Wirtskup

Unner Wirtskup (mäd gratteren düütsken Ienfloud uk Wirtskaft af mäd dät griechiske Froamdwoud Ökonomie) wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen ("Börsen") un sonaamde "Rating-Argentuuren" aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd.

Ecoseel
Dät Spil Economica rakt n Iendruk fon aal do Konjunktuur-Ienfloude (sogoar ap seeltersk!)

In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken.

Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore:

  • Oarbaid
  • Kapitoal
  • Boudem

Priese

Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud.

Andeele un Hypotäike

Man nu, wan me wät Jäild sammeld häd, dan mai me dät wäil unnerbrange in n Unnerniemen, also me koopet Andeele. Un uursuume: Iek wol n Huus koopje, man hääbe dät Jäild noch nit bienonner: dan kon iek mäd dät Huus as Unnerpound ne Hypotäike kriege.

Konjunktuur

Man wan dät nu wät läpper gungt (mintwain n Jier mäd n sljuchten Aaden), dan hääbe do Ljuude minner Jäild un do Huuse wäide billiger. Dan kon dät weese, dät do Unnerpounde fuul minner wäid wäide as do roate Hypotäiken un dan kon sun Hypotäikboank pleite gunge. Uur Boanke hääbe fielicht wier Andeel deeroun un hääbe dan uk Ferluste. Dan konnen do Ljuude Nood kriege un hiere Andeele ferkoopje, so dät do billiger wäide un dan hat et dät ju Börse deelgungt.

Dät häd fuul tou dwoon mäd Optimismus un Pessimismus: ju Konjunktuur gungt ap un deel. Dät hat uk, dät die Stoat deer n bitje an moakje kon: hie kon Bedrieuwe unnerstutsje, man uk do Ienkuumen. Dät häd aal ferskeedene Ienfloude.

Sjuch uk

Ferbiendengen ätter buuten

Bruttoinloundsprodukt

Mäd dät Bruttoinloundsprodukt (BIP) of Bruttobinnenloundskprodukt kon me ju Wirtskaft fon n Lound bereekenje. Maastens wäd dät Bruttoinloundsprodukt pro Jier bereekend.

Dät BIP kon so bereekend wäide:BIP = Ferbruuk + Investitione + (Uutgoawen Regierenge) + (Export - Import)

Buuräi

Buuräi (düütsk Landwirtschaft; deerfon oulat mongs Seeltersk Loundwirtskaft af beeter anpaased Loundwirtskup) is ju aktive Beoarbaidenge fon Flakten foar Plonten- un Fäitucht un foar ju Feroarbaidenge fon do Plonten un Dierte, foarallen tou Ietelweeren. Foarallen in ju USA, man uk n bitje in Düütsklound un uurswain, wäd ju oolde Buuräi fon groote Buuräie fertroangen, do me uk as "loundwirtskaftelke Fabrike" beteekenje kuude.

Eedgreeuwen

Eed (dt. Torf) wuude greeuwen foar oaine Fjuurenge un tou n Ferkoop. Däälich wäd dät wäil maasttieds industriell moaked, toun Biespil in n Wäästfoan af Aastfoan.

Euro-Soone

As Euro-Soone (düütsk:Eurozone), beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is.

Dät sunt hoast (Stound: 2015) njuugentien EU-Stoaten: Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Aastriek, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern.

Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!).

Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke.

Floaks

Floaks (dt. Flachs) waas n wichtigen Gruundstof foar Linnen.

Griechenlound

Griechenlound is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Athene.

Honnel un Skipfoart in Seelterlound

Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart uur ju Seelter Äi, wierbie toufäärme Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Siede 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde gliek bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).

Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [ Loundeslasten ] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle [ Skäddel ] hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf. (Hoche 223).

Hoppe

Ju Hoppe (Humulus lupulus) mäd do Hopranke. Ju fint foarallen Ferweendenge bie ju Bjoor-Häärstaalenge, wier ju dät Bjoor dän släiske Smoak rakt.

Huushollenge

Ju Huushollenge (dt. Haushalt) beteekend een Woonhuus un aal, wät deer oane tou dwoon is.

Hällenge

Ne Hällenge (Moortaal Hälgen) is ne Steede wier me Skiepe bauen däd. Dät rakt two Soarten Hälgen, Loangshälgen un Twäärshälgen, aal deerätter of do Skiepe in ju Loangsgjuchte of twäärs tou Woater lät wäide.

Fröier waas in Seelterlound nit goud Jäild tou fertjoonjen. Industrie un so roat et nit in do 1880er Jiere. Man in Strukelje hieden do soogen Hälgen un ap düsse Hälgen wuuden Skiepe baud, foarallen Mutten un uk Tjalke. Do transportierden dan Eed un fuuren uk ätter Ällerbrouk buppe wai un hoalden deer Steene foar do Seedieke. Un fon Seedelsbierich un deer Iersengrot. Un aal sowät wuud hier transportierd ap de Seelter Äi.

Ieslound

Ieslound (is. Ísland) is n Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Reykjavík un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Guðni Th. Jóhannesson.

Informoatik

Ju Informatik is ne Wietenskup un Technik tou Äntwiklenge un Anweendenge fon Anloagen foar elektroniske Doatenferoarbaidenge (EDV). Me kon uk kweede dät ju ne Wietenskup is, ju sik beschäftiget mäd Behärskenge fon Komplexität, as dät gungt uur Information un Doaten, Kommunikation, Software-Bau un technisk-wietenskuppelk Reekenjen. Informatik is uk ju Technik, ju sik beschäftiget mäd dät Programmierjen fon Komputere.

Lätlound

Lätlound (lättisk Latvija, de. Lettland) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Riga un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Valdis Zatlers.

Madagaskar

Dät Lound Madagaskar is n Ailound-Stoat un heert tou Afrikoa. Deer lieuwje 19,4 Millionen Moanskene ap dät Ailound.

Rumänien

Rumänien is n Lound in (ätter ferskeedene Definitione) Middel- af Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Bukarest un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Klaus Werner Johannis, die tou ju düütsksproakige Minnerhaid fon do Siebenbürger Saksen heert (Stound: 2015).

Seelterlound

Seelterlound (Düütsk: Saterland) is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 123,62 km2 un ap n 31. Dezember 2015 13.283 Ienwoonere. Dät Seelterlound häd fjauer Täärpe: Roomelse, Strukelje, Seedelsbierich un Skäddel.

An n 1. Meerte 1974 äntstuud mäd ju kommunoale Gebietsreform ju Meente Seelterlound so as ju däälich is. Do bit tou ju Gebietsreform fon 1974 tjo oainständige Meenten wieren Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ju fräiske Sproake fon dät Seelterlound, dät Seelterske, is ju litste anärkoande Minnerhaidesproake fon Europa.

Wietruslound

Wietruslound (wietrusk Беларусь, de. Weißrussland) is n Lound in Aasteuropa. Ju Haudstääd is Minsk un die Präsident fon ju Republik is siet 1994 Aleksandr Lukashenko.

Uur Sproaken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.