Sefardi

Sefardi (jevr. ספרדים, doslovno Španci) su Jevreji potomci prognanih iz Španije i Portugalije, uglavnom 1492. godine. Njihovi sunarodnici iz Nemačke su Aškenazi. U Bibliji (Avd. 1:20) Sefarad se odnosi na Malu Aziju, ali je u srednjem veku doveden u vezu sa Španijom. Taj izraz je u popularnoj upotrebi počeo da označava i Jevreje iz islamskog sveta. Raštrkani na sve četiri strane sveta, među ono malo stvari koje su poneli sa sobom nalazila se njihova bogata kulturna ostavština, melodičan jezik i nostalgične romanse koje su ih vezivale za stari kraj. Sa druge strane, zemlje koje su ih primile raširenih ruku imale su sreću da steknu izvanredne građane: intelektualce, lekare i trgovce koji su činili da privreda procveta gde god da su se nastanili.

Sefarad je, zapravo, hebrejski naziv za Španiju a, u užem smislu, los sefardím (množina od sefardí) su Jevreji poreklom sa Iberijskog poluostrva. Sefard je prvenstveno jedno kulturno i lingvističko određenje, koje se odnosi na posebnu religijsku praksu i običaje, te jezik. Postoji jedinstven narodni govorni jezik - jevrejsko-španski (el judeo-español), te pisani duhovni - ladino. Posebno su popularne sefardske romanse, lirsko-epska poezija korena iz vremene koje je prethodilo i u vreme Rekonkiste. U sefardske junake spadaju divovi jevrejske filozofije, na primer Rabi Moše ben Majmon (רמב"ם, Rambam, Majmonides), Ben Jozef Sa'adija i Jehuda Ha'Levi. Po izgonu srećemo jednog od uticajnijih filozofa svetskih razmera i karaktera, izopštenog racionalistu Baruha de Spinozu.

Sephardic family in Bosnia, 19th century
Sefardi iz Bosne, XIX vek.
Barcelona Haggadah gold.l
Zlatna Hagada iz Barselone

Istorija

Barcelona Haggadah
Hagada iz Barselone

Nakon što su gotovo hiljadu godina živeli na španskom tlu, bili su proterani 1492. godine. Neki od ovih španskih izgnanika su emigrirali u Portugaliju, ali su odande bili ubrzo proterani (1497). Nastanili su se uglavnom u Maroku, Otomanskom carstvu, Francuskoj, Italiji, ali i Severnoj Americi, Holandiji, na Karibima i u Engleskoj. U manjem broju su se nastanili u drugim zemljama.

Los sefardím su bili primljeni raširenih ruku u Otomanskoj carevini. Kada je na istanbulskom pristaništu dočekao brodove otomanske flote koji su prevozili Jevreje od španskih luka, sultan Bajazit II je izgovorio rečenicu koja će postati čuvena: Oni koji su ih proterali gube, ja dobijam. Solun je postao sedište najbrojnije sefardske zajednice, a španske izbeglice su osnovale svoje zajednice po celom Balkanskom poluostrvu. Sudbina Jevreja u Otomanskom carstvu pratila je, u svim usponima i padovima, sudbinu samog carstva. Sredinom XIX veka, siromaštvo i nepismenost postali su veliki problem za mnoge sefardske zajednice, tako da su preduzete ozbiljne mere za njegovo rešavanje. Mnoge od ovih mera imale su veliki uspeh.

CasadeSefaradCordoba
Kuća Sefarda u Kordobi

Tokom vekova, u većini sefardskih zajednica održala se nostalgija za starim španskim zavičajem. Govorili su španski jevrejski (koji se u nekim zajednicama zvao ladino), pevali španske romanse i prenosili sa kolena na koleno priče i poslovice.

Jevrejske zajednice u Bosni, Srbiji, Makedoniji, Hrvatskoj i Grčkoj pretrpele su strašno uništenje tokom holokausta, dok je Bugarska zaštitila svoje Jevreje (iako je Jevreje iz okupirane Makedonije i Trakije deportovala).

Osim Grčke i Turske, ove zajednice su bile kasnije pod komunističkom vlašću. Mnogi Jevreji su emigrirali i malo njih je ostalo. Ratovi koji su vođeni na tlu bivše Jugoslavije devedesetih godina za još stotine značio je novi egzodus, dok su Jevreji u Bugarskoj s ponosom počeli od 1989. da obnavljaju život u zajednici (koji im je bio zabranjen tokom godina pod komunizmom), i to pre svega zahvaljujući organizaciji American Jewish Joint Distibution Committee.

Jevrejske zajednica u Turskoj, sa preko 15 000 članova i sa centrom u Istanbulu, još uvek je snažna i aktivna. Zajednica iz Soluna, bez obzira što je bleda senka onoga što je nekada bila, s ponosom održava strukturu svoje zajednice i brine se o svojim starim članovima, dok istovremeno svojim mladim članovima uliva osećaj ponosa što su Sefardi.

Povodom pet stotina godina od proterivanja Jevreja 1992, Španija ima je odala poštu priređujući niz zvaničnih i privatnih komemoracija. U Španiji postoji značajan centar za sefardske studije na institutu Arias Montano, kao i muzej Sefarda u Toledu. Ipak, najznačajniji dokaz španskih napora da obnovi stare veze sa jevrejskom zajednicom pružen je 6. februara 2013. godine, prilikom svečanog otvaranja Sefardske kuće Izrael (Casa Sefarad Israel) u Madridu. Cilj ove izuzetne intitucije je da spase od zaborava i produbi proučavanje sefardske kulturne baštine, kao nerazdvojnog i živog dela španske kulture. Takođe, treba da posluži kao promoter mira, dijaloga i saradnje među društvima i kultuama.

Jedno naučno istraživanje američkog časopisa American Journal of Human Genetics dokazalo je da 20% današnjeg španskog stanovništva sadrži genetske osobine jevrejskih Sefarda.

Holokaust

Glueckstadt Judenfriedhof 1
Jevrejsko groblje

Holokaust (gr. olokauston) je definisan kao sistematsko ubijanje Jevreja u Evropi tokom Drugog svetskog rata od strane nacističke Nemačke i njenih saveznika. Međutim, tema koja se veoma često zaobilazi jeste pogrom Jevreja Sefarda, koji su većinom živeli na teritoriji Balkanskog poluostrva. Holokaust se izučava i pamti pre svega kao događaj koji je pogodio Aškenaze (Jevreje iz Nemačke, Francuske i istočne Evrope). Istorija Sefarda, jedne veoma raznovrsne mešavine stanovništva, nije dovoljno poznata svetskoj javnosti, a iskustva Sefarda tokom Holokausta još manje.

Pored Aškenaza, u Drugom svetskom ratu uništen je i veliki deo populacije Sefarda, što je dovelo do gotovo potpunog nestanka njihovog jezika i tradicije. Jevrejske zajednice Sefarda iz Francuske i Holandije na severozapadu, i iz Jugoslavije i Grčke na jugu, skoro da su u celosti nestale.

Pred sam početak Drugog svetskog rata sefardska zajednica u Evropi bila je ckoncentrisana na Balkanu – u Grčkoj, Jugoslaviji i Bugarskoj. Vodeći centri nalazili su se u Solunu, Sarajevu, Beogradu i Sofiji. Rat je ostavio traga u svim jevrejskim zajednicama, ali posledice se nisu svuda osećale isto. One su umnogome zavisile od vrste režima koji je uspostavljen na različitim teritorijama.

Jevrejske zajednice u Srbiji i severnoj Grčkoj, uključujući i 50.000 Jevreja iz Soluna, potpale su pod direktnu nemačku okupaciju u aprilu 1942. godine i pretrpele najteže mere represije – oduzimanje vlasništva, javna poniženja, prisilni rad, uzimanje talaca. Ubrzo nakon toga usledila je i deportacija u Aušvic. Mnogi su umrli od neuhranjenosti. Mrtvi su spaljivani od marta do aprila 1943. Jevreji iz južne Grčke potpali su pod jurisdikciju Italijana, koji su izbegli donošenje antisemitskih zakona i odupreli se svakom pokušaju Nemačke da ih prebace u okupiranu Poljsku, sve do kapitulacije Italije 8. septembra 1943.

Jevrejsko groblje
Jevrejsko groblje bitoljskih Sefarda u Bitolju.

Sefardi u Bosni i Hrvatskoj su od aprila 1941. bili pod vlašću NDH (Nezavisna Država Hrvatska), kojom je upravljala Nemačka. Oni su surovo progonili Srbe, Jevreje i Rome i deportovali ih u okolne logore, gde su ih masovno ubijali. Jevreji iz Makedonije i Trakije bili su pod bugarskim okupacionim snagama. One su im najpre oduzele državljanstvo, a potom ih predale Nemcima na deportaciju.

Jevreji u Bugarskoj bili su pod vlašću nacističkih saveznika koji su im nametnuli pogubne antisemitske zakone. Međutim, oni nisu deportovani, zahvaljujući intervenciji bugarskog parlamenta, sveštenstva i intelektualne elite. Na taj način su sačuvani životi preko 50.000 bugarskih Jevreja. Međutim, često se ne navodi činjenica da je je Bugarska direktno učestvovala u pogromu 13 000 Jevreja na teritoriji bugarske Trakije i Makedonije, tako da joj je nepravo pripisan epiet jedine saveznice nacističke Nemačke koja je u celosti sačuvala svoju jevrejsku zajednicu.

Jevreji u Severnoj Africi su se za vreme Drugog svetskog rata identifikovali samo kao Jevreji ili evropski Jevreji, koji su primili zapadni uticaj preko francuskih i italijanskih kolonizacija. Tokom Drugog svetskog rata Maroko, Alžir, Tunis i Viši bili su na strani Nemačke. Jevreji koji su živeli na ovim teritorijama bili su izloženi istim antisemitskim zakonima kao i Jevreji u Parizu. Jevreji u italijanskoj Libiji takođe su delili ovu sudbinu. Jevrejske zajednice u tim evropskim državama severne Afrike, u Bugarskoj i u Danskoj jedine su pošteđene masovnih deportacija i pogroma koji su zahvatili ostale jevrejske zajednice. Zahvaljujući operaciji Baklja, saveznici su spasili više od 400.000 Jevreja u Severnoj Africi.

Sefardi danas

Sepharadic Migrations
Pravci raseljavanja Sefarda

Sefardska zajednica danas mnogo je veća u državi Izrael nego što je bila nekada u Turskoj, u Safedu. Trenutno postoje zajednice u gradovima Tel Aviv, Haifi i Jerusalim. Oni imaju svoje predstavnike u Knesetu, pa čak i rabin služi kao vođa zajednice, Šlomo Amar. Sefardska verska stranka Šas je glavna politička snaga u Izraelu i najveća konfesionalna sila.

Uništavanje većine sefardske zajednice u holokaustu u velikoj meri dovelo je do značajnog smanjenja populacije sefardsko-španskih govornika. To je dovelo da mnogi članovi sefardske zajednice budu rasprostranjeni, uglavnom u Americi i Izraelu; borili su se da se sačuva jezik, institucionalizovali su i promovisali naučne i kulturne aktivnosti oko njega. Osnovana na inicijativu predsednika Isaka Navona, Nacionalna uprava za ladino, telo za proučavanje sefardsko-španski, njihova zaštita i očuvanje. Ova institucija redovno objavljuje časopis „Aki“ u Jerusalimu, u potpunosti štampan na sefardsko-španskom i sadrži predmete od interesa za zajednicu sefarda. Benito Arias Montano iz Madridskog Instituta takođe objavljuje sličan rez, pod nazivom Sefarad.

U Sjedinjenim Američkim Državama ističe se Fond za razvoj sefardskih studija i kulture (FASAAC), gde ljudi poput Alberta aktivno rade: Mataraso, Hose Benadrete Mair, Henri V. Beso i David Barosas, naučnici sefardske kulture. Ova institucija ima široku arhivu fotografija i dokumenata za istraživače.

U Latinskoj Americi postoje sefardski hramovi i groblja u većim zajednicama. Postepeno prepliću i sarađuju sa aškenaskim zajednicama da opstanu.

Nedavno, Institut Servantes u Istanbulu, u saradnji sa sefardskom zajednicom stanovnika u gradu, redovno uče sefardsko-španski. Fondacija Francisko Kantera Burgos u španskom gradu Miranda de Ebro ima najveću biblioteku o sefardsko-jevrejskim temama iz Evrope, i jedna je od najvećih na svetu.

Od 1982. Španija je ustanovila priznanje državljanstva za Sefarde, što pokazuje jasnu vezu sa zemljom. Nacionalizacija se obrađuje preko sporazuma Saveta ministara. Za običan način, rok za sticanje državljanstva po prirodi svog boravka sefardska je dve godine, kao i na nacionalnom poreklu u Latinskoj Americi, Andore, Filipina, Ekvatorijalne Gvineje i Portugalije.

Sefardi u Jugoslaviji i Srbiji

Sarajevo 201102 (5581383514)
Kuća Sefarda u Sarajevu

Jevrejska populacija u Srbiji, a i u prethodnoj Jugoslaviji, uglavnom je bila predodređena nekadašnjom austrijsko-turskom granicom. U krajevima oslobođenim od Turaka preovladavali su Sefardi. Izuzetak je Zemun (usled istorijskih izbeglištava iz susednog Beograda), sa svojim nekadašnjim sefardskim življem. Dodatne sefardske opštine, na

David Albahari auf dem Blauen Sofa
David Albahari

teritoriji današnje Republike Srbije bile su: Šabac, Smederevo, Požarevac, Kragujevac, Niš, Pirot, Leskovac, Novi Pazar, Kosovska Mitrovica i Priština (naseljavanje je zavisilo od odobrenja domaćih autonomnih vlasti), a na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine: Banja Luka, Prijedor, Doboj, Derventa, Šamac, Brčko, Bijeljina, Zvornik, Sokolac, Rogatica i Višegrad. Tokom stotina godina pod Osmanlijama, Sefardi su se sve više udaljavali od slave španskog zlatnog veka, živeći izolovano od Evrope, a izuzevši trgovinu, uglavnom i od svojih komšija. Emancipacija i prosvećivanje su pristigli sa ogromnim zakašnjenjem, tek krajem XIX veka. Slika se u međuvremenu obrnula, te su sada Sefardi bili inferiorni spram Aškenaza u ovim krajevima. Formirana su dobrotvorna društva sa svrhom kulturno-prosvetne potpore, poput beogradske Potpore i sarajevske La-Benevolencije. U periodu između dva svetska rata obujao je kulturni život i rad Sefarada na ovom podneblju (žurnalistika, pozorišta, pevačka i sportska društva, prosvetni i naučni rad na temu unikatnog kulturnog blaga sefardskih Jevreja). Holokaust u Drugom svetskom ratu u bivšoj Jugoslaviji preživelo je svega oko 15.000 Jevreja (od oko 75.000 predratnih), samo delom Sefarada. Vraćajući se svojim satrtim opštinama okupili su se uglavnom u Beogradu i Sarajevu. Nezavisnošću Izraela 1948. emigriralo je u nekoliko grupa oko 8.000 jugoslovenskih Jevreja.

U srpskoj kulturnoj baštini zapisana su imena: Jehudu Alkalaja, Isaka Samokovlije, Kalmija Baruha, Žaka Konfina, Elija Fincija, Bore Baruha, Oskara Danona, Hajima Daviča, Oskara Daviča, Luja Daviča, Davida Albaharija.

Sa početkom ratnih sukoba u Sarajevu, organizovan je "vazdušni most" koji je za jedan dan evakuisao gotovo sve Jevreje (koji su hteli da odu) iz Sarajeva. Bar polovina njih je nastavila za Izrael.

I dok Aškenazi imaju prezimena koja zvuče kao germanska, sefardska imena imaju romansku notu kao što su: Danon, Albahari, Romano, Demajo, Kabiljo, Montiljo, Pinto, Konforti, itd.

Sefardi u Beogradu

La "Iglesia de los Judíos"
Crkva Jevreja

Alhambra ediktom, potpisanim 31. marta 1492. od strane katoličkog kraljevskog para Ferdinda II i Izabele I, otvoren je put u Španskoj inkviziciji da otpočne u istoriji nezapamćen progon Sefarda. Broj izgnanih, za koje se pretpostavlja da je bio između 160.000 i 250.000, potražilo je utočište u evropskim zemljama, krajnjem severu Afrike, kao i na teritoriji Otomanskog carstva. U nove krajeve Sefardi su poneli svoj jezik – đudeo-espanjol poznat kao ladino, svoju tradiciju i kulturu i običaje zemlje u kojoj su vekovima živeli.

Beograd su počeli da naseljavaju sredinom 16. veka. Svoju mahalu izgradili su na Jaliji, dunavskoj obali, da bi se kasnije proširili do Dorćola, odnosno raskrsnice ulica kralja Petra i cara Dušana, centra tadašnjeg trgovačkog života. Iz rabinskih responsa (pitanja i odgovori) saznajemo da su mahalu činile prizemne ili kuće na sprat, sa baštama skrivenim od pogleda javnosti, a radnjama sa ulične strane.

Naseljavanje Beograda španskim Jevrejima poklapa se sa turskom vladavinom u gradu. Iako su plaćali harač, Jevreji su pod otomanskim vladarima imali određena građanska i verska prava. U prilog tome ide činjenica da je u to vreme osnovana Talmud Tora, škola za jevrejske dečake, a zahvaljujući beogradskom rabinu Jehudi Lermi, u XVII veku je osnovana prva ješiva, jevrejska verska škola.

Pred pad Beograda u ruke Austrijanaca 1688, u gradu je živelo oko 800 sefardskih Jevreja. Dolaskom nove vlasti nehrišćansko stanovništvo napušta svoje domove. Jevreji nalaze utočište pre svega u gradovima Otomanske imperije. U Beograd se vraćaju sa njegovim ponovnim osvajanjem od strane Osmanlija 1690, ali u mnogo manjem broju nego što ih je izbeglo. Uprkos zabrani zidanja novih bogomolja, jevrejska zajednica je ipak dobila dozvolu od turskih vlasti za gradnju novog hrama. Podignut je u Mojsijevoj ulici, a među stanovništvom je bio poznat kao El kal vježu (Stari hram). Taj mali kal, oblika jednobrodne [bazilika[|bazilike]], vekovima je, uz povremene popravke, odolevao ratovima i požarima koji su zahvatali grad. Uprkos brojnim apelima, sinagoga je srušena posle Drugog svetskog rata. Uz nju je u XIX veku podignuta Kaziliku (Mala Sinagoga), koja je služila za molitve preko nedelje kada nije dolazilo mnogo vernika.

Osamnaesti vek obeležile su promene vlasti u Beogradu, smenjujući se između turske i austrijske. To je dovelo do stagnacije u celokupnom razvoju jevrejske zajednice, koja je živela u stalnom strahu, progonima i pod raznim zabranama.

Livorno Moses Montefiore plaque 02
Livorno Moses Montefiore

Buđenjem nacionalne svecti srpskog naroda početkom XIX veka i otpora koji je pružio osmanlijskoj dominaciji, dovelo je 1815. do stvaranja Kneževine Srbije. Za vreme prve vladavine srpskog kneza Miloša Obrenovića (1815—1839), Jevreji hatišerifom dobijaju građanska prava. U gradu je tada živelo oko 1200 Sefarda, kao i mala aškenaska zajednica sa oko 200 duša. Jevreji se sve više uključuju u političke i kulturne tokove zemlje. U Knjažesko-Serbskoj tipografiji, otvorenoj 1832, koja je raspolagala i hebrejskim slovima, Jevreji počinju da štampaju i svoje knjige. Posebnu blagonaklonost, knez Miloš pokazivao je prema Hajimu Ben-Davidu, koji je bio jedan od njegovih glavnih liferanata i bankara. Mlada srpska buržoazija videla je oštru konkurenciju u usponu jevrejske zajednice, a neretko pokazivala i znake netolerancije. Situacija se menja 1842. dolaskom na tron kneza Aleksandra Karađorđevića. Podstaknut već uveliko iskazanim nezadovoljstvom Srba, objavljuje dekret kojim se Jevrejima oduzimaju dobijena građanska prava. Sve do Berlinskog kongresa 1878, na kome je Srbiji priznata nezavisnost, ova prava nisu bila vraćena. Pa čak i tada to je bilo samo formalno, dok je stvaran život bio sasvim drugačiji. Punu deceniju su se Jevreji borili kako bi im i ustavom bila ukinuta razna ograničenja. Tome su doprineli i napori ogranka Alliance Israelite Universelle (Sveopšte jevrejske alijanse), koji je delovao u Srbiji, a na čijem čelu je, po osnivanju 1882, bio Avram Ozerović, kasnije poslanik u Skupštini Srbije.

Dobijanjem građanskih prava zagarantovanih Ustavom iz 1888. započinje ubrzani proces asimilacije Jevreja. Mnogi, pogotovo mladi, izlaze iz mahale, napuštajući dotadašnji tradicionalni način života. Nastanjuju se na padini Zerek, drugoj polovini dorćolske trgovačke čaršije, gde otvaraju dućane u kojima rade na jevrejske praznike, pa čak i na šabat. Sve manje posećuju svoju mahalu, kao i sinagogu. Zbog toga je krajem XIX veka rukovodstvo jevrejske veroispovedne opštine sefardskog obreda, na čelu sa tadašnjim predsednikom Jakovom M. Alkalajem, odlučio da na Zereku podigne novu sinagogu. Na posedu koji je kupljen zaveštanim novcem bračnog para Mate i Rakile Levi, 1908. obavljeno je svečano osvećenje novoizgrađene sinagoge Bet Jusrael, današnja Ulica cara Uroša. Na istom placu 1928, po projektu jevrejskog arhitekte Samuela Sumbula, poginut je Dom crkveno-školske sefardske opštine, današnja Ulica kralja Petra. Sve do početka Drugog svetskog rata, opštinu su vodile istaknute i značajne ličnosti ne samo za jevrejsku zajednicu.

Književnost

Barcelona Haggadah 30v
Hagada iz Barselone

Još od vremena pre proterivanja Jevreja iz Španije, jevrejska kultura na tom prostoru može se smatrati bilingvalnom, što će reći da su postojali individualci sposobni za literarno stvaralaštvo na hebrejskom jeziku koji se vekovima negovao, a kasnije, u XX veku, bio revitalizovan, kao i na jezicima Iberijskog poluostrva. Vremenom od inicijalnog bilingvalizma koji nasleđuje dualizam jevrejskog i španskog, treba imati u vidu da je celokupna sefardska kultura, pa i literarno stvaralaštvo, nastalo u mešavini različitih jezika.

Što se tiče literarnog stvaralaštva Sefarda na jezicima sa Iberijskog poluostrva, ne može da se posmatra sveukupno kao zaokružena celina. To je poseban slučaj sa Jevrejima koji su napustili Iberijsko poluostrvo ne 1492. već kasnije, i koji su nasilno pokršteni i izgubili korak sa jevrejskim religijskim običajima jer su se kasnije raselili u Holandiju i druge zemlje na istoku Evrope. Oni su tokom XVII veka pisali dela na španskom, koji je bio praktično isti kao španski jezik na Iberijskom poluostvu, ali u svojim delima ne pokazuju tipične odlike kojih ima u delima Jevreja sa Balkana.

Sa vremenom, prvo španski, a potom i portugalski, postepeno nestaju kao pisani jezici i jezici kulture istočnjačkih sefardskih zajednica i ustupaju mesto nacionalnim jezicima država u koje su se Jevreji naselili: holandskom u Holandiji, italijanskim dijalektima u Italiji, francuskom na jugu Francuske, nemačkom u Nemačkoj, engleskom u Velikoj Britaniji i SAD, a španski se očuvao samo u nekim segmentima liturgije.

Sa Sefardima na Balkanu je poprilično drugačiji slučaj iz dva razloga. Prvi - oni više nisu bili u Španiji u vreme kada se kastiljanski dosta izmenio, i drugi - kako se u svojim novim domovinama nisu puno mešali sa domaćim stanovništvom, nisu učili njihove jezike već su koristili svoj judeo-español, koji je predstavljao njihov nacionalni identitet.

Tokom XVI i XVII veka jezici na Iberijskom poluostrvu se utvrđuju u jedan, kastiljanski, koji sada predstavlja nezavisni španski jezik. Tako sefardski jezik, judeo-español i kastiljanski postaju dva različita sistema. Dakle, judeo-español je sredstvo komunikacije Sefardskih Jevreja tokom četiri veka.

U književnom stvaralaštvu Sefarda možemo razlikovati dva geografska područja. Prvo je područje Otomanskog carstva i država koje su se pojavile nakon njegovog rasparčavanja, a posebno gradovi Konstantinopolj, Solun, Izmir, Jerusalim, Sofija, Beograd, Aleksandrija, Beč. Na ovom području proizvodi se obimna književnost na judeo-español-u, a u njoj takođe ima i elemenata usmenog predanja. Drugo područje je severna Afrika, u osnovi Maroko, u kome su sačuvani mnogi elementi usmene tradicije. Praktično ne postoji književno stvaralaštvo pisano na dijalektu judeo-español-a u Maroku koji se zove jaquetía.

Štamparije u Italiji, u Pizi, Veneciji i Livornu, gde se štampao veliki broj dela objavljivanih na Balkanu, koja su se širila i u Maroko i na Gibraltar, u zone gde u tom vremenu i dugo posle toga nije bilo štamparija. Na ovaj način italijanski gradovi, a posebno Livorno, postaju kulturološki most između Sefarda sa istoka Evrope i severne Afrike.

Razvoj sefardske književnosti možemo po kulturno-istorijskim kriterijumima hronološki podeliti na:

  1. period pre XVI veka - period utemeljivanja književnosti
  2. početak XVIII veka - početna tačka uspona književnosti
  3. sredina XIX veka - početak otvaranja sefardske kulture Balkanskih Sefardskih Jevreja prema zapadnjačkoj kulturi.

Do Drugog svetskog rata uglavnom se književna dela pišu hebrejskim pismom.

Književnost na judeo-español-u možemo podeliti u tri vrste:

  1. verska književnost - nasledna
  2. svetovna književnost - usvojena
  3. književnost koja se prenosi kroz usmenu tradiciju;

Za Sefarde, kao i za sve Jevreje uopšte, „religiozno“ je kategorija koja prevazilazi ono teološko ili naučno, koja nema jasno definisane granice, koja zaokružuje ono što čini naučno i iskustveno nasleđe Jevreja akumulirane sa dolaskom novih generacija.

Uzimajući u vid takvo shvatanje religioznog, može se smatrati da je književnost do sredine XIX veka u celosti religiozna. Od sredine XIX veka verska, odnosno nasledna književnost se ne prekida, ali počinje da koegzistira sa sličnim žanrovima.

Paralelno sa verskim i svetovnim žanrovima razvija se i usmena književnost, odnosno tradicionalni žanrovi uglavnom usmenog prenošenja, kakvi su romancero, cancionero , refranero i popularne kratke priče.

Sefardska književnost grubo se može podeliti hronološki na:

  1. književno stvaralaštvo XVI veka i prevode Biblije
  2. XVIII vek kao Zlatni vek sefardske književnosti
  3. XIX vek i ulazak evropskih uticaja u sefardskoj književnosti

Književno stvaralaštvo XVI veka i prevodi Biblije

Sinagoga lorca
Ostaci sinagoge

U ovom periodu pišu se dela koja kao izvor inspiracije imaju tradicionalnu jevrejsku misao. Većina ovih dela objavljena je u drugoj polovini XVI veka i zna se da su bile posvećene vraćanju preobraćenih Jevreja iz katoličanstva u judaizam, koji su, u velikoj meri pokršteni, odlazili u Otomansko carstvo.

Načini prevođenja koji su se koristili bili su razvijeni još pre proterivanja sa prostora današnje Španije, i oni se mogu naći prvenstveno u tekstovima na hebrejskom koji su se prevodili za svrhe službe u sinagogama, liturgijskih pesama i govora i drugih dela vezanih za religijski život, kao što su knjige u kojima se govori o moralu, Pirque abot i Hagada, koja se čita u noći Uskrsa.

XVIII vek kao Zlatni vek sefardske književnosti

Posle XVII veka, koji je prošao tiho, bez mnogo novih i značajnih dela, u kome su rađena štampana izdanja dotadašnjih manuskrita, u XVIII veku dolazi do ekspanzije pisanja dela na judeo-español-u, kada su stvorene stotine novih dela. Ovaj tempo trajaće do ulaska u XX vek.

U XVII veku, posle ukidanja sekte Sabataja Cevija, javlja se grupa autora koji su znali hebrejski i imali rabinička znanja, koji preuzimaju da zadatak pružanja religiozno-naslednih jevrejskih učenja njihovim jevrejskim saplemenicima sa ciljem da ih podrže u pronalaženju njihovog religijskog identiteta. Ova komunikacija nije mogla da se odvija na hebrejskom, već se za to morao koristiti jezik koji je svuma razumljiv, što je bio judeo-español. Zahvaljujući delima tih rabina, ovaj vek se naziva zlatnim vekom Sefardske književnosti.

XIX vek i ulazak evropskih uticaja u sefardskoj književnosti

U XIX veku sefardski svet prisustvuje kompletnoj kulturnoj obnovi koja ukida dogme predaka i ruši tradicionalne obrasce koji su tokom vekova ostali gotovo netaknuti u zajednicama na Balkanu. U ovo vreme počinju da se stvaraju dela slobodnog izražavanja i kreiranja na judeo-español-u. Promene se manifestuju baš kod ukidanja ustaljenih običaja i u otvaranju nejevrejske zapadnjačke kulture Sefardima. Na to utiču i istorijske prilike počev od Rusko-turskog rata 1877. do Balkanskih ratova iz 1912. i 1913, a i postromatistički interes zapada za istok (Viktor Igo, Šatobrijan, Bajron, Delakroa). Dolazi do interesovanja španskih filologa za proučavanje Sefardske kulture.

S kraja XIX veka, pa do početka Drugog svetskog rata, verski tekstovi počinju da koegzistiraju sa novijim rodovima koji se pišu i na judeo-español-u: novinarstvo, pozorište, pripovedno stvaralaštvo, od kojih su najznačajniji naučna proza i i periodična štampa.[1]

Sefardska književnost i pozorište na tlu bivše Jugoslavije

Sefardi na teritoriji južnoslovenskih zemalja su negovali pisanu kulturnu tradiciju. Tekstovi su bili nacionalno-verskog karaktera, ali je već u XVI veku počela da opada aktivnost njihovih autora – učitelja i rabina. Što se tiče usmenog predanja na ladinu, ono se održalo do polovine XX veka. Njemu su bili dodati orijentalni, balkanski i slovenski elementi i bio je jedini oblik svetovne književnosti kod sefardskih Jevreja.

U okviru sefardskog književnog nasleđa ističu se romanse, priče, balade, kao i izreke i poslovice, koje su nastavili da osmišljavaju i nakon dolaska na Balkansko poluostrvo. Narodnu liriku čine kantikas, odnosno ljubavne pesme, indećas – tužbalice i romanse, tj. narodne balade. Vremenom, pod uticajem novog okruženja, dodaju se nove reči, likovi i događaji kojih nije bilo u prvobitnoj verziji iz Španije.

Pozorišne predstave su Sefardi izvodili još u XVIII veku i tada je bilo zabranjeno hrišćanima da prisustvuju. One su uglavnom bile održavale povodom najveselijeg jevrejskog praznika, Purima. U Sarajevu je prva predstava bila „Juda Makabi“, izvedena 1888. na ladinu. U XX se već javljaju brojni sefardski pisci pozorišnih komada, kao A. Kapon, Laura Papo Bohoreta ili Šabataj Džaen. Slede i autori koji su stvarali na srpskohrvatskom ili na njega prevodili sa ladina: David Albala, Isak Samokovlija, Žak Konfino, Hajim i Benko Davičo.[2]

Najuspešniji i najpoznatiji sefardski pisac u Srbiji je bio Oskar Davičo (1909—1989). Ovaj nadrealista dobitnik je brojnih nagrada i odlikovanja za svoje stvaralaštvo. Jovan Deretić, književni istoričar, napisao je da je Davičo svojim talentom, stvaralaštvom i širinom uticaja nadmašio sve ostale književnike nadrealiste.[3]

Sefardska umetnost

Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project
Jevrejska nevesta, Rembrant, 1666.

Sefardska umetnost je umetnost zajednica sefardskih Jevreja širom Mediterana i u nekim delovima severne Evrope (posebno u Amsterdamu) nakon progona iz Španije (1492) i Portugalije (1496). Ovaj izraz se takođe odnosi na umetnost Jevreja u srednjevekovnim hrišćanskim španskim kraljevinama. Ove zajednice su stvorile rukopise sa izvanrednim minijaturama, među kojima se ističu Biblije i Hagada.[4]

Illustration-mamluk-lamps
Hagada iz Katalonije, XIV vek

Sefardska umetnost se po mnogo čemu razlikuje od aškenaske. To se ogleda i u hebrejskoj kaligrafiji - kod Sefarda postoje zaobljeni znaci koji su u umetnosti Aškenaza skoro kockasti. I dok sefardskoj umetnosti nisu strani islamski i hispanski motivi, u aškenaskoj su prisutniji elementi germanskih i slovenskih kultura.

Najrazvijeniji oblik jevrejske umetnosti je arhitektura, koja je najupečatljivija na sefardskim sinagogama. Najznačajnije sinagoge sagrađene u srednjevekovnoj Španiji su bile Ibn ben Šušan i Sinanoga del Transito u Toledu, kao i Kordopska sinagoga.[5] Portugalska sinagoga u Amsterdamu je bila najvažniji kulturni centar holandske sefardske zajednice u novom veku. Holandsko slikarstvo je ostavilo trag o prisustvu sefardskih Jevreja u toj državi.

Najistaknutiji sefardski umetnik je bio Kamij Pisaro, danski slikar koji je deo života proveo u Francuskoj. Bio je jedan od prvih impresionista, ali je naslikao i kostumbristička i poentilistička dela.

Iluminirani rukopisi

Ukrašni rukopisi Sefarda i iluminacija u jevrejskim rukopisima su bili razvijeni pre svega u srednjevekovnoj Španiji XII veka. Oni koji su sačuvani do današnjeg dana uglavnom potiču iz perioda od druge polovine XIII veka do kraja XV. Ova umetnost je svoj vrhunac doživela u XIV i samo je bila prekinuta antijevrejskim pobunama iz 1391. godine. Neka dela su bila započeta u Španiji, a dovršena u dijaspori nakon 1492. Među sefardskim rukopisima su i hebrejske Biblije i Hagade koje se koriste tokom Pashe, a osim njih ima i raznih religioznih, filozofskih i naučnih tekstova.[6]

Muzika

Pandeiro new 30-09-07
Daire
Shir Hashrim

Postoje tri vrste sefardskih pesama – zabavne, ljubavne i duhovne. Tekstovi mogu biti na raznim jezicima, uključujući hebrejski i ladino. Pesme koje pevaju žene se obično pevaju tokom obavljanja poslova u domaćinstvu, bez muzičke pratnje. Ponekad se koriste daire i ostale udaraljke, pre svega u svadbenim pesmama. Ponekad se u sefardskoj muzici koriste i laute, a neki moderni umetnici uključuju i mnoštvo ne tako tradicionalnih instrumenata.

Sefardska religijska praksa, običaji i pravo

Obredi, moral i zakon kod svih Jevreja zasnovani su na veri - judaizmu. Međutim, postoje izvesne razlike u ispovedanju vere kod Aškenaza i kod Sefarda. Sefardi ne neguju različitu denominaciju u okviru judaizma, već je u pitanju samo različita kulturna tradicija, koja delom proističe i iz same istorije i migracija Jevreja koje danas nazivamo Sefardima. Kako su se Jevreji iz Španije posle 1492. godine raselili po Balkanu, Bliskom istoku i Maloj Aziji, jevrejski egzili preuzimaju vodeću ulogu u već postojećim jevrejskim zajednicama te su ostale jevrejske grupe, kao što su Mizrahi, prilagođavali svoje običaje sefardskim ili su ih u potpunosti prihvatali.

Jevrejsko pravo bazirano je na Tori, svetoj knjizi judaizma, koja je dopunjena Talmudom, zbirkama rabinskih rasprava o pravu, etici, moralu, običajima i istoriji. Posle proterivanja iz Španije, jevrejsko pravo zapisao je Jozef Karo (Joseph Caro) u delu Beth Yosef, konsultujući dela autoriteta koja su mu bila dostupna, među kojima su i Majmonidova (Maimonides). Karo je u ovom delu nesvesno isključio autoritativna nesefardska dela, ali smatrao je da su običaji Aškenaza zabeleženi delom Ashera Bena Jehiela (Asher Ben Yehiel).

Maimonides statue - Cordoba
Majmonidova statua u Kordobi

Beth Yosef je danas prihvaćen među Sefardima kao vodeći autoritet u jevrejskom pravu, ali je isto tako i predmet polemike u učenjima kasnijih rabina pojedinih jevrejskih zajednica.

Liturgija

Sve jevrejske liturgije imaju religijsku tradiciju koja vodi poreklo iz Judeje i Galileje, u njoj ima znatno manje palestinskih običaja. Razni pokušaji standardizacije liturgije su zabeleženi još od vremena Avrama Gaona, Sadije Gaona (Saadia Gaon), Šelomoha Ben Natana (Shelomoh Ben Natan) i Majmonidesa. Svi oni u svojim učenjima imaju učenja Geonima, ali pokazuju prepoznatljiv razvoj koji vodi aktuelnom sefardskom tekstu.

Današnja liturgija sefardskih Jevreja trebalo bi da bude posmatrana kao proizvod postepenog približavanja originalnih lokalnih rituala i rituala severnoafričke grane Jevreja koji gaje vavilonske običaje, sa uticajima liturgije iz vremena vizigotskog kraljevstva, u čijim uticajima ima i odlika palestinskih rituala. Uprkos ovom približavanju različitih rituala, postojale su i razlike između liturgija na različitim delovima Iberijskog poluostrva. Portugalski i katalonski rituali su se unekoliko razlikovali od kastiljanskih, koji su obrazovali osnov kasnije sefardske tradicije.

Posle proterivanja Jevreja iz Španije, Sefardi su prenosili svoje liturgijske obrede kroz arapske i otomanske teritorije, gde su osnovali zajednice, očuvajući isprva razlike između njih i lokalnog stanovništva. U to vreme, u Solunu, na primer, postojalo je više od 20 sinagoga i u svakoj su se poštovali rituali različitih jevrejskih zajednica iz Španije ili Portugala.

U periodu od XVI do XIX veka jevrejske zajednice su prilagođavale već postojeće liturgije, od kojih su mnoge imale sličnosti sa sefardskim, kako bi pratili španske rituale, na onoliko načina na koliko je bilo moguće, i to iz više razloga:

  1. izgnanici iz Španije su se smatrali elitom i podarili su mnogo glavnih rabina državama u koje su došli
  2. po izumu štamparije, jevrejski molitvenik Sidur bio je štampan u velikim količinama, pa su oni koji su štampali ili naručivali morali da se odluče za sefardsku ili za aškenasku varijantu teksta, što je dovelo do zaboravljanja i iščezavanja otalih lokalnih običaja, kakvi su bili, npr. provansalski
  3. uticaj kabalističkog učenja Isaka Lurije (Isaac Luria): dužnost svakog Jevreja je da se pridržava nasledne tradicije, tako da njegove molitve dostignu vrata raja koja odgovaraju njegovom plemenskom identitetu. On je osmislio sistem molitvenih rituala za svoje sledbenike koji je zabeležio u venecijanski primerak španskog i portugalskog molitvenika. Ova teorija se razvila dotle da se smatralo da je ovaj sefardski ritual imao spiritualnu moć da se njime dostignu „trinaesta vrata u raju“ za one koji nisu znali koje je njihovo spiritualno pleme. Molitva u ovom obliku mogla je u potpunom poverenju biti ponuđena svima.

Uticaji lurijansko-sefardskog rituala su se proširili i na delove van Otomanskog carstva gde nije bilo španskih izgnanika, kao što je Iran.

U XIX veku objavljena je serija molitvenika u Livornu, koja je uključivala i kabalističke dodatke molitvama, a molitvenici su bili namenjeni javnoj upotrebi. Kasnije postaju standard u svim sefardskim zajednicama sa lokalnim varijacijama očuvanim samo u usmenoj tradiciji. Kasnije se mnogi sefardski molitvenici objavljuju u Beču i bivaju namenjeni zajednicama na Balkanu.

U današnje vreme koriste se molitvenici orijentalno-sefardskog karaktera, edicije iz Livorna iz XIX veka ili pak molitvenici sa kabalističkom običajima i ritualima. U većoj meri razlikuju se samo liturgija španskih i portugalskih Sefarda od ostalih jer predstavlja stariji i autentičniji tekst od varijanti liturgija zajednica istočnih Sefarda (koje se međusobno razlikuju veoma malo), ima manje kabalističkih dodataka, a pokazuje i određene italijanske uticaje.

Razlika između svih ovih varijanti postoji samo na nivou detaljnosti formulacije teksta (umetanje ili izostavljanje rečenica, pasusa itd); strukturalno svi sefardski rituali veoma su slični.[7]

Ladino

El Avenir Ladino Newspaper
El Avenir, novine na ladinu

Ladino je varijetet koji je korišćen u pisanim religijskim tekstovima i pod velikim je uticajem hebrejskog, kojim su govorili Sefardi na Iberijskom poluostrvu do XV veka. Često se meša sa đudeo-espanjolom. To je varijetet koji je korišćen u svim ostalim domenima: kuća, ulica, javni život unutar zajednice, itd.

Ladino je pretklasični španski sa strukturalnim i leksičkim pozajmljenicama iz jezika sa kojima su Sefardi dolazili u kontakt (turski, grčki, srpski, bugarski).

Bio je pisan hebrejskim alfabetom, pismom Raši, a od XX veka latinskim alfabetom.

Danas se ladino govori u nekim delovima Izraela, a broj govornika je nepoznat. U Izraelu danas postoje dve radio-stanice na ladinu, kao i časopis Aurora.

Ladino je jezik Sefarda, Jevreja proteranih iz Španije i Portugalije, koji su se naselili i kod nas, tj. u Otomansku imperiju u XVI veku, i njihovih potomaka. Reč ladino potiče od reči enladinar, što znači prevođenje sa hebrejskog na španski jezik. Postoje dva dijalekta ladina koji se dele po tome odakle su došli ljudi koji ga govore:

  1. Istočni ladino se govorio u Turskoj i na Rodosu.
  1. Zapadni ladino se govorio u Grčkoj, Makedoniji, Bosni, Srbiji i Rumuniji i predstavlja očuvane karakteristike jezika severne Španije, Katalonije i Portugalije.

Ladino rečnik ima stotine starih španskih reči koje su nestale iz današnjeg govornog jezika, a takođe uključuje mnoge reči koje su preuzeli od lokalnog jezika iz krajeva gde su se Jevreji tada naseljavali.

Gastronomija

Albóndiga - Cruda
Albóndiga, poznato sefardsko jelo

Odlike sefardske gastronomije usko su povezane sa verskim običajima judizma i može se reći da čine sastavni deo mediteranske kuhinje zbog upotrebe sastojaka iz te zone Evrope, sa primesom misticizma u izradi nekih od tradicionalnih recepata. Sadrži jasan uticaj arapske kuhinje i vremenom stiče neke odlike turske kuhinje.

Sastojci koji se koriste u ovoj kuhinji u skladu sa pravilima Kašruta, koji je jasno odredio koji sastojci su dozvoljeni ili zabranjeni u sastavu jela i kakve se mešavine se mogu praviti. Bez obzira na to, svi sastojci iz mediteranske kuhinje koji nisu zabranjeni se koriste. Glavni sastojak su žitarice, u obliku hleba. Suvo, mahunasto povrće je drugo po važnosti. Žitarice su se najčešće koristile za pravljenje hleba ili u kašama. Hrišćani i Jevreji više su voleli da spremaju hleb neko kaše, dok su Mavari više voleli guste supe. Pšenica i ječam su bili uobičajeni, kukuruz u manjim količinama, s obzirom da se uzgajao samo u zoni Levante. Hleb koji su Sefardi pravili razlikovao se od hrišćanskog u upotrebi fermentacije smese pri korišćenju kvasca. Sefardski hleb je bio hleb bez kvasca (pan ázimo), nije vršio fermentaciju i bio je suvlji i manje sunđerast i šupljikav nego hrišćanski. On je i dalje veoma zastupljen u sefardskoj kuhinji. Za najomiljenije povrće se može reći da je bio plavi patlidžan. U La cantiga de las berenjenas navedeno je trideset i pet načina za njegovo pripremanje.

Pescado frito diverso
Pržena riba, česta u ishrani Sefarda

Od povrća su još koristili i kupus, kiseli kupus, spanać, artičoke, rotkve, celer i repa. Većina ovog povrća koristila se za pravljenje gustih supa, zajedno sa ribom ili mesom. Beli luk i crni luk karakteristični su i veoma zastupljeni. I hrišćani i Sefardi su hranu pripremali s maslinovim uljem. Dosta su koristili leblebije i pasulj, pogotovo u jelu aldafina, koje se sastojalo od leblebija, pasulja i jagnjetine.

Od voća su najviše jeli pomorandže, jabuke, dinje, breskve, smokve, trešnje, grožđe i banane.

Jeli su jagnjetinu, piletinu, grlice i golubove, iznutrice, dok su teletina ređe. Iz religioznih razloga nisu smeli da jedu svinjetinu i zečetinu. Često su koristili mleveno meso u kuvanju.

Riba je bila česta u njihovoj ishrani, najviše tunjevina, sardine, oslić, mrena i orada. Od riba bilo je zabranjeno jesti jegulje, male ajkule i plodove mora. Riba se spremala na mnoge načine, počevši od pescado cocho (tipičan jevrejski recept, riblji paprikaš sa lukom, plavim patlidžanom, začinjeno biberom i korijanderom), ribljih ćufti, taramo salata, Escabeche, pržena, i tako dalje. Bile su poznate i empanade riblje, pogotovo sa tunjevinom.

Od začina su značajni kim i korijander, šafran, za zaslađivanje cimet, mošus, lavanda i anis.

Jela su pripremana posebnim tehnikama, marinirana u sirćetu i uglavnom su sadržala meso ili ribu. Takođe su karakteristične empanadas i cocidos.[8]

Istaknuti Sefardi

  • Luis Basat – katalonski publicista sefardskog porekla, rođen u Barseloni 6. oktobra 1941. godine. Ukupno je objavio četiri knjige: El libro rojo de la publicidad, El libro rojo de las marcas, Confesiones personales de un publicista i Inteligencia comercial
  • Elena Benaroć – svetski poznata španska modna kreatorka sefardskog porekla
  • Antonio Enrikes Gomes (1601—1661) – španski dramaturg, pecnik i romanopisac, portugalasko-jevrejskog porekla, jednim delom života bio je poznat i pod nazivom Enrike Enrikes de Pas
  • Abraham Mesa – bankar, istaknuti član sefardske zajednice, pomoćnik Simona Bolivara

Galerija

Eliyahu Hanavi Synagogue27 (4)

Sinagoga Eliyahu Hanavi

Old Jerusalem Eliahu HaNavi Synagogue Detail

Detalj iz sinagoge Eliahu Hanavi

Sinagoga de Valencia de Alcántara

Sinagoga u Valensiji

En el parque Maria Luisa

Park Marije Luise u Španiji

Calle juderia

Jevrejska četvrt

Bitolya Ladino Jewish club

Ladino jevrejski klub u Bitolju

Vidi još

Reference

  1. Hassan, Iacob M., Izquierdo Benito, Ricardo: Sefardies: Literatura y lengua de una nacion dispersa, Cuenca: Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha (2008). str. 250-345
  2. Gaon, Aleksandar: Španski Jevreji južnoslovenskih zemalja, Savez jevrejskih opština Jugoslavije, Beograd, (1992). str. 8–10
  3. Deretić, Jovan: Kratka istorija srpske književnosti, Svetovi, Novi Sad, (2001). str. 65
  4. El legado de Sefarad <http://cvc.cervantes.es/artes/sefarad/sefardita/libros.htm> Centro Cultural Cervantes, 1997; Benito Ladenheim, Manuscritos hebreos ilustrados <http://www.milimcultural.com.ar/articulos/manuscritos.htm>, Milim Cultural, 2007. Pristupljeno 8. 12. 2013.
  5. Shalom Sefarad <http://shalom-sefarad-main.blogspot.com.es/> Pristupljeno 5. 12. 2013.
  6. El legado de Sefarad <http://cvc.cervantes.es/artes/sefarad/sefardita/libros.htm> Centro Cultural Cervantes, 1997; Benito Ladenheim, Manuscritos hebreos ilustrados<http://www.milimcultural.com.ar/articulos/manuscritos.htm>, Milim Cultural, 2007. Pristupljeno 8. 12. 2013.
  7. Vidaković, Krinka: Kultura sefardskih jevreja na jugoslovenskom tlu XVI-XX vek, Svjetlost, Sarajevo (1990). str. 120-135
  8. Baruh, Kalmi: Selected Works on Sephardic and Other Jewish Topics, Shefer Publishers, Moshe David Gaon Center for Ladino Culture, Jerusalim, Izrael, 2005. i (2007). str. 48-60

Literatura

  • Deretić, Jovan: Kratka istorija srpske književnosti, Svetovi, Novi Sad 2001.
  • Gaon, Aleksandar: Španski Jevreji južnoslovenskih zemalja, Savez jevrejskih opština Jugoslavije, Beograd 1992.
  • Vidaković, Krinka: Kultura sefardskih jevreja na jugoslovenskom tlu XVI-XX vek, Svjetlost, Sarajevo 1990.
  • Soldatić, Dalibor; Donić, Željko: Svet hispanistike, uvod u studije, Zavod za udžbenike, Beograd 2011.
  • Baruh, Kalmi: Selected Works on Sephardic and Other Jewish Topics, Shefer Publishers, Moshe David Gaon Center for Ladino Culture, Jerusalim, Izrael, 2005. i 2007.
  • Hassan, Iacob M., Izquierdo Benito, Ricardo: Sefardies: Literatura y lengua de una nacion dispersa, Cuenca: Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha 2008

Spoljašnje veze

Aškenazi

Aškenazi (hebr. אַשְכְּנַזִים, doslovno: "Nijemci") su Židovi, čiji preci potječu iz Sjeverne, Srednje ili Istočne Europe, za razliku od Sefarda iz Španjolske i Sjeverne Afrike.

U Bibliji se spominje riječ "Aškenaz": "Ovo je povijest Noinih sinova: Šema, Hama i Jafeta, kojima su se rodili sinovi poslije Potopa. Sinovi su Jafetovi: Gomer, Magog, Madaj, Javan, Tubal, Mešak, Tiras. A sinovi su Gomerovi: Aškenaz, Rifat i Togarma." (Postanak, 10, 1-3) U srednjovjekovnoj rabinskoj književnosti pojam "Aškenaz" počeo se primjenjivati na Njemačku. Znanstvenici se razilaze, kad je u pitanju porijeklo Aškenaza. Prema predvlađujućoj teoriji, Karlo Veliki pozvao je mediteranske Židove, da nasele njemačke teritorije (oko 800. godine). Ovi Židovi postepeno su se pomicali na istok prelazeći u Poljsku, pogotovo nakon Lutherovih nastojanja, da protjera Židove iz njemačkih krajeva. Do 1600. godine Poljska je postala mjesto najmasovnijeg židovskog naseljavanja. Također u gradovima u Bjelorusiji, Aškenazi su činili polovicu ili većinu stanovništva. Sjedinjene Američke Države su u 19. i 20. stoljeću, zahvaljujući njihovom doseljavanju postale aškenaski centar, gdje su već otprije postojale zajednice španjolskih Židova.

Aškenazi su prije kulturna nego geografska skupina židovskog naroda. Srednjovjekovni Aškenazi bili su u manjoj mjeri sekularni od Sefarda, smatrajući izučavanje Talmuda vrijednijim od filozofske spekulacije. Njihovi najznačajniji intelektualci bili su talmudisti oskudnog svjetovnog obrazovanja; njihov misticizam nije posjedovao apstraktnost sefardskog kabalizma, već je naglašavao magijska bajanja i formule. Aškenaske zajednice ponosile su se svojom spremnošću na mučeništvo, pogotovo za vrijeme križarskih ratova i kozačkih ustanaka, kritizirajući one Židove, koji su se radije pokrstili, nego da umru za vjeru. U liturgijskom pogledu, aškenaski ritual razlikuje se od sefardskog po tekstu i redoslijedu, mada je osnovni zakon ostao isti. Što se tiče jezika, Aškenazi su prihvatili jidiš. Iz ovih se razlika u kulturi, jeziku i običajima često rađalo rivalstvo, koje je ponekad onemogućavalo suradnju u drugim područjima. Danas se ta netrpeljivost može vidjeti u Izraelu, gdje Aškenazi imaju političko i ekonomsko rukovodstvo, dok je većina stanovništva sefardskog porijekla. Izraelski predsjednici uglavnom su Aškenazi.

Europski Židovi obično su bili izolirani u fizičkim i društvenim getima, ali su te ograde počele nestajati u 17. i 18. stoljeću, kada je povećana ekonomska razmjena dovela do veće društvene i kulturne pokretljivosti. Europske vlade su ovaj proces unaprijedile dajući Židovima građanska i politička prava u 19. stoljeću. Društvena i vjerska akulturacija postala je simbol emancipacije, dok je reforma religije, pa čak i prelazak u drugu vjeru, postala uobičajena pojava. No, i pored toga, ostala je ona optužba po kojoj aškenaski Židovi predstavljaju strani element u europskoj politici.

Izražen antisemitizam u Europi u 19. stoljeću poticao je iseljavanje u Sjedinjene Američke Države i rađanje cionizma. Holokaust je praktički uništio židovske zajednice u Europi; preživjeli danas žive uglavnom u Sjevernoj Americi, Izraelu i u zemljama bivšeg SSSR-a. Manjih zajednica ima u Južnoj Americi, Velikoj Britaniji, Skandinaviji, Australiji i Južnoj Africi.

Iako je u 11. stoljeću, oni čine tek tri posto svjetske židovske populacije na vrhuncu u 1931, Aškenazi Židovi su činili 92 posto svjetskih Židova. Danas oni čine oko 80 posto Židova u svijetu. Većina židovskih zajednica s duljom povijesti u Europi su Aškenazi, s iznimkom onih koje su povezani s mediteranskom regijom.

Veliki dio Aškenaza je doživio pogrom tijekom Drugog svjetskog rata, a preživjeli su se većinom odselili u SAD a manji dio u Izrael.

Poznati aškenaski Židovi su: Albert Einstein, Anne Frank, Gustav Mahler, Sigmund Freud, Golda Meir, Franz Kafka, Heinrich Heine, George Gershwin, Marc Chagall, Shimon Peres, Isaac Asimov i dr.

Bosna i Hercegovina

Bosna i Hercegovina (akronim BiH), država u jugoistočnom dijelu Europe, smještena na zapadu Balkanskog poluotoka. Sa sjevera, zapada i juga graniči sa Hrvatskom, a sa istoka sa Srbijom i Crnom Gorom. Glavni grad zemlje je Sarajevo. Međunarodno priznanje je dobila 6. travnja 1992. godine odvojivši se od bivše Jugoslavije.

Fariseji

Fariseji ili farizeji su bili jevrejska religijska stranka iz razdoblja drugog Hrama, prethodnici rabinskog judaizma. Nastali su u drevnoj Judeji u doba vladavine Jovana Hirkana (135. – 104. godine pre Hrista).

Tokom 1. veka, fariseji su bili poznati po svojom strogom poštovanju Mojsijevog zakona. Josif Flavije takođe primećuje i njihovu posvećenost učenju, oličenu u Hilelu i Johananu ben Zakaju. Mišna, Talmud i glavni tanaitski izvori predstavljaju glavnu riznicu njihove misli i svedočanstvo oživljavanja jevrejskog života u prvim vekovima naše ere, kada je farisejski judaizam dobio svoj konačni oblik.

Po kazivanjima iz jevanđelja, Isus se često sukobljavao sa farisejima. Ipak, evanđelja su u tome dosta jednostrana, jer ukazuju samo na one aspekte iz predanja o Isusu koji su bili od koristi u sporovima crkve i sinagoge.Fariseji su u hrišćanstvu ponajviše poznati po Isusovoj kritici licemera, te stoga, u prenesenom smislu, "farizej" u hrišćanskom kontekstu označava licemjera.

Jeruzalemski Hram

Hram u Jeruzalemu ili Sveti Hram (hebrejski: בית המקדש, moderni: Bet HaMikdash tiberijski: {{{3}}}) je naziv za nekoliko građevina smještenih na Hramovoj Gori (Har HaBayit) u starom dijelu Jeruzalema. Kroz historiju su na tom mjestu sagrađena dva hrama, a budući Hram igra važnu ulogu u židovskoj eshatologiji. Prema klasičnim židovskim vjerovanjima, Hram (ili Hramova Gora) djeluje kao figurativni "nožac" Božjeg prisustva (Heb. "shechina") u fizičkom svijetu.

Prvi Hram je sagradio kralj Solomon za sedam godina u 10. vijeku pne. (godine 957. pne.). Bio je središte drevnog judaizma. Hram je zamijenio Mojsijev Tabernakul kao i Tabernakule u Shilohui, Novu i Givonu koji su dotada bila središta židovske vjere. Prvi Hram su uništili Babilonci godine 586. pne. Gradnja novog Hrama je započela 535. pne.; nakon pauze je rad ponovno započeo oko 521. pne. a konačno je dovršen 516. pne. te Hram bio posvećen 515. pne. Prema Knjizi o Ezri, ponovnu gradnju Hrama je dozvolio Kir Veliki i odobrio Darije Veliki. Pet vijekova kasnije, ovaj Drugi Hram je dogradio Herod Veliki oko godine 20. pne. Njega su, pak, uništili Rimljani godine 70. n.e. Usprkos toga što je Hram uništen, svi vanjski zidovi još stoje, a dugo se vjerovalo da samo zapadni zid stoji. Po Josifu, dvorišta i stubovi jerusalimskog hrama bili su plod helenske umetnosti. Danas se smatra da način uprave jerusalimskim hramom, opisan u Novome zavetu (uglavnom odnos između vlasti prvosveštenika i sanhedrina), potiče od uprave Ptolomeida.Islamski oltar Kupola Stijene je stajala na mjestu Hrama od kraja 7. vijeka n.e.a džamija al-Aqsa, otprilike iz istog perioda, se nalazi u dvorištu Hrama.

Židovska eshatologija predviđa izgradnju Trećeg Hrama u Jeruzalemu zajedno s dolaskom Mesije, pa zato sljedbenici ortodoksnog i konzervativnog judaizma predviđaju Treći Hram.

Jevreji

Jevreji ili Židovi su narod koji je raspršen u Europi i po svijetu. Nema pouzdanih podataka o vremenu i razlozima doseljavanja u Europu, a povijesni izvori ih spominju od antičkih vremena. Bili su izloženi čestim progonima od kojih je najveći bio Holokaust. U 20. stoljeću, a osobito poslije drugog svjetskog rata naseljavaju se u Palestini gdje osnivaju državu Izrael.

Jevrejska dijaspora

Jevrejska dijaspora ili, rjeđe, jednostavno Dijaspora (hebrejski: Galut גלות, jidiš: Goles) je naziv za prisilna istjerivanja Izraelita iz Zemlje Izrael - područja današnje države Izrael i dijelova Jordana i Libanona - odnosno za jevrejske zajednice u svijetu koje danas postoje kao posljedica tih istjerivanja. Od 1930-ih se u modernom hebrejskom jeziku za dijasporu koristi izraz Tefutzot תפוצות, "rasijani".Kao početak dijaspore se tradicionalno navodi period između 8. i 6. vijeka pne. kada su uništena kraljevstva Izrael i Juda, razoren prvi Hram (cca. 586. pne.), a njihovo stanovništvo poslano u babilonsko ropstvo. Dijaspora se vezuje i uz uništenje Drugom hrama i posljedice neuspjelog Bar Kohbinog ustanka za rimske vlasti nad Judejom u 1. i 2. vijeku.

Jevreji koji su nakon tih događaja protjerani i prodavani u roblje su s vremenom razvili zajednice koje su postale središta proučavanja Tore i judaizma. Od 1948. godine, kada je uspostavljena država Izrael, izraz jevrejska dijaspora se uvriježio kao opis svih Jevreja koji žive njenih granica.

Jevrejska filozofija

Jevrejska filozofija se odnosi na specifičan spoj filozofije i teologije u jevrejskom svijetu. Po mnogima jevrejska filozofija počinje sa Filonom od Aleksandrije (oko 20 pne. - 40). Filon je koristio stoičke tehnike za stvaranje alegorija koje bi transformisale biblijske ličnosti i mjesta u univerzalne simbole i vrijednosti. Iako zadržava određenu tačku gledišta po kojoj je Bog transcendentalan, Filon identifikuje platonski svijet ideja sa umom ili glagolom Božijim, smatrajući Boga nekom vrstom kreativnog posrednika u odnosu na svijet. Ova doktrina logosa je bila od značajnog uticaja na hrišćansku teologiju ali je u isto vrijeme vrlo malo uticala na jevrejsku misao. Rabinski judaizam se striktno ograđivao i čak bio agresivno raspoložen prema bilo kakvom vidu izraza grčke filozofije, uključujući i tekstove Filona.

Tradicija jevrejske filozofske teologije koja koristi Filonove tekstove potiče tek iz 9. vijeka, i tek poslije njihovog prihvatanja u islamskom svijetu. Sadiha Gaon (Saadiha Gaon, 882-942) je uobličio svoje filozofsko djelo preko teoloških traktata muslimanskih teologa koji su branili „slobodu razuma“, odnosno „liberum arbitrijum“ na latinskom.

Jevrejski jezici

Jevrejski jezici označavaju grupu jezika i dijalekata koji su se razvili u raznim jevrejskim zajednicama širom svijeta, a najviše u Evropi, zapadnoj Aziji i Sjevernoj Africi. Najuobičajeniji način njihovog nastanka bilo je posuđivanje hebrejskih riječi fraza - korištenih za izražavanje specifično jevrejskih koncepata - u lokalne govore. Često su se pisali hebrejskim slovima, uključujući blokove koji se koriste u današnjem hebrejskom i raši pismu. Zbog međusobne izloiranosti mnogih jevrejskih zajednica, mnogi jevrejski jezici su zadržali rječnik i lingvističke strukture davno nakon što su one nestale u jezicima od koji su originalno nastali. Najrašireniji od svih jevrejskih jezika razvijenih u dijaspori je jidiš, koji se među Jevrejima govorio više nego ijedan drugi jezik u historiji; Ladino, jezik sefardskih Jevreja koji je u upotrebi bio preko pet vijekova; i judeo-arapska grupa jezika kojom se preko jednog milenijuma govorilo u arapskim zemljama.

Hebrejski je liturgijski jezik judaizma (odnosno leshon ha-kodesh, "sveti jezik"), odnosno jezik na kome su napisani jevrejski sveti spisi (Tanakh), te svakodnevni govor Jevreja kroz vijekova. Do 5. vijeka pne. se hebrejskom kao svakodnevni govor u Judeji pridružio srodni aramejski jezik. Do 3. vijeka pne. Jevreji u dijaspori su počeli govoriti grčki.ž

Hebrejski je kao svakodnevni govor obnovio Eliezer ben Yehuda nakon svog dolaska u Palestinu 1881. Suvremeni hebrejski je danas službeni jezik Države Izrael. Nije se koristio kao maternji jezik od tanajskh vremena, tj. od 200. n.e. Preko šesnaest vijekova hebrejski se koristio gotovo isključivo kao liturgijski jezik, odnosno kao jezik kojim je pisana većina judaističkih knjiga, dok se svakodnevno hebrejski govorilo samo na Sabat. Vijekova su Jevreji umjesto hebrejskog govorili dijalekte jezika oblasti u koje su se doselili, često razvijajući zasebne dijalekte ili stvarajući nove jezike. Jidiš je judeo-germanski jezik koga su razvili Aškenazi koji su migrirali u Centralnu Evropu, a Ladino, također poznat kao Judezmo i Muestra Spanyol, judeo-španski jezik su razvili Sefardi koji su živjeli na Iberijskom poluotoku. Zbog mnogih faktora, uključujući Holokaust nad evropskim Jevrejima, jevrejski egzodus iz arapskih zemalja i masovnu emigraciju jevrejskih zajednica iz drugih zemalja, drevni i zasebni jezici jevrejskih zajednica, uključujući judeo-gruzijski, judeo-arapski, judeo-berberski, krimčakski, Judeo-Malayalam i mnogi drugi su izašli iz upotrebe.

Tri najraširenija jezika među današnjim Jevrejima su engleski, suvremeni hebrejski i ruski. Uz njih se koriste i neki romanski jezici kao francuski i španski.

Jevrejsko groblje u Sarajevu

Jevrejsko groblje u Sarajevu smješteno je u jugozapadnom dijelu Sarajeva, u predjelu Kovačići i Debelo Brdo. Iza praškog ovo je najveći ranonovovjekovni jevrejski sakralni kompleks, a istovremeno jedan od najvrijednijih memorijalnih kompleksa u Evropi. Cijeli kompleks se prostire na površini od 30.000 m2, O nastanku i razvoju groblja do 16. vijeka nema pouzdane dokumentacije, ali se na osnovu podataka protokola Jevrejske općine, 1630. može uzeti kao godina osnivanja ovog groblja.

Groblje je nastalo uz srednjovjekovnu nekropolu stećaka na lokalitetu Borak uz stari kamenolom na Šatoriji iz koga je vađen kamen kako za srednjovijekovne stećke, tako i za jevrejske nadgrobnike. Sefardi na ovom prostoru stvaraju jedinstvene nadgrobnike kakvih, po njihovim domomorfnim oblicima i simboličkoj motivici, nema među jevrejskim spomenicima nigdje u svijetu.

U sklopu groblja nalaze se i grobljanska kapela, spomen-kosturnica iz 1952. godine, spomenik žrtvama ustaškog terora, aškenaska kosturnica iz 1962. godine, spomen-kosturnica uz aškenasku kosturnicu, česma i ograda. Sve zajedno kao grobljanska cjelina je proglašeno Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2. septembra 2004. godine.

Najstariji sačuvani nadgrobni spomenik na ovom groblju pripada prvom sarajevskom rabinu. Na prsima njegovog stećka piše:

Pored njega, ispod 3.850 spomenika počivaju porodice: Abinun, Albahari, Altarac, Atijas, Baruh, Daniti, Danon, Finci, Gaon, Kabiljo, Kajon, Kalderon, Kamhi, Katan, Konforti, Kunorti, Levi, Maestro, Montilja, Ovadija, Ozmo, Pardo, Pesah, Pinto, Salom. A najveći i najteži spomenik pripada pokojnom Samuelu Pinti.

Ješiva

Ješiva (hebrejski: ישיבה - sjedenje) je talmudska škola za mlade Jevreje koju pohađaju osobe od najmlađe dobi do ranih 20-ih.

Ješive potiču iz jevrejskih obrazovnih institucija razvijenih još u drevnom Izraelu i Babiloniji. Suvremeni oblici ješive su se, pak, razvili na području današnje Litve krajem 19. i početkom 20. vijeka. Rani hasidski pokreti se sa tim reformama nisu slagali, pa su se razvile posebne jevrejske škole, odnosno više različitih vrsta ješiva. Danas najviše ješiva ima u Izraelu, SAD, Argentini i Mađarskoj.

Proučavanje Talmuda se smatra jednom do vjerskih dužnosti svakog mladog Jevreja. Ono se obavlja u parovima po dva učenika, a također se održavaju predavanja.

Judaistika

Judaistika (iz njem. Judaistik, prema lat. iudaismus) je naučna disciplina koja se bavi proučavanjem jevrejske historije, religije, filozofije, jezika i književnosti. Termin judaistika prvi je upotrijebio L. Zunz 1823. godine. Istaknuti stručnjaci koji su pridonijeli razvoju discipline su N. Krochmal na polju književnosti, S. J. Rapoport u sferi historije, S. D. Luzzato u domeni hebrejskog jezika, te A. Berliner, I. Loeb i S. Schechter. Tokom 19. i 20. vijeka na značajnijim univerzitetima u Njemačkoj, Britaniji, Francuskoj i Sjedinjenim Državama utemljene su katedre za judaistiku, a od sredine 20. vijeka također su osnovani jevrejski univerziteti i rabinski seminari u Izraelu. Judaistika je bitno pridonijela prosvjećivanju Jevreja i njihovoj emancipaciji.

Rabin

Za ostala značenja, v. Rabin (razvrstavanje).Rabin (jev/heb; rabi — "moj učitelj") znači naučnik ili mudrac, naime — rukopoloženi tumač Biblije i Usmenog nauka. Izraz je verovatno nastao u Palestini početkom 1. veka i primenjivan je na svaku onu osobu čije je poznavanje rabinske književnosti bilo dovoljno da joj omogući odlučivanje o pitanjima jevrejskog zakona. Institucija profesionalnog, plaćenog rabina nastala je tek u poznom srednjem veku, kada su rabini postavljani za verske vođe zajednica i kada se od njih očekivalo da sve svoje vreme posvete aktivnostima zajednice, što se uglavnom ogledalo u odlučivanju o svim pitanjima s područja jevrejskog zakona, obavljašu sudijske uloge u civilnim i krivičnim slučajevima, vođenju ješive i nadgledanju raznih verskih ustanova, kao što su ritualno klanje, sistem osnovne škole, ritualna kupatila itd. Sve do 19. veka, držanje propovedi nije predstavljalo glavnu delatnost rabina.

Status rabina sticao se tek posle dugogodišnjeg izučavanja Talmuda i rabinskih kodeksa i polaganja ispita kod rabina visoko cešenih po svojoj učenosti i pobožnosti. U 19. veku, u zapadnoj Evropi i u Sjedinjenim Američkim Državama osnovani su rabinski seminari i ustanove čija je specifična namena bila obučavanje rabina. Uloga savremenog rabina, koji je obično diplomirao na univerzitetu i rabinskom seminaru, sasvim je drugačija od uloga rabina iz vremena pre 19. veka, pogotovo kod američkih Jevreja. Izuzev u slučaju nekih ortodoksnih rabina, njegova glavna delatnost više nije delatnost pravnog stručnjaka i sudije. U njegovom domenu takođe nije da nadgleda mrežu verskih institucija koja obuhvata celokupnu zajednicu. Umesto toga, on služi kao duhovni vođa verske zajednice ili sinagoge, i veliki deo njegovog vremena posvećen je vođenju službe i propovedanju, obrazaovanju mladih i odraslih, činodejstvovanju pri venčanjima i sahranama, savetovanju, međuverskim delatnostima, učestvovanju u dobrotvornim organizacijama zajednice itd.

Postavljenje rabina u ortodoksnom judaizmu obavlja ješiva ili, u nekim slučajevima, onaj rabin koji je, zahvaljujući svojoj učenosti, stekao pravo da postavlja druge.

U konzervativnom judaizmu, to obavlja seminar; neki konzervativni rabini nastoje da dobiju i ortodoksno postavljenje.

U reformističkom judaizmu, postavljenje vrši priznata teološka škola. U svim tim ograncima postoje rabini koje su postavile teološke škole iz drugih zemalja.

Danas i veliki broj žena služe kao rabini u reformističkim i rekonstrukcionističkim kongregacijama.

Rekonkvista

Rekonkvista (španj.: Reconquista) predstavlja pokret Španjolaca i Portugalaca kako bi protjerali Maure (islamske Arape) s Pirinejskog poluotoka, odnosno kako bi ga ponovno osvojili, što je u stvari i značenje španjolske riječi "Rekonquista". Uzrok Rekonkviste bio je prodor Maura u Europu koji su 714. godine zauzeli veći dio poluotoka, a njihov dalji prodor zaustavlja tek Karlo Martel kod Toursa 732. godine. Sama Rekonkvista počinje 718. godine oslobođenjem Galicije i Leona, odnosno Pelayovom pobjedom kod Covadonge 722. godine, a okončava se 1492. godine kada je osvojen Granadski emirat, zadnje maursko uporište u Europi.

Rekonkvista, u vjerskom pogledu, predstavlja sukob između kršćanstva, odnosno katoličanstva sa jedne i islama sa druge strane, koji se okončao potpunim nestankom islama sa prostora zapadne Europe.

Saduceji

Saduceji su židovska religiozno-politička stranka u doba rimske vlasti. Prvi put se kao organizirana stranka pojavljuju u doba Ivana Hirkana (135-104. pne.). Nestaju nakon razaranja Hrama u Jeruzalemu 70. n.e.

Imali su veliki politički uticaj i u vreme grčke vlasti imali su u svojim rukama i duhovnu i svetovnu vlast. Za sadukeje je karakteristično grkofilstvo u kulturi. Ispunjavali su samo ono što je pisano u zakonu. Odbacuju zagrobni život. Javljaju se kao oponenti i politički protivnici fariseja.

Sameh

Sameh (סמך) je 15. slovo hebrejskog pisma i ima brojčanu vrijednost od 60. Izgovor Sameh-a je identičan s hebrejskim slovom Šin.

Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine

Zemaljski Muzej Bosne i Hercegovine u Sarajevu je najstarija muzejska institucija u Bosni i Hercegovini, osnovana 1888. godine, za vrijeme Austro-Ugarske vladavine. U početku je muzej bio smješten u neuslovnim prostorijama, da bi regulacionim planom iz 1909. godine načinjena skica muzeja i predviđena njegova izgradnja u središnjem dijelu grada Sarajeva, na današnjem Trgu Bosne i Hercegovine. Arhitekt Karlo Paržik je uradio projekt za zgradu muzeja, koja se sastoji od četiri zasebna paviljona, međusobno povezana terasama, sa unutrašnjim atrijom gdje je smještena botanička bašta . Zgrada je rađena u neorenesansnom stilu. Interesantno je da je to jedina zgrada muzeja u jugoistočnoj Evropi koja je namjenski građena za tu svrhu.

Zemaljski muzej u Sarajevu je u toku svog gotovo stogodišnjeg postojanja uspio sakupiti dobar dio kulturnog nacionalnog nasljeđa zemlje i svih njenih naroda. Eksponati su razvrstani po odjeljenjima (arheološko, etnološko i odjeljenje prirodnih nauka) u nekoliko različitih zbirki (folklorna, numizmatička, prirodoslovna, prahistorijska, antička i druge), a najznačajniji muzejski eksponat je poznata sarajevska Hagada, tradicionalna jevrejska knjiga, koju su Sefardi donijeli u Sarajevo po svome izgonu iz Španije.

Muzej je teško oštećen u toku posljednjih ratnih sukoba u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995.

Iako je problem nepotpunog i neblagovremenog finasiranja bio evidentan kroz poslijeratne godine operacije muzeja, 13. oktobra 2004. muzej je zvanično zatvoren za javnost na neodređeno vrijeme zbog nedostatka finansijskih sredstava za njegovo normalno funkcioniranje.

Zemlja Izrael

Erec Izrael (hebr. ארץ־ישראל [Eretz Yisrael — Erec Jisrael] — „Zemlja Izrael“, skrać. א"י) se odnosi na zemlju koja je činila drevne kraljevine Izraela i Judeje (Sveta Zemlja). Ova teritorija obuhvata savremeni Izrael, Zapadnu obalu i Pojas Gaze, kao i delove savremenog Jordana, jugozapadne Sirije i južnog Libana.

Tokom britanskog Mandata u Palestini, naziv Erec Izrael je bio deo zvaničnog naziva teritorije kada je pisan hebrejski. U savremenom kontekstu, ovim terminom označavaju se samo teritorije koje su bile pod Mandatom, odnosno Izrael, Zapadna obala i Pojas Gaze, i nekada Transjordanija (danas Kraljevina Jordan).

Šabat

Šabat (hebrejski: שבת, shabbāt) blagdan je Jahvinog saveza sa Židovima. On je sedmi dan u tjednu, dan veselja i odmora. Prema biblijskom izvještaju, Bog je šest dana stvarao svijet, a sedmi se dan odmarao.

Šabat počinje petkom uvečer, a traje do subote uvečer. Petkom se uređuje dom i spravljaju jela. Nakon službe u sinagogi gdje se čita iz svitka Tore, pale se svijeće i priprema svečani ručak. Taj dan svi provode u krugu obitelji.

( Pnz 5, 12)

Uz šabat postoji i subotnja godina, jer po židovskom zakonu i zemlja ima pravo na počinak. Te se godine svako polje ostavlja na ugaru, a ono što raste na njemu (poput maslina i grožđa) namijenjeno je siromasima.

Židovi u Hrvatskoj

Židovi u Hrvatskoj predstavljaju zasebnu nacionalnu i vjersku skupinu kojoj su u Republici Hrvatskoj zajamčena sva vjerska i nacionalna prava. Svoje korijene vuku iz starog i srednjeg vijeka, a kroz povijest su dali doprinos razvoju hrvatskog gospodarstva i građanstva, kao i hrvatskoj znanosti i kulturi.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.