မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ

မိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းၵုၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လိုမ်ဢေးသျိူဝ်း မိူင်းၼိူင်ႈ။ မီးဝႆႉၼႂ်းၼမ်ႉသမုတ်ႉ ၽသီးၾိၵ်ႉသေ မီးတၢင်းၾၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ပၢင်ႇလၢႆႇၸႃႇပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းၶူဝ်းရီးယိူဝ်းၼိူဝ်၊ မိူင်းၶူဝ်းရီးယိူဝ်းတႂ်ႈ၊ မိူင်းရတ်ႉသျိူဝ်းၶဝ်။ တၢင်းႁွင်ႇလႅၼ်ႊမိူင်းထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇဢူဝ်ႁုတ်ႉ၊ တၢင်းၸၢၼ်းထိုင် ပၢင်ႇလၢႆႇၶႄႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵုၼ်ၼမ်ႉထၢႆဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇၸိုဝ်ႈမိူင်းၸႃႇပၢၼ်ႇၸမ်း "မိူင်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၵၢင်ဝၼ်းပူင်လူင်းမႃး" ၼႆလႄႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈ မိူင်းၸႃႇပၢၼ်ႇၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "မိူင်းတီႈၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇ" ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းလႅၼ်ႊမိူင်းၵျပၢၼ်ႇၼႆႉ မီးၵုၼ်ၼမ်ႉ 3000 ပၢႆ။ ၵုၼ်ၼမ်ႉၸိူဝ်းဢၼ်ယႂ်ႇတီႈသုတ်းၸမ်း ႁွၼ်သျူး (本州)၊ ႁွၵ်ႉၶၢႆးတူဝ်း(北海道)၊ ၵျူးသျူး(九州)၊ သျီႊၶူဝ်ႊၵူး(四国)သေ ၶဝ်သီႇၵုၼ်ၼမ်ႉ မီး 97 ဝၢၵ်ႈၶွင်လိၼ်မိူင်းၸႃႇပၢၼ်ႇ။ ၵုၼ်ၼမ်ႉၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ မီးလွႆတင်းၼမ်သေ လွႆၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ပဵၼ်လွႆၾႆး။ လွႆၾူႊၸီႊ ဢၼ်ပဵၼ်လွႆဢၼ်သုင်တီႈသုတ်း ၼႂ်းမိူင်းၸႃႇပၢၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွႆၾႆးလုၵ်ႈၼိူင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ
ၸွမ်ပိဝ် မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ
မိၵ်ႈမၢႆၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ
ၸွမ်ပိဝ် မိၵ်ႈမၢႆ
ၵႂၢမ်းၸိုင်ႈမိူင်း: Kimi ga Yo(ရူဝ်ႇမၼ်ၵျိ) 君が代 (ၶၼ်းၵျိ)
("May your reign last forever")
Japan-location-cia
ၸႄႈလူင်
လႄႈ ဝဵင်းယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ
ဝဵင်းထူဝ်ႇၶဵဝ်ႇ (東京)
ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်း ၸႂ်ႉၼႂ်းလုမ်း  ၵျပၢၼ်ႇ
မဵဝ်းမၼ်း ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ လႄႈ ပိူင်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸွမ်းမၢႆမီႈ
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ
• ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း
Emperor Naruhito
• ၸွမ်ၽွင်းလူင်
သျိၼ်ႇၸူဝ်ဢႃပေး
တႄႇတင်ႈ
• ဝၼ်းပိုၼ်ႉထၢၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ
ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ ၁၁ ၊ ၆၆၀ ပီႇၸီႇ
• လၵ်းမိူင်း မေႇၵျီႇ
ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ၂၉ ၁၈၉၀
• လၵ်းမိူင်းယၢမ်းလဵဝ်
မေႇ ၃ ၁၉၄၇
• လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ သၼ်ႇၾရၢၼ်ႇသိတ်ႉၸ်ၵူဝ်ႇ
ဢေႇပရႄႇ ၂၈ ၁၉၅၂
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း
• လၢမ်း
၁၂၇,၃၃၃,၀၀၂ (ၸၼ်ႉ - ၁၀)
• လွင်ႈသတ်ႉ
(ၸၼ်ႉ- ၃၀)
• Per capita
US $၃၃,၅၉၆ (ၸၼ်ႉ - ၂၄)
HDI 0.953
သုင်ႁႅင်း · 8
ငိုၼ်းတွင်း မၢႆငိုၼ်းၸႂ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်း ¥ (ဢွၵ်ႇသဵင် ယၢၼ်း)
ၶူတ်ႉတႄႇလီႇၾူင်း +၈၁
Internet TLD .jp
Skyscrapers of Shinjuku 2009 January
ပုတ်ႉထၵယႃႇ

တီႈၼႂ်းလေႃးၵလူင်ၼႆႉ ဝႃႇတလွင်ႈယုမ်ႇယမ် မီးဝႆႉ ၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ၸၢဝ်းဝႃႇတၽႂ်မၼ်း ဢွၼ်ၵၼ် မီးဝႆႉ ဢွင်ႈၵႅဝ်ႈတီႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇ။ ၸၢဝ်းပုတ်ႉ ႁဝ်းၵေႃႈ မီးဝႆႉ ဢွင်ႈၵႅဝ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပုတ်ႉထ ၸဝ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ-

လုမ်ႇပိၼီႇ ဢွင်ႈတီႈ ၼေႃႇၶမ်းၸဝ်ႈၵိူတ်ႇ။

မႁႃႇပေႃးထိ ဢွင်ႈတီႈ ၸဝ်ႈပဵၼ်ၽြႃး။

မိၵတႃႇဝၼ်ႇ ဢွင်ႈတီႈ ႁေႃးတြႃးထမ်ႇမၸၵ်ႉ။

ၵုသိၼႃႇရူင်ႇ ဢွင်ႈတီႈ ဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ... ၼႆယူႇ။ဢွင်ႈတီႈ သီႇတီႈၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမႃးဝႆႈ ၽြႃးၶဝ် ပဵၼ်ထမ်ႇမသင်ႇဝေႇၵလႄႈ ၸၢင်ႈဢွၼ်ႇႁွတ်ႈထိုင် တီႈလီသုၵတိယူႇၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈ သီႇတီႈၼၼ်ႉ မႁႃႇပေႃးထိၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ဢွင်ႈၵႅဝ်ႈ လိူဝ်သေပိူၼ်ႈၼႆယူႇ။ မိူဝ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ တႄႇတင်ႈမႂ်ႇၼၼ်ႉ လွင်ႈဝႃႈ ၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ တေပဵၼ် ၵမ်ႇၽႃႇလိပ်ႈႁိုဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တေပဵၼ်ၵမ်ႇၽႃႇဢၼ် မီးၽြႃးႁိုဝ်ႉၼႆ မွၵ်ႇမူဝ်ၼိမိတ်ႈ ၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ မႃးဢွၵ်ႇ တမ်ႈတီႈ ဢွင်ႈလိၼ် မႁႃႇပေႃးထိၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၼင်လိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇ တႄႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈမႁႃႇပေႃးထိသေဢမ်ႇၵႃး ၶၢဝ်းၽႆးလၢင်ႉၵမ်ႇၽႃႇၼၼ်ႉ ၼင်လိၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵိုတ်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ မႁႃႇပေႃးထိ ၼႆႉၼင်ႇၵဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။

တူၼ်ႈပေႃးထိ လႄႈ ပလၢင်ႇ တႅၼ်ႈၵႅဝ်ႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈၽူႈလီၶဝ် ပဵၼ်ၽြႃးၵႂႃႇ ၵူႈၸဝ်ႈၸဝ်ႈ ၵူႈဢူင်းဢူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈ မႁႃႇပေႃးထိ ၼႆႉၵူၺ်းလႄႈ ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ ၶဝ်ႈပႃးဢွင်ႈတီႈ ဢဝိꩡႁိတꩪႃၼ (ဢွင်ႈတီႈဢမ်ႇပွႆႇၽႃႈလႆႈ)ပိူင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။

ႁိမ်းႁွမ်း ဢွင်ႈၵႅဝ်ႈမႁႃႇပေႃးထိ ဢမ်ႇၼၼ် တူၼ်ႈပေႃးထိလႄႈ ဢွင်ႈတီႈပလၢင်ႇတႅၼ်ႈၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “ၿုၻ်ꩪၷယႃႇ”ၼႆယဝ်ႉ။ ပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ မီးၼႂ်း မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းပီႇႁႃႇသေ ပေႃးဢဝ်တၢင်း ရူတ်ႉရဵၼ်းဝႃႈ ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းၵူဝ်းၵတႃး 292 လၵ်း၊ မီးၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၵယႃႇသေ ယၢၼ်ၵႆ ဝဵင်းၵယႃႇ မွၵ်ႈ 7 လၵ်းယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈ တႃႈရူတ်ႉရဵၼ်းၵယႃႇသေ တႃႇၵႂႃႇၸူး ပုတ်ႉထၵယႃႇၼၼ်ႉ ၶီႇၵႃးထႅၵ်ႉၸီႇၵေႃႈလႆႈ၊ ၶီႇလေႃႉမၵႂႃႇၵေႃႈ လႆႈယူႇ။ ယၢမ်းလဵဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် ၵူႈမိူင်းမိူင်းၵေႃႈ မႃးလူင်းလႆႈ တီႈဝၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ၵယႃႇယူႇယဝ်ႉ။

ပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပိုင်းတႄႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၵႅဝ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉမႃးတင်းႁိုင်သေ ဝၢႆးၼႆႉ သႃႇသၼႃႇ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇႁိၼ်ႇတူႇ ၶိုၼ်းႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးလႄႈ ဢွင်ႈတီႈ ပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ မုၼ်ၸဝ်ႈ ႁိၼ်ႇတူႇမႁၢၼ်ႉၶဝ် ၵွၼ်းထိင်းဝႆႉလႄႈ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈပွၵ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢဝ်းပုတ်ႉ တေမႃးဝႆႈၽြႃးၼၼ်ႉ လႆႈထူပ်း တၢင်းယၢပ်ႇတႄႉတႄႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ဢဝ်ၵူတ်းမၢႆဢုပတေႇ လွင်ႈၵုမ်းၵေႃႇ ႁဵတ်းဝတ်ႉႁဵတ်းၵျွင်း မိူဝ်ႈ 1949 ၼၼ်ႉသေ တမ်ႈတီႈ ပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ ၸင်ႇၽွတ်ႈ ပဵၼ်ၸုမ်း ၵွၼ်းထိင်း ပုတ်ႉထၵယႃႇ မိူဝ်ႈ 1953 လိူၼ်မေႇ 28 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ပုၼ်ႈတႃႇ ဢွင်ႈလိၼ်ပုတ်ႉထၵယႃႇ တေၶိုၼ်း ႁွတ်ႈၽႅဝ် ၼႂ်းမိုဝ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉၼၼ်ႉ ဢၼႃႇၵႃႇရိၵထမ်ႇမပႃႇလ (မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ) ၵေႃႉၶတ်းၸႂ် သႂ်ႇႁႅင်း တေႃႇသူႈ မႃးလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၸုမ်းၵမ်ၵၢၼ် တီႈပုတ်ႉထၵ ယႃႇၼႆႉ ၸၢဝ်းပုတ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၶိုင်ႈၼိုင်ႈ၊ ၸၢဝ်ႈႁိၼ်ႇတူႇ ၶဝ်ႈပႃးၶိုင်ႈၼိုင်ႈယူႇ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတိယၵေႃႈ ဢဝ်ငိုၼ်း ၼႂ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ဢဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ် ၸုမ်းလုမ်ႈၽႃႉ (ၽၢႆႇၵုမ်းထိင်းၶူဝ်းၵဝ်ႇၶူဝ်းမွၼ်)သေ မူၼ်ႉမႄးပၼ် တင်းယႂ်ႇတင်းၼမ်ယူႇ။

ပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ မီးဝႆႉႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉ ၼေႇရႆႇၸရႃႇ (ယၢမ်းလဵဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၾႃႇၵူႇ)သေ ၼမ်ႉႁွင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်တီႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢၢပ်ႇၼမ်ႉမႃး။

ထၢတ်ႈမႁႃႇပေႃးထိၼႆႉ တၢင်းသုင်မီး 54 မီႇတႃႇ(180)ပေႇသေ လႅပ်ႈတႄႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီႁူဝ်ႇပၢၵ်ႇ 2 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းဢသေႃးၵ (ၶိူဝ်းၶုၼ်ဢႃႇရိယၼ်ႇ) ၶိုၼ်းမႃးမႄးၵုမ်းၶိုၼ်း မိူဝ်ႈပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 3 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ႁၢင်ႈၽၢင်ထတ်ႈမႁႃႇပေႃးထိ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇ ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်း မိူဝ်ႈပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 7 လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 8 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင်တိူမ်ႈၼွၵ်ႈမၼ်း ထၢတ်ႈၵွင်းမူးဢွၼ်ႇမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးၽိူမ်ႉထႅမ် မိူဝ်ႈပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 12 ၼၼ်ႉယူႇ။ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ သီၶမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶိုၼ်းမႃးႁၢင်ႈၶိူင်ႈသႂ်ႇမိူဝ်ႈ ပီႁူဝ် ပၢၵ်ႇ 19 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ယၢမ်းလဵဝ် ၸွမ်းၶႅပ်ႇမႁႃႇပေႃးထိၼႆႉ ၸၢဝ်းပုတ်ႉ ၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးတင်ႈပဵၼ်ဝတ်ႉ ပဵၼ်ၵျွင်းသေ ဢုမ်ႇလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ မႁႃႇပေႃးထိယူႇ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဝတ်ႉတႆး ၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉၵေႃႈ တႄႇတင်ႈသေ ယၢတ်ႇၼမ်ႉၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီ 2008 ၼႂ်းလိူၼ် ၾႅပ်ႉဝရီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ႁွတ်ႈထိုင်မႃး ၶၢဝ်းၵတ်းၵူႈပီၸိုင် ၵူၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉ ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ်မႃးဝႆႈၽြႃး တီႈပုတ်ႉထၵယႃႇၼႆႉ ပေႃးၵိုၼ်းဝႆႉယူႇ ဢိုၵ်ႉဢိုၵ်ႉ ၵူႈပီယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈသေ မႃးဝႆႈၽြႃး ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၵူၼ်းတိပႅတ်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ၊ ၸဵမ်မုၼ်ၸဝ်ႈၶဝ် ၸဵမ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်မႃး ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင် ႁူဝ်မိုၼ်ႇမၼ်း ၵူႈပီယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းထႆး၊ မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇ၊ မိူင်းၶႄႇၽိူၵ်ႇ လႄႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မႃးၸွမ်း ၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းမၼ်းယူႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မႃးဝႆႈၽြႃး၊ မႃးၽႃႇဝၼႃႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မႃးလွတ်ႈႁေႃးထမ်း သိုဝ်ႈၽႂ်တၼ်းမၼ်း။ ဢၼ်လီဢၢမ်းၼႃႇသေ လီသိူဝ်းၸႂ်ၼႃႇၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ႁွတ်ႈၽႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းဝၢင်းပုတ်ႉထၵယႃႇၸိုင် ထၢတ်ႈၸႂ်ၼႆႉ ၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်သေ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ဢၼ်လုၵ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်းမႃးၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် မီးၼမ်ႉၸႂ် မဵတ်ႉတႃႇတေႃႇၵၼ် ၼပ်ႉယမ်ၵၼ် တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝၢႆးသေ ၸဝ်ႈၵေႃးတမ လႆႈၺၢၼ်ႇသပ်ႉပၺ်ႇၺူႉသေ ပဵၼ်ၽြႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ယူႇသဝ်းတီႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈတီႈၸဵတ်းဝၼ်း ၸဵတ်းဝၼ်းသေ ဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵႂႃႇ ဢွင်ႈတီႈၸဵတ်းတီႈ (သတ်တꩪႃၼ)ၵႂႃႇယူႇ။

မေႇ

မေႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈႁႃႈ တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။

သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ

သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ (Sun Yet-sen 孫逸仙,) သုၼ်းဝုၼ် (孫文) မိူင်းၶႄႇလႅင်ႁွင်ႉ သုၼ်းၸူင်းသၢၼ်း (孫中山) (12.11.1866-12.3.1925) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းသိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ပၢႆးမိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်ပႃးမေႃယႃ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉလီ၊ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ပၢႆးၼႃႈလိၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1911 လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ 10 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ သၢႆသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်ၶျိင်း (清朝) ဢၼ်ပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႇၶျူး ၵေႃႉလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ ယဵၼ်းပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသျိင်ႉႁၢႆႉ (辛亥革命) ယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႇၶျူးၶဝ်ၼႆႉ ဢုပ်ႉငမ်းမိူင်းၶႄႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 17 ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ၶုၼ်ၶျိင်းယဝ်ႉ တီႈၼႂ်းမိူင်းဢေးသျႃးၼႆႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢွၼ်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းၶႄႇ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ 中華民國; Republic of China ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် မိူင်းထၢႆဝၢၼ်း မၵ်းမၼ်ႈ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇပဵၼ် ပေႃႈၸဝ်ႈငဝ်ႈငႃႇ မိူင်း R.O.C ၶဝ်ဝႆႉယူႇ။

မိူဝ်ႈပီ 1912 ၼီႈ ဝၢႆးသေ တႄႇတင်ႈပဵၼ်မိူင်း R.O.C ယဝ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ လႆႈၶၢမ်ႇလိူၵ်ႈၵဵပ်းပဵၼ် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၼႂ်းပိုၼ်းဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင် ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸဵမ်မိူင်းၶႄႇလူင် (ၶႄႇလႅင်) လႄႈ ထၢႆဝၢၼ်း (ၶႄႇၽိူၵ်ႇ) ၼပ်ႉယမ်မၼ်းဝႆႉယဝ်ႉ။

တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1866 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 12 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈၸုၺ်းႁၢႆး ၸႄႈမိူင်းၵွၼ်ႇတၢၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၶျူင်ႇသျၢင်သေ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢီးဢၢၼ်းသျၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃႈမၼ်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃႈမၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းယုမ်ႇယမ်ၸွမ်းၼင်ႇ ၽိင်ႈထုင်းၶႄႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၸုမ်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၶဝ်လႄႈ ပေႃႈသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ ၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ် ၶရိယၢၼ်ႇယဝ်ႉ။

တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇၼႆႉ ၸိုဝ်ႈမၼ်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇဝၢင်းၼႆသေ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သၢၼ်ၶတ်း ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႇၶျူးလႄႈ လႆႈငိူင်ႉတူဝ် ပၢႆႈၵႂႃႇမိူင်းၵျပၢၼ်ႇသေ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလပ်ႉဝႃႈ ၶျူင်ႉသျၢင်ၶျီႇယၢဝ်း ၼႆလႄႈသင်၊ တီႈမိူင်းၶႄႇၸမ်း သႂ်ႇၸိုဝ်ႈလပ်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇၶျူင်ႉသျၢင်ယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၽွင်းသုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ဢႃႇယုလႆႈ 12 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၸွမ်းလင်မႄႈမၼ်းသေ ၵႂႃႇယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ၵုၼ်ႁူဝ်ႇၼူဝ်ႇလူႇလူႇယဝ်ႉ။ ပီ 1878 တေႃႇထိုင် 1883 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်းၸွမ်းမႄႈမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ပူၵ်းပွင်သႃႇသၼႃႇ ၶရိယၢၼ်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ပီ 1884-85 ၶႄႇလႄႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်းၵၼ်လႄႈ ၽွင်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ ႁွတ်ႈထိုင်ဝႆႉ တီႈႁွင်ႉၵွင်ႇသေ သိုပ်ႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈယူႇ။ တီႈၼႂ်းပိုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်တၢမ်တူဝ်မၼ်း တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ “ပီ 1885 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၾရၢင်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ဢွင်ႇပႄႉလႆႈ မိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸႂ်ၵဝ် တမ်းမၵ်းမၢႆဝႆႉဝႃႈ ၵဝ်တေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶုၼ်မၢၼ်ႇၶျူးၶဝ်သေ တႅပ်းတတ်း ၼႂ်းၸႂ်ဝႃႈ တေဢၢၼ်းတင်ႈ မိူင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ တိုၵ်ႉလႆႈ ဢႃႇယု 19 ၶူပ်ႇၵူၺ်း။

1886 မၼ်းၸၢႆး ၶၢႆႉၵႂႃႇ တီႈဝဵင်းၵၢၼ်ႇတူင်ႇ ၵႂႃႇသိုပ်ႇႁဵၼ်းဢဝ် တၢင်းမေႃ ပၢႆးမေႃယႃယူႇ။ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၶိုၼ်းလုၵ်ႉ ၵၢၼ်ႇတူင်ႇ ၶၢႆႉမႃးတီႈႁွင်ႇၵွင်ႇ မႃးသိုပ်ႇႁဵၼ်းတၢင်းမေႃ ပၢႆးမေႃယႃ တမ်ႈတီႈ ႁူင်းယႃဢႄးလိတ်ႉယဝ်ႉ။ 1892 ဢွင်ႇပူၼ်ႉ ၸၼ်ႉမေႃယႃ လႆႈၸုမ်ႈၶူးသေ ပဵၼ်မႃး တွၵ်ႇတိူဝ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။

ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်း တမ်ႈတီႈ ဝဵင်းႁွင်ႇၵွင်ႇၼၼ်ႉ တင်းၵူၼ်းဢဵင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သႃႇၵျဵမ်းၵၼ်ႇတလီႇ လႆႈပဵၼ် ဢူၺ်းၵေႃႉလီၵၼ်ဝႆႉသေ ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ သႃႇၵျဵမ်း ၸွႆႈထႅမ် တွၵ်ႇတိူဝ်ႇ သုၼ်ႇယႅတ်ႉသိၼ်ႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉၼုမ်ႇၼၼ်ႉ တွၵ်ႇတိူဝ်ႇသုၼ်ႇ ၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပူၵ်းပွင်မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ ၶဝ်ႈၸႂ် တႃႇတေပူၵ်းပွင် မိူင်းၶႄႇ ပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယူႇယဝ်ႉ။

သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ

သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈၵဝ်ႈ တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။

ၵျူႇလၢႆႇ

ၵျူႇလၢႆႇ ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လိူၼ်ထူၼ်ႈၸဵတ်း တီႈ ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း Gregorian လႄႈ Julian ယဝ်ႉ။

ၼႂ်း​လိၵ်ႈ​တၢင်ႇဢၼ်

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.