Roomske Riek

Dät Roomske Riek (Latiensk: Imperium Romanum) waas aan Stoat twiske dät 6. Jierhunnert f.Kr. un 395 ä.Kr. Room waas dät politiske Säntrum. In dät groote Riek wieren fuul Sproaken, man bloot two Amtssproaken: Latiensk in dät Wääste un Griechisk in dät Aaste.

Map of the Roman Empire at its height
Dät Roomske Riek

Geskichte

Ju Geskichte fon dät Roomske Riek kon me apdeele in säks Tieden:

  1. Köönichstied (753 f. Kr.–510 f. Kr.)
  2. Ju Tied fon de Republik (509 f. Kr.–133 f. Kr.)
  3. Tied fon do Burgerkriege (ou 133 f. Kr.)
  4. Kaisertied (Roomske Kaisertied I, ou 27 f. Kr.)
  5. Leetantike, in ju oolde Foarskenge uk Dominat naamd (Roomske Kaisertier II, ou 284 ä. Kr.)
  6. Unnergong fon dät Riek in dät Wääste un uurgong ätter dät Byzantiske Riek in dät Aaste (ou 395 ä. Kr., noch tou dät Leetantike tou reekenjen)

Sjuch uk

Bauwierke

Persoone

Ferbiendenge ätter buuten

Düütsklound

Düütsklound (Bundesrepublik Deutschland) is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Berlin un die Buundeskansler fon ju Republik is sänt 2005 Angela Merkel.

Düütsklound is sänt 1950 Meeglid in ju Roat fon Europa un sänt 1955 fon ju NATO. Aast-Düütsklound waas fon 1955 bit 1990 Meeglid fon dät Warschaupakt. Düütsklound is uk n Meeglid in ju Europäiske Union. Sänt 1973 is Düütsklound Meeglid fon do Fereende Natione.

Frankfurt an 'n Main

Frankfurt an n Main is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Deer woonje uungefeer 690.000 Ljuude un dät is ju grootste Stääd fon dät Buundeslound. Ätter Berlin, Hambuurich, München un Köln is dät ju füüftgrootste Stääd fon Düütsklound. Al in dät Hillige Roomske Riek waas Frankfurt ne wichtige Stääd; däälich is dät dät finanzielle Säntrum fon Düütsklound un Europa.

Freerk II. (HRR)

Freerk II. (düütsk: Friedrich II., *26. Dezember 1194 in Jesi, † 13. Dezember 1250 in't Castel Fiorentino bie San Severo), waas n Bäidensbäiden fon Freerk Barbarossa, n Bäiden fon Kaiser Hinnerk VI.. Freerk II. waas fon 1196 oun Köönich un fon 1220 bit tou sin Dood 1250 Kaiser fon't Hillige Roomske Riek. Freerk II. hilkede fjauer moal hiede mäd eenige uur Wieuwljuude uk Bäidene, aaltouhoope njuugentien, wierfon füüftien dät uutwoaksene Oaler belieuwed hääbe. Doo bekoandste Bäidene sunt Heinrich VII., Konrad IV. un Manfred.

Fräiske Fräiegaid

Unner ju Fräiske Fräiegaid, in dät leete Middeloaler, wieren do fräiske Lounde heerenloos. Formel hieden do Fräisen bloot dän Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek buppe sik.

Gaius Iulius Caesar

Gaius Julius Caesar, (bädden dän 13. Juli 100 f. Kr. in dän Stääddeel Subara in Room, stuurwen dän 15. Meerte 44 f. Kr. in Room) waas n roomsken Militär un Stoatsmon die dät Roomske Riek apgjucht häd. Oafte wäd hie Julius Caesar naamd. Uur Noomen sunt Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar sin Divus Julius. Sin Noome belukt sik ap do Woude Kaiser un dät Mound Juli.

Mäd Stöän fon dän rieke Marcus Licinius Crassus un dän ärfoulchrieke Militär Gnaeus Pompeius Magnus mäd do hie in dät sonaamde Eerste Triumviroat touhoopeoarbaidede, kuude hie 59 f.Kr in dät Konsuloat kuume. In do ätterfoulgjende Jieren ärooberde hie as Prokunsul fon Suud-Gallien dän noudelke Deel fon Gallien bit tou dän Rhien. Die roomske Burgerkriech (49–45 f.Kr.) fierde tou ju Diktatorskup fon Julius Caesar. Die Senoat waas deermäd nit ienfersteen un wüül ljauer ju roomske Republik wieruume hääbe. An n 15. Meerte 44 f.Kr. wäd Julius Caesar truch Meegliedere fon dän Senoat dooddäin. Ätter dän Dood fon Julius Caesar waas ju Befoulkenge fon Room lälk, wült hie gans beljoowed waas. Ätter fuul Kriech in dät Roomske Riek wuude Caesars Bruursbäiden un adoptierden Suun Augustus Octavianus in dät Jier 27 f. Kr. die eerste Kaiser fon dät Roomske Riek.

Hillige Roomske Riek

Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa.

Kolosseum

Dät Kolosseum in Room is n Bauwierk dät baud wuuden is as Sportstadion in dät 1. Jierhunnert ä.Chr in dät Roomske Riek. Do buutenste Muuren fon dät Kolosseum sunt 48,5 m hooch. Dät Stadion hiede ne Kapasität foar 50.000 Ljuude.

Marcus Tullius Cicero

Marcus Tullius Cicero (oafter kuut Cicero; klassiske Uutsproake: [ˈkɪkɛroː]; * 3. Januoar 106 f. Kr. in Arpinum; † 7. Dezember 43 f. Kr. bie Formiae) waas aan roomsken Politiker (Konsul in 63 f. Kr., Affekoat, Skrieuwer un Philosoph, buppedät uk die bekoandste Baaler fon dät Roomske Riek.

Middelmeer

Dät Middelmeer lait twiske Europa, Afrika un Deele fon Asien (Deele fon Faanderasien, t.B. die Deel Littik Asien). Truch juu Sträite fon Gribraltar is dät Middelmeer mäd n Atlantisken Ozean ferbuunen, uur dät Marmarameer uk mäd juu Swotte See un truch dän kunstelk bauden Suez-Kanoal uk mäd dät Roode Meer, dät ja n Uutlooper fon n Indisken Ozean is.

Wichtige Äien, do deer oane fljoote, sunt

Nil,

Eb­ro,

Tiber,

Rhone,

Cheliff

un Po.Daach is apgruunde fon ju hooge Ferdampenge die Soalt-Oundeel mäd 3,8 % wät haager as in dän Atlantik, die bloot 3,5% Soalt änthoaldt.

Uum't Middelmeer tou häd sik uum't Middelmeer een heele Riege fon äddere Hoochkultuuren äntwikkeld, biespilswiese do oolde Ägyptere, do Hethitere do Minoere, do Oolde Griechen, do Phöniziere, do Oolde Roomske. Dät Middelmeer liech in't Säntrum fon't Roomske Riek un wuude deeruum ap Latiensk al Mare Mediterraneum ("Middelloundske See") of eenfach Mare Nostrum ("Uus See") naamd.

Däälich is dät Middelmeer waareldwied deerfoar bekoand, dät älk Jier groote Massen oun Ljuude deer oane ferdrinke, do in'e Hoopenge ap'n beeter Lieuwend fersäike, fon Afrikoa ätter Europa tou kuumen.

Middeloaler

Dät Middeloaler sunt do Jiere twiske 500 un 1500. Foar sowät 500 is dät Oalerdum, ätter sowät 1500 is ju näie Tied.

Napoleon Bonaparte

Napoleon Bonaparte (15. August 1769 – 5. Moai 1821) waas n frantsöösk Generoal, Stoatsmon un Kaiser.

In ju Frantsööske Revolution waas Napoleon Generoal. Fon 1799 bit tou 1804 waas hie Eerste Konsul (Premier Consul) fon ju Frantsööske Republik, deerätter waas hie Kaiser fon do Fransoosen bit tou 1814. Fon 1804 bit tou n 1814 waas hie Köönich fon Italien as Napoleon I un fon 1806 bit tou 1813 waas hie Protektor fon dät Rhienbuund.

Truch Napoleon wuude ju Aplöösenge fon dät Hillige Roomske Riek initiiert. Do 1814 ju Slach bie Waterloo ferlädden waas, betjutte et dät Eende foar him as Stoatsmon. Bie dät Kongräs fon Wien wuude dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek definitiv.

In do Lounde, do fon Napoleon besät wuuden, wuuden näie Räägele un Gesätse ienfierd. Eenige fon disse Reformen jäilde deels noch däälich in disse Lounde, in do Niederlounde sogoar ju ganse Stoatsstruktuur.

Optimoaten

Do Optimoaten (lat. optimates, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener boni, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren.

Patriziere

Do Patriziere (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend.

Populoaren

As Populoaren (lat. popularis, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen.

Publius Ovidius Naso

Publius Ovidius Naso (däälich maast kuut Ovid ; * 20. Meerte 43 f. Kr. in Sulmo; † weerskienelk ätter 17 ä. Kr. in Tomis) waas aan roomsken Dichter. Sien ap Latiensk ferfoatede Wierke sunt deelwiese noch ärheelden, wierbie moonige Seeken, do him touskrieuwen wäide, wildääge uk fon uurswäl stomje (so as do Halieutica). Besunners bekoand sunt do Ferwonnelengen (af "Metamorphosen"), een groote Goaderenge fon Ferwonnelengs-Mythen un -Fertälstere, do maasttieds gjucht tragisk uutgunge. Fääre is hie bekoand foar sien groote Wierke uur ju Ljoofte, t. B. sien tjo Beende fon "Ars amatoria", ju "Ljooftes-Kunst". Düsse as swiensk apfoatede Skrift waas dan weerskienelk ieuwenske sien Wieten fon aan Skendoal een Uurseeke, dät hie ätter ju Swotte See ferbonned wude, wier hie sik nit heemsk fäilde un t.B. do Tristia ("Truurige Seeken") skreeuw. Däälich wäd hie fon do deer lieuwjende Rumänen, do je uk ap do Roomere touräächgunge, as Nasjonoal-Dichter fereerd.

Publius Vergilius Maro

Publius Vergilius Maro (däälich maast kuut Vergil, leet-antik un middellatiensk Virgil; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw.

Quintus Horatius Flaccus

Quintus Horatius Flaccus (ap düütsk kuut Horaz, in Seelter Skrieuwwiese Horaats; 8. Dezember 65 f. Kr. in Venusia; † 27. November 8 f. Kr.) waas aan roomsken Skrieuwer, die in sien latienske Skriften deelwiese een fon dän Epikureismus, man uk fon sien oain Toanken bestimde Philosophie beskrift. Man hie skreeuw uk flugge Dichtenge.

Room (Stääd)

Room (italieensk/latiensk: Roma, düütsk Rom) is ju grootste Stääd in Italien mäd sowät 2,7 Millionen Ienwoonere. Truch Room fljut ju Ai Tiber.

Roomske Republik

Ju Roomske Republik (Latiensk: Res publica, niep uursät: "eepentelke Seeke"), waas ne politiske Phase fon dät Roomske Riek. Dät waas ju Tied twiske dät Eende fon ju Roomske Köönichstied (ätter ju Uurlääwerenge in 509 f. Kr.) un dän Begin fon ju Roomske Kaisertied ap dän 13. Januoar 27 f. Kr., as die Senoat sien Moacht deellaide. Ju Stoatsfoarm waas noch neen Republik in dän Sin fon däälich, ju fereende fuul moor aristokroatiske un demokroatiske Bestounddeele.

Uur Sproaken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.