinochet'nin iktidarı ele geçirmesiyle, ABD tekrar yoğun olarak ekonomik bağlamda ülkeyi desteklemeye başladı. Yeni hükümet daha önceki devletleştirmeleri, önemli bakır madeni Chuquicamata hariç olmak üzere geri aldı. Neoliberal bir ekonomi politikası izlerken, tüm sendikal hakları da geri aldı. Bu ekonomi poltikalarıyla beraber zengin ile fakir arasında fark daha da belirginleşmeye başladı. Ama kamu ekonomisi, büyüme ile birlikte, Güney Amerika'daki alışılmış olandan daha fazla istikrar kazandı. Ekonomik istikrarın yanında insan hakları ihlalleri devam etmekteydi.

Beagle Channel - La Isla de Los Lobos
Gerginlik sebebi Beagle-Kanalı

Aralık 1978'de Arjantin ile Şili arasında savaşa gidebilecek gerginlikler oluştu. Gerginliğin sebebi, Beagle Kanalı'ndaki, üzerinde yaşam olmayan Lennox, Picton ve Nueva gibi adalardı. Zira buralarda çok yüksek petrol rezervleri olduğu tahmin ediliyordu. Bu gerginlik Vatikan'ın araya girmesiyle 1985 yılındaki sınır antlaşması sonucu, dostça çözülürken bu 3 ada da Şili'ye bırakıldı. Bugün hala bu ülke ile tamamen çözülememiş ufak tefek sınır tartışmaları vardır.

Yeniden demokrasi

1988 yılında yapılan referandumda % 55 oy oranıyla Pinochet'in ülkeyi daha fazla yönetmemesi sonucuna varıldı. 1989 yılında 15 yıllık dikta rejiminden sonra ilk seçimler yapıldı. Hristiyan Demokrat Patricio Aylwin Başkanlığa seçildi. Aylwin mütevazı ekonomi reformlarının yanı sıra beraber yaşayabilmek için devlet ile halkı barıştırmaya başladı. 1993 yılında ilk defa bazı subaylar insan hakları ihlalinden mahkemeye çıktılar. Çok sayıda sürgün ülkeye döndü.

1994-2000 yılları arasında ülkeyi Hristiyan demokrat Eduardo Frei Ruiz-Tagle yönetti.

Pinochet 1998 yılında İngiltere'de tutuklandı ve daha sonra dışarı çıkma yasağı kondu. 2000 yılında sağlık sorunları yüzünden serbest bırakıldı.

2000 yılında Sosyalist Ricardo Lagos Başkan seçildi. 2006 yılında ise ülke tarihinin ilk kadın başkanı Michelle Bachelet bu makama geldi. 11 Mart 2018'de Sebastián Piñera, ikinci kez Şili Devlet Başkanı oldu. 11 Mart 2011'den 11 Mart 2014'e kadar Şili'nin başbakanı olarak ilk görevini tamamladı.

Ekonomi

Chuquicamata-003
Dünyanın en büyük bakır madeni Chuquicamata

Salvador Allende'nin sosyalist halk ekonomisinin aksine Pinochet, neoliberal pazar ekonomisine yönelmiştir. Kamu kuruluşlarının büyük bölümü hem Pinochet zamanında hem de daha sonraki yönetimlerde özelleştirilmiştir. Ancak Allende zamanında devletleştirilen, Pinochet'nin militer kontrolü altında tutulan bakır üretimi bugün hala devlet elindedir. Pinochet'den sonra orta sol iktidarlar ,sosyal hakları tesis etmek için gayret etmiş olsa da, Şili hala daha bugün sosyal eşitsizliğin çok fazla olduğu ülkelerden biridir.

Ülkenin en büyük sektörlerinin başında % 57 ile hizmet sektörü gelir. Bunu % 34 ile sanayi, % 9 ile de tarım izler. Şili Latin Amerika’nın en büyük hammadde üreticilerindendir. Dünyanın en büyük bakır rezervlerine sahiptir ki bu, Dünya üretiminin % 40’ına tekabül eder... Çeşitli değerli metaller ve Şili güherçilesi 19. yüzyıl boyunca ülkeyi zengin kılmıştır. Bugün Pascua-Lama projesi ile planlanan Dünya’nın en büyük altın madeninin, beraberinde çok büyük çevre sorunlarını da getirmesinden endişe ediliyor.

Bunların yanında balıkçılık ve tarım da ülke ekonomisinde önemli rol oynar. Ülke alanının % 7’si tarım alanı olarak kullanılır. Bu alanlar daha çok ülkenin merkezi kısımlarında yoğunlaşmıştır. Kuzeydeki çölde tarım sadece vahalarda yapılır. Hayvancılık ise ağırlıkla orta Şili ve güney Şili’nin kuzey kısımlarında yapılır.

Şarapçılık da ülke ekonomisine önemli katkılar yapar.

Önemli sanatçılar

Pablo Neruda (1966)
Pablo Neruda

Modern Şili kültüründe, birçok önemli şahsiyet iz bırakmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:

Isabel Allende (d. 1942), en ünlü çağdaş Şili yazarı. Ruhlar evi (filme de alınmış), Fortuna'nın kızları, Sonsuz plan gibi dünya çapında yayımlanmış romanları mevcuttur. Ayrıca kendisi eski başkan Salvador Allende'nin de yeğenidir.

Roberto Bolano (1953-2003), sürrealist şiir yayımcısı. 1973'teki askeri darbeden sonra sürgüne çıkmıştır. Birçok edebiyat ödülü sahibidir. Barselona'da ölmüştür.

Víctor Jara (1932-1973), politik şarkıcı. Nueva canción (yeni şarkı) akımının ve tüm Güney Amerika'daki devrimci sanatçı hareketinin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir. Salvador Allende'yi desteklemiş, askeri darbe sırasında işkence görerek öldürülmüştür.

Pablo Neruda (1904-1973), Dünyaca ünlü şair, yazar ve 1971 Nobel ödül sahibi. Çok sayıda sosyal ve politik şiir yayınlamış ve Salvador Allende döneminde Fransa Büyükelçiliği görevinde bulunmuştur. Askeri darbeden kısa süre sonra kanserden ölmüştür.

Tom Araya (d. 1961), Dünyaca ünlü thrash metal grubu Slayer'ın kurulduğu 1981 yılından beri vokalistiğini ve bas gitaristliğini yapmaktadır.

Gabriela Mistral (1889-1957), şair ve 1945 Nobel edebiyat ödülü sahibi. Sevgilisi Romelio Ureta intihar ettikten sonra şiirlerinde aşk, ölüm ve umut temalarını işlemiştir. Daha sonra Şili için diplomatik alanda çalışmıştır.

Inti Illimani, Quilapayún, Illapu gibi müzik grupları "Nueva Canción Chilena" (Şili yeni şarkısı) akımını dünyaca ünlü hale getirmişlerdir. Bu gruplar askeri darbe yüzünden yıllarca yurt dışında mülteci olarak bulunmuşlardır.

Violeta Parra (1917-1967) "Nueva Canción Chilena" akımının kurucusudur. Şarkıcı fakirlik içinde büyümüş ve çok erken yaşlarda kendi folk müziklerini bestelemiş, 1950'li yıllarda geleneksel şarkıları toplamış ve derlemiştir. Kendi eserleri, güçlü politik karaktere sahiptir. Müziğin yanında şiir yazmış, resim ve heykel yapmıştır. Birçok Şilili ve uluslararası sanatçı şarkılarını seslendirmiştir. En tanıdık şarkısı Gracias a la vida 'dır.

Antonio Skármeta (1940), yazar ve Salvador Allende taraftarı. 1973 darbesinden sonra ülkeyi terketmiştir. Diktatörle ilgili çok sayıda roman ve hikâye yazmıştır. 2000 ile 2003 yılları arasında, daha önce sürgünde bulunduğu Berlin'de konsolosluk görevinde bulunmuştur.

Roberto Matta (1911-2002), 20. yüzyılın büyük sürrealist ressamı. Aynı zamanda Salvador Dalí ve Federico Garcia Lorca'nın arkadaşıdır.

Bazı önemli şehirleri

Mapa administrativo de Chile

Şili biyosfer koruma alanları

UNESCO Ülkede 8 bölgeyi doğal biyosfer rezervi ilan etmiştir. Bunlar:

Kaynakça

  1. ^ "CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO". POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012. National Statistics Institute. 4 September 2014. 11 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 September 2014.
  2. ^ "Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929" (Spanish). Emol. 22 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2014.
  3. ^ a b c d "Chile". International Monetary Fund web site. Ekim 2014. 10 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2014.
  4. ^ "Society at a Glance : Social Indicators OECD" (PDF). OECD. Ekim 2012. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2013.
  5. ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. 5 Eylül 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2015.
  6. ^ Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19.
  7. ^ SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist.
  8. ^ massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil
  9. ^ Latinoamerica.
  10. ^ Islam Online. "The Muslim Community in Chile Origins and Dreams". 18 Şubat 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2009-01-29.

Dış bağlantılar

Wikimedia Atlas'da Chile

.cl

.cl Şili için internet ülke kodu üst seviye alan adıdır. (CcTLD)

1962 FIFA Dünya Kupası

1962 FIFA Dünya Kupası, Dünya Kupaları'nın 7.si olup, Şili'de 30 Mayıs ile 17 Haziran arasında düzenlenmiştir. 12 yıl aradan sonra tekrar Güney Amerika kıtasında düzenlenen kupayı finalde Çekoslovakya'yı 2-1 yenen Brezilya kazandı. Brezilya bu kupayı 2. kez kazanırken, Çekoslovakya ise finalde 2. kez kaybetti. Ev sahibi Şili 3. olurken, Yugoslavya ise 4. oldu. Deprem felaketlerini saran Şili, Dünya Kupası'yla yeniden ayağa kalkmayı başardı. 16 takımın 4'erli 4 gruba ayrıldığı turnuvada gruplarını ilk iki sırada bitiren takımlar çeyrek finale yükseldi.

Mayıs 1960'ta Dünya Kupası hazırlıkları devam ederken Şili 9.5 şiddetindeki depremle sarsıldı. Maçların oynanacağı stadlar ve tesisler büyük hasar gördü. Organizasyon Komitesi Başkanı Carlos Dittborn Arica, yaşanan felaketlere rağmen dünya kupasının başlama tarihine kadar stadyumları yetiştirme sözü verdi ve bütün olumsuzluklara rağmen Şili, Dünya Kupasını düzenledi.

1973 Şili Darbesi

1973 Şili Darbesi, 11 Eylül 1973 tarihinde sosyalist başkan Salvador Allende'nin devrilip General Pinochet'in iktidara geldiği askeri darbedir. Bu darbeyle dünyanın seçimle başa gelmiş ilk sosyalist hükümeti devrilmiş ve yerine 17 yıl sürecek bir diktatörlük kurulmuştur.

2011 Copa América

Copa América 2011 1-24 Temmuz 2011 tarihleri arasında CONMEBOL tarafından Arjantin'de düzenlenen turnuva. 10 Güney Amerika ekibi ile davet edilen Meksika ve Kosta Rika dahil 12 takım mücadele etti. Kupayı finalde Paraguay'ı 3-0 yenen Uruguay kazandı.

2014 FIFA Dünya Kupası

2014 FIFA Dünya Kupası, 12 Haziran ile 13 Temmuz 2014 tarihleri arasında Brezilya'da organize edilmiş olan 2. ve Dünya Kupası tarihinde düzenlenmiş yirminci turnuva. Turnuvanın FIFA tarafından Güney Amerika'da düzenlenmesine karar verildikten sonra, 30 Ekim 2007'de oylamaya katılan tek ülke olarak Brezilya'nın ev sahipliği yapması kararlaştırılmış ve 17 Kasım 2007'de FIFA tarafından turnuvaya Brezilya'nın ev sahipliği yapacağı açıklanmıştır. Brezilya 1950 yılından sonra ikinci defa bir Dünya Kupası organizasyonunu düzenledi. 1978 yılında Arjantin'in ev sahipliğinden beri Güney Amerika'da düzenlenen ilk turnuva oldu. Aynı zamanda Brezilya; Meksika, İtalya, Fransa ve Almanya'dan sonra turnuvayı ikinci kez düzenlemiş ülkeler arasına katılmıştır.

31 ülkenin millî takımları Brezilya'daki final turnuvasında mücadele edebilmek için 2011 yılı Haziran ayında başlayan eleme turnuvalarında mücadele etmişlerdir. 15 Ekim 2013 tarihinde eleme grupları tamamlanmış ve katılan ülkeler belli olmuştur. Toplam 64 maç, yeni inşa edilmiş veya modernize edilmiş toplam on iki farklı şehirde bulunan on iki stadyumda oynanmıştır. Turnuva grup maçları ile başlamıştır. 19 Şubat 2013 tarihinde, FIFA, 2014 Dünya Kupası'nda gol çizgisi teknolojisini uygulamaya karar verdiğini açıklamıştır.Ev sahibi ülke ile tüm dünya şampiyonu takımlar, 1930 yılındaki ilk Dünya Kupası'ndan beri (Uruguay, İtalya, Almanya, İngiltere, Arjantin, Fransa ve İspanya) organizasyonda mücadele etme hakkı kazanmışlardır. Son şampiyon İspanya, 2010 FIFA Dünya Kupası Finali'nde Hollanda'yı 1-0 mağlup ederek organizasyondaki ilk şampiyonluğunu kazanmıştır. Güney Amerika'da düzenlenen önceki dört Dünya Kupası'nı da Güney Amerika takımları kazanmıştır.Kupayı 13 Temmuz 2014 tarihinde oynanan final maçında Arjantin'i uzatmalarda 1-0 yenen Almanya kazanarak 4. Dünya Kupası şampiyonluğunu elde etmiştir.

2015 Copa América

Copa América 2015, 11 Haziran-4 Temmuz 2015 tarihleri arasında CONMEBOL tarafından kırk dördüncüsü Şili'de düzenlenmiş Güney Amerika futbol turnuvasıdır. 2015 Copa América, Şili'nin 1920, 1926, 1941, 1945, 1955 ve 1995'ten sonra yedinci kez ev sahipliği yaptığı turnuvadır. On Güney Amerika ekibi ile davet edilen Meksika ve Jamaika dahil on iki takım turnuvada mücadele etti. Kupayı finalde Arjantin'i seri penaltılarda 4-1 yenen ev sahibi Şili kazandı. Böylece Şili, Rusya'da düzenlenecek olan 2017 FIFA Konfederasyonlar Kupası'nda Güney Amerika'yı temsil etmeye hak kazanmıştır.

And Dağları

And Dağları, dünyanın en uzun sıradağlar zinciridir.

Güney Amerika'nın bütün batı kıyısı boyunca uzanır. Venezuela'dan başlayıp Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolivya üzerinden devam ederek Arjantin ve Şili'nin Patagonya topraklarında sona erer. Bu yedi devlet aynı zamanda And Ülkeleri olarak da bilinirler.

Arturo Vidal

Arturo Vidal (d. 22 Mayıs 1987, Santiago) Şilili millî futbolcudur. La Liga ekiplerinden Barcelona'da forma giymektedir.

Augusto Pinochet

Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (d. 25 Kasım 1915, Valparaíso – ö. 10 Aralık 2006, Santiago), 1973 yılından 1990 yılına kadar Şili'yi dikta rejimi ile yöneten general. 1973'ten 1998'e kadar Şili ordusunun başkomutanı ve 1973'ten 1981'e kadar Şili Cunta Hükûmeti'nin başkanı.

11 Eylül 1973 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri (ABD) destekli bir askeri darbeyle sosyalist Salvador Allende'nin Unidad Popular hükûmetini devirmiş ve ülkedeki sivil yönetimi kuruluşunun 48. yıldönümüne bir hafta kala sona erdirerek iktidara gelmiştir.

Pinochet dönemi çok sayıda insan hakları ihlalerinin yaşandığı bir dönem olarak kabul edilmesine karşın Pinochet taraftarlarına göre, Pinochet sayesinde ülkede büyük bir ekonomik kalkınma sağlanmıştır. 10 Aralık 2006'da, ev hapsinde tutulurken 91 yaşında kalp krizi geçirerek ölmüştür.

CONMEBOL

CONMEBOL (CONfederación sudaMEricana de FútBOL) Güney Amerika Futbol Konfederasyonu Güney Amerika'da futbolu yöneten kuruluştur. Güney Amerika'daki 10 ülkenin bağlı olduğu konfederasyon, Copa Libertadores (Avrupa'da UEFA Şampiyonlar Ligi ayarında) ve Copa Sudamericana (Avrupa'da UEFA Kupası karşılığı) turnuvalarını da düzenler.

Copa América

Copa América CONMEBOL'un düzenlediği Güney Amerika Futbol Şampiyonası'na verilen addır. Normalde 2 senede bir düzenlenir ama gelişen olaylara göre tarihi değişir.

CONMEBOL üyesi olan Arjantin,

Brezilya, Bolivya, Kolombiya, Paraguay,Peru, Şili, Uruguay, Venezuela ve Ekvador'un katıldığı turnuvaya, üye olmayan iki takım daha davet edilir. Böylece turnuva 12 takımla oynanır.

Copa Libertadores

Copa Libertadores, Güney Amerika'da en üst seviye kulüplerin mücadele ettiği futbol turnuvası. Geçtiğimiz yıllarda Meksika takımları da katılmıştır.

Turnuva CONMEBOL tarafından düzenlenmektedir. Güney Amerika'da yapılan en önemli turnuva olması sebebiyle, Avrupa UEFA Şampiyonlar Ligi'ne benzetilir. Günümüzde ana sponsoru Santander nedeniyle, Copa Santander Libertadores olarak isimlendirilmektedir. Copa Santander Libertadores 2011 yılında Konami'nin Santander'in lisans haklarını satın almasıyla ilk kez bir video oyununa katılmıştır.

Turnuvaya katılacak takımlar ülkelerine göre şöyle belirlenmektedir:

Son Şampiyon

5'er Takım: Arjantin, Brezilya

3'er Takım: Bolivya, Şili, Kolombiya, Ekvator, Meksika, Paraguay, Peru, Uruguay, Venezuela

Manuel Pellegrini

Manuel Pellegrini (d. 16 Eylül 1953, Santiago, Şili) Şilili eski futbolcu ve teknik direktör.

Marcelo Bielsa

Marcelo Alberto Bielsa Caldera (takma adı: Loco Bielsa, "Madman" Bielsa; d. 21 Temmuz 1955, Rosario, Santa Fe), Arjantinli eski futbolcu ve teknik direktör.

Bielsa daha önce Arjantin ve Şili millî takımlarını da çalıştırmıştır. 8 Ağustos 2015 tarihinde Olympique de Marseille'deki görevinden istifa etti.

Santiago, Şili

Santiago (İspanyolca: Santiago de Chile), Güney Amerika ülkesi Şili'nin başkenti ve en büyük şehridir.

Santiago Metropolitan Bölgesi sınırlarında kalır. 32 idari mahalleden oluşur. Şehir nüfusu 5 milyon kişi olup, tüm Metropolitan Bölgesi'ndeki nüfus 7 milyondur. Bu Şili'deki toplam nüfusun %40'ının Santiago ve yakın çevresinde yaşadığı anlamına gelir. "Santiago Centro" şehrin idari mahallelerinden biri olup şehir merkezini kapsar. Burada yaklaşık 230.000 kişi yaşar.

Her ne kadar Şili Parlamentosu Congreso Nacional 1990'da demokrasiye dönülmesinden bu yana Valparaíso'da yerleşik bulunsa da, Santiago tartışmasız Şili'nin politik ve ekonomik merkezidir. (Esasen Congreso Nacionalin 1973 darbesiyle kapatılmasından sonra başkent Santiago'da kalan ve Şili Dışişleri Bakanlığı tarafından kullanılan binaları 2006 yılında sahibine iade edilmiş ve halen parlamento komisyonları toplantılarını burada yapmaktadır.)

Şili'nin vize politikası

Vizeden muaf ülkelerden birinden gelinmediği sürece Şili ziyaretçileri, Şili'nin dış temsilciliklerinden vize almak zorundadır.

Şili Meydanı

Şili Meydanı, Ankara'nın Aşağı Ayrancı semtinde bulunan meydan. Türkiye ile Şili arasındaki dostluğu pekiştirmek adına yapılmıştır. Meydanda Şili'nin kurtarıcısı ve Şili Cumhuriyeti'nin kurucusu Bernardo O'Higgins'in anıtı bulunmaktadır.

Şili millî futbol takımı

Şili millî futbol takımı, şimdiye kadar yedi FIFA Dünya Kupası'nda mücadele etmiştir. 1962 senesinde ev sahipliği yaptığı turnuvada aldığı üçüncülükle en iyi FIFA Dünya Kupası derecesini elde etmiştir. Şili, 6 kez finale yükseldiği Copa América'da 2 şampiyonluğu vardır.Şili bu 2 şampiyonluğa 2015'te penaltılarla 4-1 ve 2016'da Arjantin millî futbol takımını penaltılarla 4-2 yenerek ulaşmıştır ve bu iki finalde de teknik direktörlerin ikisi de Arjantinlidir. (Jorge Sampoli 2015 ) ( Juan Antonio Pizzi 2016 )

Şili pasaportu

Şili pasaportu, Şili vatandaşlarına yurtdışı seyahatleri için verilen belgedir. Şili pasaportu verildiği tarihten itibaren 5 yıl süreyle geçerlidir. Diğer MERCOSUR ülkelerine (Arjantin, Brezilya, Paraguay, Uruguay, Bolivya, Kolombiya ve Peru'ya) yapılan sehayatlerde pasaport gerekmez. Vatandaşlara bu ülkeler için hükümet tarafından verilen kimlik kartları kullanılabilir.

Şili pasaportu kara renktedir. Ön yüzünün ortasında Şili arması, bunun yukarısında ülkenin adı ve aşağısında "pasaport" yazısı bulunmaktadır. Pasaportta genellikle ad, fotoğraf, imza ve sahibinin doğum tarihi, ve bunu tanımlamak için yardımcı diğer faktörler içerir. Şili pasaportlarında vizeler ve özel notlar için 32 sayfa bulunmaktadır. 32 sayfalık pasaportun fiyatı $ 48.900 peso maliyetindedir. ($ 98 ABD Doları)

Registro Sivil e Tanımlama ve Şili Adalet Bakanlığı, çipli pasaport teknolojisini uygulamak için sözleşme imzaladı. Bu sözleşme 17 Temmuz 2010 tarihinde İspanya-tabanlı Indra şirketine verildi. Şirket, 2012 yılına kadar tüm pasaport ve kimlik kartlarına biyometrik teknolojiyi uygulamayı umuyor.

Şili vatandaşları Meksika, Rusya ve Yeni Zelanda'nın yanı sıra ABD ve de Avrupa Birliği üyesi ülkelerine (28 ülke) vizesiz seyahat edebilmektedirler.

Henley Vize Kısıtlamaları Endeksi'nin 2016 Raporu'na göre Şili vatandaşları sınır kapısında vize alarak veya vizesiz 155 ülkeye seyahat edebilirler. Bu sayede Şili vatandaşları Dünya'da seyahat özgürlüğü açısından 19. sırada yer almaktadır.

Egemen devletler
Bağımlı ve
diğer bölgeler
Üyeler
Zirveler
Konular

Diğer diller

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.