Konfuci

Konfuci (nga e folmja Pin-jin Kŏng Zĭ ose Kong Fuci ; nga e folmja Uade-gjile K´ung-cu ose K'ung-fu-cu, fjalë për fjalë "Mjështër Kong", emri origjinal K´ung Q´iu, emri letrar Qung-ni), ishte një mendimtar, mësues, politikan teorik dhe filozof kinez më i famshëm, themelues i Konfucianizmit. Jetoi rreth vitit 551 p.e.s. deri në vitin 479 p.e.s..

Mësimet e tija kanë ndikuar thellë jetën dhe mendimin Aziatik Lindor. Filozofia e tij thekson moralitetin vetjak dhe qeveritar, përpikërinë e marrëdhënieve shoqërore, drejtësinë dhe çiltërsinë. Këto vlera fituan njohje në Kinë mbi doktrinat e tjera si Legalizimi ose Daoizmi gjatë Dinastisë Han. Përdorën që atëherë si një drejtësi perandorake, mendimet e Konfucit janë zhvilluar në një sistem të mendimit filozofik të njohur si Konfucianizem. Ato u futen në Evropë nga jezuiti Matteo Ricci në shekullin e 18-te, që ishte i pari që latinizoi emrin "Confuzius". Mësimet e tija janë të njohura më parë nëpërmjet Analekteve, një mbledhje e vogël e diskutimeve të tija me nxënësit e tij, te përpiluara pas vdekjes.

Confucius 02
Konfuci

Jeta vetjake dhe familja

"Me 15, mblodha mendjen të mësoj;
Me 30, mora qëndrim;
Me 40, s´kisha më dyshime;
Me 50, njihja dëshirën e qiejve;
Me 60, m´u mësua veshi;
Me 70, ndoqa të gjitha dëshirat e zemrës sime pa thyer asnjë rregull."
(Analekte, përkthyer nga James Legge)

Konfuci lindi në vitin 551 p.e.s. në vitin e 22-te të mbretërimit të Dukës Hsiang (gjatë stinëvepranverës dhe vjeshtës, në fillimin e lëvizjes filozofikë të Njëqind Shkollave të Mendimit) në qytetin Qufu, që gjendej në Shtetin Lu (sot pjesë e Krahinës Shandong afër kullës mbretërore të Zhous. Tradita pohon se ai lindi në ditën e 27-te të muajit të tetë hënor, por 28 shtatori vërehet gjerësisht në Azinë lindore si ditëlindja e Konfucit. Kjo datë madje është në Tajvan festa zyrtare e "Ditës së Mësuesit". Ai lindi në një familje fisnikesh me mbiemër K´ung dhe u quajt Q´iu, por historia kineze e njeh edhe si K´ung-cu ose K´ung-fu-cu. I ati i Konfucit vdiq kur ky ishte vetëm 3 vjeç. U edukua dhe u mësua nga e ëma në fillim. Në fëmijëri shquhej si një nxënës i palodhur. Ai kujton në fund të jetës së tij se në moshe 15-vjeçare ai i´u përkushtua mësimit.

Konfuci shërbeu në poste të vogla qeveritar duke drejtuare dhe mbajtur llogarite e grunarëve (hambarëve) përpara se të martohej në moshën 19-vjeçare me një grua të nivelit të tij shoqëror. Nuk dihet se kush ishin mësuesit e Konfucit megjithëkëtë ai u mundua me të vërtete të gjente mësuesin e duhur, para se gjithash në ritë dhe muzikë. Mjeshtëria e gjashtë-fishte e Konfucit në ritualë, muzike, shigjetari, ngarje karroje, bukurshkrim dhe aritmetike dhe njohuria me traditat klasike, me poezinë e spikatur dhe historinë i mundësuan atij të niste një karrierë të shkëlqyer mësuesi në moshën 30-vjeçare.

Mësimet

"Këto që i mësove para se t'i zbatosh, duhesh ta dishë që je njeri dhe ke familje, ke vëlla, ke motër ke babë e nënë. Asnjë mësim nuk ka vlerë nëse nuk je njeri".

Dinastia Zhou

Dinastia Zhou është dinastia e 3-të në historinë kineze, pas dinastive Sia dhe Shang, ishte dinastia Zhou, që u themelua në vitin 1027 para erës së re dhe u zhduk në vitin 256 para erës së re, pra, zgjati mbi 770 vjet. Periudha e parë e dinastisë Zhou u quajt si dinastia Zhou Perëndimor, kurse periudha e saj e dytë u quajt si dinastia Zhou Lindorë. Viti i ndarjes midis dy periudhave ishte viti kur u lëviz kryeqyteti nga perëndimi në lindje. Dinastia Zhou Lindor pati dy periudha: Periudha e Pranverës dhe Vjeshtës dhe Periudha e Shteteve Ndërluftuese.

Dinastia Zhou Perëndimor (1027-771 para erës së re), zgjati 257 vjet. Mbreti Wu, themeluesi i dinastisë Zhou, kishte qenë mbreti i shtetit Zhou. Ai lëvizi kryeqytetin e shtetit të vtij në qytetin Hao dhe, duke komanduar forcat aleate, e përmbysi dinastinë Shang dhe krijoi dinastinë Zhou. Pas vdekjes së tij, biri i tij, mbreti Çeng trashëgoi fronin dhe vëllai i tij, Zhou Gong Dan punoi si regjent. Pasi stabilizoi situatën e brendshme, Zhou Gong Dan luftoi drejt lindjes dhe mposhti rebelët. Nën drejtimin e tij, dinastia Zhou mori një sërë masash të rëndësishme për konsolidimin e fitores. Periudha e shumë vjetëve të pastajmë u quajt si periudha e “qeverisjes së suksesshme nga mbretërit Çeng dhe Kang”.

Kodet shtetërore të dinastisë Zhou patën veçori të theksuara. Kodet më të rëndësishme ishin kodi i tokave, kodi i sistemit patriarkal, kodi i zonave periferike mbretërore, kodi i riteve dhe i muzikës.

Periudha nga viti 770 para erës së re deri në vitin 476 para erës së re u quajt nga brezat e pastajmë si Periudha e Pranverës dhe Vjeshtës. Krahas zhvillimit të ekonomisë dhe rritjes së popullsisë, filluan luftëra të ashpra midis shteteve të mëdha për hegjemoni, si pasojë, ndodhën ndryshime të mëdha në shoqërinë e atëhershme. Në prodhimin bujqësor, u krijuan vegla bujqësore prej hekuri, filluan përdorimi i kaut në ara dhe ndërtimi i veprave bonifikuese, prandaj u rrit prodhimtaria bujqësore. Periudha e Pranverës dhe Vjeshtës ishte periudhë kalimtare e çintegrimit gradual të sistemit tradicional politik dhe shoqëror të mëparshëm.

Konfuci, mendimtari i parë dhe arsimtar i madh në historinë kineze, lindi pikërisht në vitet e fundit të periudhës së Pranverës dhe Vjeshtës. Në bazë të bilancit të arritjeve kulturore dhe ideologjike të kohëve të kaluara dhe duke u nisur nga situata shoqërore plot me tronditje në vitet e fundit të periudhës së Pranverës dhe Vjeshtës, Konfuci parashtroi një kompleks doktrinash lidhur me problemet etike dhe politiko-shoqërore dhe më tej krijoi shkollën e lashtë konfuciste.

Periudha e Shteteve Ndërluftuese ka qenë një epokë tjetër e synimeve të principatave për ndarje rajonale dhe për hegjemoni, pas periudhës së Pranverës dhe Vjeshtës. Historiani dhe letrari i madh kinez i kohës së lashtë Sima Qian e përcaktoi vitin 475 para erës së re (viti kur mbreti Yuan i dinastisë Zhou hipi në fronin mbretëror) si viti i fillimit të periudhës së Shteteve Ndërluftuese. Por, disa historianë të sotëm janë të mendimit se do të ishte më mirë që viti 403 para erës së re, vit kur tri shtetet e formuara brenda shtetit Jin, shtetet Zhao, Han dhe Wei u përfshinë ndër principatat e dinastisë Zhou, të konsiderohet si viti i fillimit të periudhës së Shteteve Ndërluftuese. Periudha e Shteteve Ndërluftuese zgjati deri në vitin 221 para erës së re, kur shteti Çin aneksoi 6 fuqitë dhe bashkoi gjithë vendin kinez.

Gjatë periudhës së Shteteve Ndërluftuese, ndodhën ndryshime të mëdha në tokat kineze. Shumica dërmuese e principatave të dinastisë Zhou u zhdukën dhe mbetën vetëm disa prej tyre, të cilat kishin aneksuar principatat e tjera. Ndër to, shtetet Çin, Çu, Yan, Han, Zhao, Vei dhe Çi ishin shtete kryesore. Ato bënë njëri pas tjetrit transformime për fuqizimin e tyre. Reforma që bëri Shang Yang në shtetin Çin ishte më rrënjësore dhe më me influencë.

Në periudhën e Shteteve Ndërluftuese, luftërat vite me radhë nuk penguan aspak zhvillimin e kulturës së lashtë kineze dhe në shoqërinë e atëhershme lindi një shtresë intelektualësh që kishin përvetësuar njohuri kulturore dhe akademike dhe që, me veprimtarinë e tyre në shoqëri, shpejtuan më tej lulëzimin kulturor dhe akademik. Gjatë asaj periudhe, ideologjia dhe kultura kineze në kohën e lashtë arritën majën më të lartë. Brezat e pastajmë i vlerësuan lart doktrinat e disa shkollave akademike, si ato të konfucizmit të përfaqësuar nga Konfuci dhe Mengci, të taoizmit të përfaqësuar nga Laoci, Zhuangci dhe Lieci, të legalizimit të përfaqësuar nga Han Fei, të mocizmit të përfaqësuar nga Moci e të tjerë. Me lindjen e këtyre shkollave akademike, në qarqet ideore të asaj periudhe u duk një tablo e “ lulëzimit të njëqind luleve dhe konkurrimit midis njëqind shkollave”. Ato doktrina jo vetëm luajtën rol për nxitjen e zhvillimit politik dhe ekonomik në atë kohë, por lanë influencën e tyre edhe në ditët e sotme, duke shënuar një faqe të pashlyeshme në historinë e ideologjisë kineze.

Në vitin 230 para erës së re, Ying Zheng, mbret i shtetit Çin filloi luftën për bashkimin e vendit. Brenda 9 vjetëve ai zhduku njëri pas tjetrit 6 fuqitë e tjera dhe kreu bashkimin në vitin 221 para erës së re, duke i dhënë fund gjendjes së ndarjes së vendit, që zgjati për 600 vjet.

Edukimi qytetar

Edukimi qytetar është studimi i aspekteve teorike, politike dhe praktike të qytetarisë, si dhe të drejtat dhe detyrat e tij. Ai përfshin studimin e ligjit civil, kodit civil, si dhe studimin e qeverisjes me theks të veçant në rolin e qytetarëve - në krahasim me faktorët e jashtëm - në funksionimin dhe mbikëqyrjen e qeverisjes. Brenda një tradite të caktuar politike ose etike, edukimi qytetar konsiston para së gjithash në edukimin, arsimimin dhe përgatitjen e qytetarëve për jetë dhe punë në një shoqëri demokratike. Historia e edukimit qytetar zë fill në teoritë e para të formuluara në lidhje me këtë dhe tema të tjera të ngjashme nga Platoni në Greqinë e lashtë si dhe nga Konfuci në Kinë. Ata, në përgjithësi, kanë dhënë një kontribut të konsiderueshëm, njëri në Perëndim e tjetri në Lindje, për të shtjelluar konceptet e ligjeve dhe drejtësisë që do të zbatoheshin në jetën publike.

Disa nga shkollat bashkëkohore pretendojnë se vlerat, drejtësia sociale dhe demokracia duhet të mësohen përmes përvojës apo siç thoshte Aristoteli: "Për gjërat që duhet të mësojmë para se t'i bëjmë ato, ne i mësojmë duke i bërë ato . " Disa institucione përkatëse arsimore më tutje shtojnë se shkollat duhet të inkurajojnë sjelljen etike dhe përgjegjësinë personale. Për të arritur këto qëllime institucionet arsimore duhet t'u lejojnë nxënësve dhe studentëve tri të drejta dhe liri themelore të njohura ndryshe si "tri liritë e mëdha": liria e zgjedhjes, liria e veprimit dhe liria për të sjellë rezultatet e veprimit - e të cilat përbëjnë edhe përgjegjësi personale. "Arsyeja më e fortë, politike" për shkollat demokratike është që ato të mësojnë "virtytet e diskutimit demokratik për hir të qytetarisë së ardhshme".

Historia e Kinës

Historia e Kinës është një nga më të vjetrat në botën antike të Azisë dhe të botës.

Konfucianizmi

Konfucianizmi, i njohur gjithashtu si Ruism, përshkruhet si traditë, një filozofi, një fe, një fe humaniste ose racionaliste, një mënyrë për të qeverisur ose thjesht një mënyrë jetese. Konfucianizmi u zhvillua nga ajo që më vonë u quajtën njëqind Shkollat e Mendimit nga mësimet e filozofit kinez Konfuci (551-479 pes), i cili e konsideronte veten një ricodifier dhe ritransmitues të teologjisë dhe vlerave të trashëguara nga Shang (1600 pes-1046 BCE) dhe dinastive Zhou (rreth 1046 pes - 256 pes). Në dinastinë Han (206 pes - 220 CE), qasjet konfuciane i hoqën Huang-Lao-it "proto-taoiste" si ideologji zyrtare, ndërsa perandorët e përzier me teknikat realiste të legalizmit.

Kuptimi

Kuptimi apo të kuptuarit, është kushti njohës dhe aftësia e mendimit, arsyetimit, gjykimit, kapjes dhe zbatimit të diturisë që pajtohet me veprime, gjendje dhe rrethana të ndryshme. Kuptimi është një ecuri mendore që ka të bëjë me një send lëndor apo të menduar, si një njeri, gjendje, apo lajm me anë të cilit dikush është i aftë të mendojë për të dhe përdorë koncepte për të vepruar përshtatshmërisht me atë send (objekt).

Kuptimi është caku i një konceptualizimi. Për të kuptuar diçka do të thotë të konceptualizohet ajo me një masë të dhënë. Kuptimi është shoqërimi i marrdhënieve mes përkatësive (të konceptualizuara). Kuptimi është aftësia e lidhjes së nje riparaqitjeje (parafytyrimi) me shumë riparaqitje të tjera.

Laozi

Laozi ( Lao-Tzu /ˈlaʊˈdzʌ/ ose Lao-Tze; fjalë për fjalë "Mjeshtri i Vjetër") ishte një filozof dhe shkrimtar i lashtë kinez. Ai është autori i njohur i Tao Te Ching, themeluesi i Taoizmit filozofik, dhe një hyjni në Taoismin fetar dhe fetë tradicionale kineze.

Një figurë gjysmë legjendare, Laozi zakonisht u portretizua si një bashkëkohës i shekullit VI të shek. Konfuci, por historianët më bashkëkohorë e konsiderojnë atë të ketë jetuar gjatë periudhës së Shteteve ndërluftuese të shekullit të 5-të apo të 4-të pes. Një figurë qendrore në kulturën kineze, Laozi është pretenduar nga të dy perandorët e dinastisë Tang dhe njerëzit moderne të mbiemrit Li si themelues i prejardhjes së tyre. Puna e Laosit është përqafuar nga lëvizjet e ndryshme anti-autoritare dhe legalizmi kinez.

Lista e vendeve të Trashëgimisë Botërore në Kinë

Kjo është një listë e vendeve të Trashëgimisë Botërore të UNESKO-s në Kinë. Kina ka 50 vende, duke u renditur shteti i dyti në botë. Kina e ratifikoi Konventën lidhur me Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore dhe Natyrore Botërore më 12 dhjetor 1985. Këto vende përbëjnë disa nga pjesët më thelbësore të burimeve të çmuara dhe të pasura të turizmit të Kinës.

Qilin

Qilin (Kinezisht: 麒麟), ose kirin në japonisht, është një krijesë kimera mitike, e njohur në kulturat kineze dhe kulturat e tjera të Azisë Lindore, që thuhet të shfaqet me ardhjen e afërt ose kalimin e një sundimtari të urtë ose të shquar. Qilin është një lloj specifik i familjes mitologjike lin të bishave me një brirë.

Shahu

Shahu është lojë strategjike tabele për dy lojtarë e luajtur mbi një tabelë katrore e cila është e ndarë në 64 fusha katrorë të vegjël të cilët janë të ngjyrave të bardhë dhe të zezë çdo fushë e bardhë kufizohet me fusha të zeza dhe anasjelltas. Loja luhet nga miliona njerëz në mbarë botën. Loja e ka zanafillën nga loja indiane e quajtur chaturanga, që pas gjasash është paraardhësja e lojërave të tjera strategjike në Lindje, të tilla si xiangqi, shogi dhe makruk. Shahu ka mbërritur në Europë në shekullit 9, në sajë të pushtimit të Umajadëve të gadishullit Iberik. Gurët e lojës morën rolet e tyre aktuale nga fundi i shekullit 15; kurse rregullat u standardizuan nga shekulli 19.

Në këtë lojë vetëm ngjyrat e figurave, që përcaktojnë filluesin e lojës zgjidhen rastësisht, kurse të gjitha veprimet tjera i mbesin aftësive mendore të lojtarëve. Qëllimi i lojës së shahut është zenia mat e figurës së mbretit të kundërshtarit.

Sima Qian

Sima Qian (Kinezisht: 司馬遷; Wade-Giles: Ssu-ma Ch'ien), ishte një historian kinez i dinastisë së hershme Han (206 pes - 220 es). Ai konsiderohet babai i historiografisë kineze për rekordet e historisë së madhe, një histori Jizhuanti (historia e paraqitur në një seri biografish) të historisë së përgjithshme të Kinës, duke mbuluar më shumë se dy mijë vjet nga Perandori i Verdhë në kohën e tij, gjatë mbretërimit të perandorit Wu të Hanit, një vepër që pati shumë ndikim për shekuj më pas në shkrimin e historisë jo vetëm në Kinë, por edhe në Kore, Japoni dhe Vietnam. Megjithëse ai punonte si astrolog i gjykatës (Tàishǐ Lìng 太史 令), gjeneratat e mëvonshme i referohen atij si Historian i Madh (Tàishǐ Gòng 太史 公) për veprën e tij monumentale; një vepër që në gjeneratat e mëvonshme shpesh do të vlerësohej disi tacitly ose glancingly si një arritje e bërë vetëm nga pranimi i tij dhe qëndrueshmëria e veprimeve ndëshkimore kundër tij, përfshirë burgosjen, kastrim dhe nënshtrimin ndaj shërbesës.

Takashi Nagai

Takashi Nagai (Japonisht: 永井 隆, Nagai Takashi; 3 shkurt 1908 - 1 maj 1951) ishte një mjek katolik i specializuar në radiologji, një autor dhe i mbijetuar i bombardimeve atomike të Nagasakit. Jeta e tij pasuese e lutjes dhe shërbimit e fitoi titullin e dashur "shenjtori i Urakamit" dhe më pas u nderua me titullin Shërbëtor i Perëndisë, hapi i parë drejt shenjësisë katolike.

Zhu Xi

Zhu Xi (kinezisht: 朱熹, 18 tetor 1130 - 23 prill 1200), i njohur gjithashtu me emrin e tij të mirësjelljes Yuanhui (ose Zhonghui) dhe vetë titulluar Huian, ishte një filozof kinez, politikan dhe shkrimtar i dinastisë Song. Ai ishte një studiues konfucian i cili ishte figura kryesore e Shkollës së Parimit dhe racionalistëve më influencues neo-konfucian në Kinë. Kontributet e tij ndaj filozofisë kineze, duke përfshirë atë që i jep rëndësi të veçantë përmbledhjeve të veprave letrare, Menciusi, Mësimi i Madh dhe Doktrina e Mesazhit, theksin e tij në hetimin e gjërave (gewu), dhe sintezën e të gjitha koncepteve konfuciane themelore, formuan bazën e burokracisë dhe qeverisë kineze për më shumë se 700 vjet. Ai është quajtur mendimtari i dytë më me ndikim në historinë kineze, pas vetë Konfucit.

Në gjuhë të tjera

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.