Zachůd

Zachůd (uoznoczany buchsztabům W uod angelskigo West) to je jydno ze sztyrych głůwnych strůn śwjata. Pokozuje na půnkt horyzůntu, we kerym słůńce zachodźi we dńu růwnůnoce.

Compass Rose English West
Růża wjatrůw ze uoznaczůnym kerůnkym zachodńim
Afrika

Afrika – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźi (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.

Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.

Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńijo śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńijo śwjata – Kalahari. Nojdali wysůńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źylůnygo Przilůndka (17°33' W).

Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzeka to Ńil (6 671 km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Śtrzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.

Dugość geograficzno

Dugość geograficzno (yng. longitude; zimbol λ) – jedno ze wspůłrzyndnych geograficznych. Wedle dugości geograficznej liczono je czasowo strefa na Źymji.

Punkty rozlygowane na půłkuli zachodńej (na zachůd uod połedńika 0° (Greenwich, Lůndůn) a połedńika 180°) majům dugość geograficzno zachodńo (zimbol: W). Punkty na půłkuli wschodńej (na wschůd uod połedńika 0° a 180°) majům dugość geograficzno wschodńo (zimbol: E). Wszyjske punkty rozlygowane na jednym połedńiku majům ta samo dugość geograficzno.

Gajewńiki-Kolůńijo

Gajewńiki-Kolůńijo (pol.: Gajewniki-Kolonia) to je wjeś we strzodkowyj Polsce, położůno we wojewůdztwje łůdzkim, we kryśe zdůńskowolskim, we gmińe Zdůńsko Wola. Leży ůngyfer 4 kilomyjtry na wschůd uode Zdůńskij Woli a 38 kilomyjtrůw na połedńowy-zachůd uode stolice regijůna - Łodźi. Je fest blisko uode wśi Gajewńiki. Populacyjo wśi wynośi ůngyfer 160 mjyszkańcůw. Uod 1975 do 1998 roku Gajewńiki-Kolůńijo właźiły we skłod śyradzkigo wojewůdztwa.

Geograficzne wspůłrzyndne

Wspůłrzyndne geůgraficzne to dugość a szyrokość geůgraficzno mjerzůne we stopńach, minutach a sekůndach. Anfangym ukłodu wspůłrzyndnych geograficznych je przećynće śe połedńika zerowygo (Greenwich) s růwńikym, znojdujůnce śe na połedńowy zachůd uod wybrzeży Afriki.

Jedyn stopjyń ( ° ) to 60 minut ( ' ), a jydna minuta to 60 sekund ( " ).

Indyje

Indje, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat posuchej po hindi, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo we Azyji Pouedńowy, zajmujůnce wjynkšość subkůntynyntu indyjskigo.

Uod půunocy Indje sům uůgrańičůne bez pasma gůrske: Karakorům i Himalaje. S Indiůma grańičům: Pakistan na půunocnym zachodźe, Afgańistan na bardzo mouym uodćinku i Chiny, Nepal a Bhutan na půunocy, Birma i Bangladeš na půunocnym wschodźe, Sri Lanka bez zatoka Mannar i ćeśńina Palk na pouedńowym wschodźe. Uod pouedńowygo zachodu kraj uotačajům wody Mořa Arabskigo, zaś uod pouudńowygo wschodu Zatoki Byngalskij i Mořa Andamańskigo. Do Indii noležy archipelag Lakkadiwůw ležůncy na Mořu Arabskym 450 km na zachůd uod wybřežy kraju, a ležůnce we Zatoce Byngalskej archipelagi Andamanůw i Ńikobarůw.

Jeneč

Jeneč - gmin we Czeskij Republice, we strzodkowoczeskim kreju, we kryśe Praga-Zachůd. Mo 7,33 km² wjyrchu a podug danych ze 2010 roku půmjyszkiwało sam 1230 ludźi.

Kamenný Přívoz

Kamenný Přívoz – gmin we Czeskij Republice, we Strzodkowoczeskim Kreju, we kryśe Praga-Zachůd. Mo 6,27 km² wjyrchu a podug danych ze 2010 roku půmjyszkiwało sam 1258 ludźi.

Kazachstůn

Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы; rus. Казахстан, Республика Казахстан) – państwo ležůnce tajlowo we Ojropje (5,4% powjyřchńi – teryny na zachůd uod řyki Emba) a tajlowo we Azyji, powstoue we 1991 we wyńiku rozpadu SSSR. Grańičy s nastympujůncymi państwami: Chinůma (1460 km grańicy), Kirgistanym (980 km), Turkmyńistanym (380 km), Ůzbekistanym (2300 km) a Federacyjům Rosyjskům (6467 km). Uůnčno dugość grańic Kazachstanu wynośi 12 187 km. Kazachstan mo tyž dostymp do nojwjynkšygo jeźora śwjata – Mořa Kaspijskigo na dugośći 2340 km.

Kornwalijo

Kornawalijo (ang. Cornwall IPA: /ˈkɔrnwɔːl/; kor. Kernow IPA: /ˈkɛ(r)nɔʊ/ abo /ˈkɛ(ɹ)nɔʊ/) – gyszichtowo-geograficzny kraj, a tyż nojbarzi na zachůd położůne hrabstwo Ynglandu. Je uůno położůne na Kornwalijskim Půłwyspje, na zachůd uod rzyki Tamar. Ferwaltůngowe cyntrům a tyż jedźine mjasto uo katedralnym (city) sztatuśe je Truro. Wjyrch Kornwalije (do kupy ze wyspůma Scilly je 3 563 km². Gynstość zaludńyńo hrabstwa je 144 ludźi na km².

Kornawlijczyki to je jedyn ze sześću celtyckich norodůw. Ńykere ś ńich uodporujům uobecnymu politycznymu sztatusowi regijůnu a fantujům uo wjynkszo autůnůmijo.

Můngolijo

Můngolijo (můngolsko godka: Монгол улс, ) to je państwo we wschodńij a střodkowyj Azyje, bes dostympu do mořa. Grańica mo ze Rusyjům od půunocy a s Chinůma uod pouedńo, wschodu a zachodu. Ńy mo grańicy s Kazachstanym, nale jeij pouožůny nojdalij na zachůd punkt je ino pora kilometrůw uod grańic Kazachstanu. Nojwyžšy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkšość mjyškańcůw wyznowo buddyzm tybetański.

We 1206 chanym wšyjstkich Mongouůw uostou wybrany Čyngis chan (Tymudžyn), kery doprowadźiu państwo Mongouůw do ščytowyj potyngi. Bůuo ůune nojsrogšym państwym na śwjeće, do terozki žodyn kraj we coukij gešychće ńy zajmowou wjyncyj placu. Uobejmowouo teroźńijše Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran a tyž Ruś. Skiž tygo, co řůndzyńi tak srogim państwym bůuo fest ćynžke, kole 1261 roztajlowano je na tři tajle, Teroźńijšo Můngolijo we tym tajlungu bůua we jydnym kůnsku s Chinůma a řůndźiua ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůu Bejdžing, bez Mongouůw mjanowany Chanbauyk. We 1368 po powstańu we Chinach wuada přejyua dynastyjo Ming, a we 1372 wojska chińske zajyny a přiuůnčyuy do Chin pouedńowo tajla Můngolije (terozki je to Můngolijo Wewnyntřno a m status prowincyje autůnůmičnyj we Chinach). Pozostauo tajla rozlećoua śe na mjyńše państewka, jeich zjydnočyńp ńy bůuy trwoue. Ńyskoři uostouy federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skiž antymůngolskij polityki Chinůw wybuchnyuo we Můngolije powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Při poparću Rusyje uoguošůno samostanowjyńy Můngolije a utwořůno teokratyčny řůnd pode přiwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinůma, te druge zgodźiuy śe yno na autůnůmijo lo Můngolije. We 191 wojska chińske zajyny Můngolijo a obaliuy Bogda Chana. We 1921 wybucnyuo kolejny powstańy, wspjyrane bez "bjouych" (antybolšewikůw) s Rusyje. Na chwila přiwrůcono do wuadzy Bogda Chana, nale we lipcu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůua yno garstka), Můngolijo zajyna Rusyjo a ustanowiua sam řůnd kůmůńistyčny. Ńyskoři skolektywizowano bauerstwo a shajcowano klaštory, uoroz s dobrami kultury kere we ńich bůuy. Uostouy śe yno štyry ś ńich. Alfabyt můngolski zastůmpjůno cyrylicům. Aže do 1990 Můngolijo pozostowoua państwym kůmůńistyčnym, ńyskoři pokojowo wkludzono systym dymokratyčny, a we 1992 wyjechou s Můngolije uostatńi ruski wojok.

Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowle a bergmaństwje (wůngel brunatny, mjedź, molibdyn, fosforyty).

Portugalijo

Portugalijo, Portugalsko Republika (República Portuguesa) – ojropejske państwo rozlygowane we zachodńij tajli Połedńowyj Ojropy na połedńowym zachodźe Iberyjskigo Půłwyspu. Je nojdali wysůńyntym na zachůd państwym Ojropy, uod půłnoce a wschodu mo krej ze Szpańijům a uod zachodu a połedńo Portugalijo uoblywajům wody Atlantyckigo Uoceanu. Ku tymu Portugalijo skłodo śe ze raje wyspůw położůnych na Atlantyckym Uoceańe, kej Azorski Archipelag (Açores) a Madera (Madeira). Je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.

Sycowsko gwara

Sycowsko gwara (sycowski djalekt) – jedno ze dolnoślůnskich gwarůw, nojdali wysůńůno na půłnoc tajla ślůnskij godki. Godo śe we ńi we uokolicach Sycowa (nale ńy we samym mjeśće).

We połowje XX stolećo sycowsko gwara bůła notowano we sztadach, kere leżům terozki we grańicach uoleśńickigo krysu - Kraszowje, Rybińskij Ligoće, Kůmorowje, Ślizowje, Dźadowyj Kłodźe a Grůnowicach. We poczůnku XX stolećo grańica sycowskij mołwy przesůńůno bůła barzi na půłnoc a zachůd, uobjimała Kotowske (terozki uostrowski krys), Uose, Drołtowicy, Stradůmja, Dalborowicy. Wschodńi zaśyng djalektu bůły wśe Mńichowicy, Nowo Kśůnżynco Wjeś, Trymbaczůw a Drożki.

Tarnowske Gůry

Tarnowske Gůry (pol. Tarnowskie Góry, mjym.: Tarnowitz, čes.: Tarnovice, łać.: Montes Tarnovicenses) – mjasto a gmina we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, śedźiba powjatu tarnůgůrskigo, na půunocnym krańcu Gůrnoślůnskigo Uokryngu Přymysuowygo (GUoP). W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležouo do wojewůdztwa katowickigo.

Tarnowske Gůry ležům na půunoc uod Bytůńa, na pouedńe uod Lublińca i na půunocny zachůd uod Pjekar Ślůnskych. Bez mjasto přepuywo Stoua (Bobrowńiki Ślůnske) i Drama (dźelńica Repty Ślůnske).

Tropje (podkarpacke wojewůdztwo)

Tropje (pol. Tropie) je wjeś we podkarpackim wojewůdztwje, we strziżowskim kryśe, we gmińe Strziżůw. Rozlygowano na půłnocny zachůd uod Strziżowa we pagůrkowatym teryńe (do 382 m n.p.m.). Tropje je wzmjankowane we dokůmyńće ze 1419 roku.

Turecko godka

Turecko godka (tur. Türkçe) to řeč, we kerej godo přez 50 miljůnůw ludźi na coukym śwjeće, čyńůnc ja nojbaři rozpowsechńůnům godkům tureckům. Jeji užytkowńicy mjyškajům přede wšyjskim we Turcyji a na Cypře, we myńšych grupach tyž we Grecyji, Bůugaryji, Kosowje a wschodńij tajli Ojropy . Pů turecku godojům tyž miljůny imigrantůw do Ojropy Zachodńij, guůwńy we Ńymcach.

Kořyńy godki mogům być znejdźůne we Azyji Střodkowyj, ze swojimi pjyršymi naskryflůnymi śwjadyctwůma datowůnymi na bezma 1 200 lot nazod. Na zachůd ajnflus tureckij godki ottomańskij – prekursora dźiśejšygo tureckigo – rozšyřyuo Imperyjům Ottomańske. We 1928 roku, jako jydno s reformůw Atatürka we wčesnyj Republice Tureckij turecki alfabyt ottomański uostou půmjyńůny na fůnetyčny alfabyt uaćiński. Co wjyncyj, nowo zouožůne Stowařyšyńy Tureckij Godki napočyuo usuwańy perskich a arabskich požyček we suowńictwje, zastůmpjajůnc je rodźimymi suowůma s kořyńůma tureckimi.

Godka turecko wyrůžńo śe harmůńijům wokaličnům a posuńyntům aglutynacyjům. Podstawowo raja koždygo zaca to SOV. Turecki mo tyž rozrůžńańy zajimka “ty” (sız) na gřečnośćowy a zwykuy. Ńy mo atoli we tureckim zort řečowńikůw lebo rodzaja gramatyčnygo.

Uostrawa

Uostrawa (czes.: Ostrava, pol.: Ostrawa, mjym.: Ostrau) to je mjasto we Czeskij Republice, we Morawsko-Ślůnskim Kraju, kerygo je stolicům. Je rozlygowane na granicy Ćeszyńskigo Ślůnska (wschůd), Upawskigo Ślůnska (zachůd) a Morawy (połedńe), wele ujśći do Uodry trzech rzyk: Uopawy, Uostrawicy a Lucyny. Mjasto leżi przi půłnocnym wejśću Morawskij Bramu. We Uostrawje je tyż fusbalklub - Baník Ostrava, kery gro we 1. Gambrinus Lidze.

Wjeprze

Wjepře (lit. Vepriai) to nojwjynkše mjasto gminy rejůnowyj Wiukůmjyř na Litwje, usytuowane na pouedńowy-zachůd uod Wiukůmjyřa, majůnce ůngyfer 1000 mjyškańcůw (2005).

Zjednoczůne Sztaty

Zjednoczůne Sztaty, Zjednoczůne Sztaty Ameriki (ang.: United States, United States of America, we abrewjacyji: US, USA) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Americe. Grańica mo s Kanadům na půłnocy a Meksykym na połedńu; uod wschodu grańica kraju stanowi Atlantycki Uocean, uod půłnocnygo wschodu Arktyczny Uocean, a uod zachodu Pokojny Uocean. Je to trzeće państwo śwjata jeli chodźi uo terytoryjům (po Rusyji a Kanadźe), a tyż trzeće we wjelośći ludźi (po Chinach a Indyjach).

Zjednoczůne Sztaty powstały pod kůńec XVIII stolećo, Deklaracyjo Samostanowjyńo uogłoszůno we 1776 roku. Na poczůntku mode państwo toczůło wojny, wpjyrw ze Ynglandym, do kerygo zawczasu uosobne sztaty noleżały jako kolůńije, ńyskorzi we rokach 1861-1865 bůła secesyjno wojna, mjyndzy půłnocnymi sztatůma, kere bůły za zńyśyńym ńywolńictwa, a połedńowymi, kere chćały je utrzimać, a tyż we tym samym XIX stoleću ze Meksykym.

Terozki Zjednoczůne Sztaty sům nojwjynkszům ekůnůmicznům a armijnům potyngům śwjata. We zagrańicznyj polityce uod wrześńa 2001, po terrorystycznych zamachach na World Trade Center a Pentagůn, kůncyntrujům śe na wojńe s terroryzmym.

Admińistracyjńy sům potajlowane na 50 sztatůw a dystrykt Kolůmbijo, s czygo 2 sztaty - Alaska a Hawaje - leżům poza zasadńiczym uobszarym kůntynyntalnyj tajli USA - Alaska na půłnoc uod ńygo a Hawaje furt na zachůd, na Pokojnym Uoceańe.

Łużyca

Łużyca (gůrnosorb..: Łužica, dolnosorb.: Łužyca; pol: Łużyce; czes.: Lužice; mjym: Lausitz) – historyczne terytoryjům roztajlowane mjyndzy Mjymcůma a Polskům. Mjymjecko tajla leży mjyndzy krajůma: Saksůńijům a Brandynburgijům. Polsko tajla je mjyndzy wojewůdztwym lubuskim a Dolnym Ślůnskym. Historyczńy tajluje śe Łużyca na Gůrno (na wschůd uod Görlitz a zachůd uod Budźiszyna) a Dolne (nojbarzi wysůńynto na půłnoc tajla, ze postrzodkym we Choćebużu). Uode downa Łużyca je zamjyszkano uod Słowjanůw – Sorbůw, kerzi stanowjům sam myńszość.

We inkszych jynzykach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.