Rimski Senat

Senat je u starom Rimu prvobitno bilo savetodavno veće kralja koje je opstalo i nakon ukidanja monarhije. Najranije zabeleženi broj članova senata u istorijskim izvorima jeste 300. Sula je taj broj povećao na 600, Julije Cezar na 900, a Oktavijan Avgust ga ponovo smanjio na 600.

Drevni Rim
Roman SPQR banner

Članak je dio serije:
Politika i upravaDrevnog Rima


Periodi
Rimsko Kraljevstvo
753. pne.510. pne.

Rimska Republika
510. pne.27. pne.
Rimsko Carstvo
27. pne.476. n.e./1453

Principat
Zapadno Carstvo

Dominat
Istočno Carstvo

Redovni magistrati

Konzul
Pretor
Kvestor
Promagistrat

Edil
Tribun
Cenzor
Guverner

Izvanredni magistrati

Diktator
Magister Equitum
Konzularni tribun

Rex
Triumviri
Decemviri

Titule
Imperator

Legatus
Dux
Officium
Praefectus
Vicarius
Vigintisexviri
Lictor

Magister Militum
Imperator
Princeps senatus
Pontifex Maximus
Augustus
Caesar
Tetrarh

Institucije i pravo
Rimski Ustav

Rimski Senat
Cursus honorum
Rimske skupštine
Kolegijalnost

Rimsko pravo
Rimsko državljanstvo
Auctoritas
Imperium


Druge države

Sastav senata

Senat je možda postojao u doba rimskog kraljevstva i služio kao kraljevo savetodavno telo. Njegovo ime ukazuje na to da je prvobitno bio sastavljen od starijih ljudi (senes), čiji su starost i znanje svakako bili visoko cenjeni u društvu koje još nije u potpunosti dostiglo stepen pismenog društva. Tokom republike senat su činili članovi vodećih porodica. Njegova veličina u doba rane republike nije poznata. Antički izvori kazuju da je tokom srednje republike brojao 300 članova.

Rimski se senat prvobitno popunjavao isključivo patricijima. Poreklo i značaj razlike između patricijskih i plebejskih senatora još uvek je nejasan, ali zna se da je plebejcima članstvo u senatu postalo dostupno do druge polovine 5. veka st. e. Članovi senata u istorijsko doba nazivali su se patres conscripti (= "oci i dopisani"), a analističko objašnjenje za taj izraz jeste da su prvobitni patricijski senatori bili patres, dok su plebejski senatori bili conscripti, dakle dopisani članovi.

Članstvo u senatu bilo je doživotno, ali je u doba republike bilo ograničeno ovlaštenjem cenzora da neugledne članove isključe iz senata. U doba rane republike (509–280) članove senata postavljali su konzuli, a kasnije cenzori. Krajem 3. veka st. e. prvenstvo pri izboru novih članova senata imali su kurulni magistrati, a Sula je odredio da kvestori automatski ulaze u članstvo senata. Tako je senat praktično postao skup bivših magistrata. Senatori za svoj rad nisu dobijali nikakvu platu, jer je njihova funkcija, kao i sve magistrature, smatrana za "čast" (honor). Premda je tek Oktavijan Avgust uveo imovinski cenz po kome su kandidati za članstvo u senatu morali posedovati imovinu u vrednosti od najmanje milion sestercija, senatori su i pre toga uglavnom bili imućni ljudi iz uglednih porodica.

Doba republike

Maccari-Cicero
Ciceron u senatu drži govor protiv Katiline, sa freske iz 19. veka

Zahvaljujući svojim ovlaštenjima i stalnošću članstva, senat je u praksi funkcionisao kao de facto kolektivni šef države. Pripremao je predloge zakona koji su se na usvajanje podnosili skupštinama, a njegove vlastite rezolucije (decreta ili senatus consulta) imale su u određenom stepenu praktičnu snagu, iako možda ne i formalno zakonsku jer su narodni tribuni mogli uložiti svoj veto. Sudska vlast senata ogledala se u njegovom pravu da osniva posebne sudske komisije. Upravljao je državnim finansijama, postavljao namesnike provincija i jedini u državi imao pravo da definiše i sprovodi spoljnu politiku Rima. Senat je takođe nadgledao kultove državne religije.

Senatske sednice održavane su ili u Kuriji (Curia) na Rimskom forumu ili na nekom drugom posvećenom mestu udaljenom jednu milju od grada. Prvo godišnje zasedanje uvek je bilo u hramu Jupitera Kapitolskog. U raspravi svaki senator se pitao za mišljenje i to prema svom položaju tako da su prvi govorili cenzori, zatim konzuli, pretori, edili itd. Senator koji se u ovom popisu nalazio na prvom mestu nazivao se princeps senatus (= "prvak senata").

Pošto je senat bio popunjen bivšim magistratima, nije dolazilo do sukoba između magistrata koji su bili na dužnosti i samoga senata, a senat je u načelu imao čvrstu kontrolu nad magistratima i uglavnom ih je koristio kao sredstvo za sprovođenje vlastite politike. Do propasti republike došlo je u trenutku kada je senat izgubio kontrolu nad moćnim pojedincima koji su imali podršku svojih vojnih trupa.

Doba carstva

Po uspostavljanju principata senat je izgubio svoju suverenu moć, ali je zadržao neke važne funkcije. Avgust se trudio da upravu nad državom deli sa senatom. Senat je zadržao i upravu nad nekim provincijama, te nad državnom blagajnom (aerarium). Odluke senata (senatus consulta) imale su snagu zakona i nisu ih morale potvrditi skupštine. Sudska ovlašćenja senata bila su osnažena i uvećana. Međutim, zahvaljujući delom i vlastitoj neefikasnosti, moć senata postepeno je umanjivana.

Senatus consultum ultimum

U teškim vanrednim okolnostima senat je donosio tzv. "poslednju odluku senata" (sentaus consultum ultimum), koja je konzulima davala ovlaštenje da upotrebe silu kako bi zaštitili državu i koja je suspendovala pravo priziva na narod (ius provocationis). Uobičajena forumala je glasila: dent operam consules ne quid detrimenti res publica capiat (= "neka se konzuli postaraju za to da država ne pretrpi nikakvu štetu"). Ovakva je odluka prvi put doneta 122. st. e. da bi se suzbio reformski pokret Gaja Grakha, a takođe je upotrebljena i protiv Saturnina (100. st. e.) i Katiline (63. st. e.). Poslednji put senat je ovakvu odluku doneo 40. godine st. e. protiv akcija Salvidenija Rufa (Salvidenius Rufus). Populari su uvek dovodili u pitanje zakonsko pravo senata da koristi ovu vanrednu meru.

161. pne.

Godina 161. pne. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U rimskoj državi bila je poznata kao Godina konzulstva Mesale i Strabona (ili, rjeđe, godina 593. Ab urbe condita). Oznaka 161. pne. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina.

Aleksandar Balas

Aleksandar Balas (grčki Ἀλέξανδρoς Bάλας, ? - 146. pne.) je bio vladar Seleukidksog Carstva od 150.pne. do 146. pne. Bio je rodom iz Smirne i sasvim običnog porijekla, ali ga je Heraklid, bivši ministar na dvoru Antioha IV Epifana "prepoznao" kao "izgubljenog" sina bivšeg vladara. Heraklidov motiv je bio da se osveti kralju Demetrije I Soter|Demetriju I Soteru, koji je bio ubio Heraklidovog brata Timarha godine 160. pne. Aleksandar je, uz podršku sestre Laodike, sudjelovao u prevari, a kao legitimnog vladara su ga priznali egipatski kralj Ptolomej VI Filometor i pergamski kralj Atal II Filadelf. Balasa je na kraju kao vladara priznao i rimski Senat. Iako ustanak u početku nije imao uspjeha, godine 150. pne. je kod Antiohije uspio poraziti Demetrija i preuzeti prijestolje. Nedugo potom se oženio za Ptolemejevu kći Kleopatru Teu.

Nakon toga se Aleksandar odrekao državničkih poslova i u potpunosti prepustio razvratu i životnim užicima, dok je kraljevstvom de facto upravljao Ptolemej VI. Takvo stanje stvari je izazvalo nezadovoljstvo, koje je iskoristio Demetrijev sin Demetrije II Nikator i digao ustanak. Ptolemej se smjesta okrenuo protiv svog zeta i podržao Demetrija. Godine 145. pne. je Aleksandar poražen u bitci kod Antiohije, iako je u njoj Ptolemej bio smrtno ranjen. Aleksandar je pobjegao kod Nabatejaca, ali ga je jedan nabatejski princ dao ubiti te njegovu glavu poslao Demetriju.

Arijarat VIII od Kapadokije

Arijarat VIII Epifan (starogrčki: Ἀριαράθης Ἐπιφανής, Ariaráthēs Epiphanḗs; ? - 95. pne.) bio je kralj Kapadokije u dva navrata - od 101. pne. do 96. pne. i 95. pne. Bio je sin kralja Arijarata VI i mlađi brat Arijarata VII. Potonjeg je naslijedio nakon što je ubijen od pontskog kralja Mitridata, koji je na kapadokijsko prijestolje nastojao postaviti vlastitog sina Arijarata IX. Kapadokijsko plemstvo se, međutim, pobunilo protiv pontskog princa i na prijestolje vratilo Arijarata VIII. Mitridat je nakon toga s vojskom provalio u Kapadokiju, prognao Arijarata i na prijestolje vratio svog sina. U dinastijski spor se umiješao i bitinijski kralj Nikomed tvrdeći da pod njegovom zaštitom živi sin bivšeg kralja Arijarata V. Predstavnici sva tri kralja su došla pred rimski Senat koji je godine 95. pne. presudio u korist Arijarata VIII. On je, međutim, ubrzo nakon toga umro, na što je rimski Senat predložio da Kapadokija postane republika. Narod je, međutim, odlučio da novi kralj postane Ariobarzan I.

Curia Hostilia

Curia Hostilia je bilo popularno mjesto održavanja sastanaka rimskog senata na glavnom trgu grada Rima, rimskom Forumu (Forum Romanum). Prema predanju, Curiu Hostiliu je izgradio treći rimski kralj Tul Hostilije (Tullus Hostilius), po čemu je i dobila ime. U ovoj je zgradi ubijen narodni tribun, rimski demagog Lucije Apulej Saturnin. Curia Hostilia je spaljena tijekom rimskih građanskih ratova 52. pne. Obnovljena je u vrijeme diktature Gaja Julija Cezara. Ipak, sastanak senata na kojem je Cezar ubijen (martovske Ide, 15. ožujka 44. pne.), održan je na drugom mjestu --- u Pompejevoj kuriji (Curia Pompeii).

Damnatio memoriae

Damnatio memoriae (latinski za "osude sjećanja") je izraz je koji označava postupak zabrane sjećanja ili "protjerivanja iz javne uspomene".

Oblik javne posmrtne kazne koju je rimski senat mogao izricati povodom izdaje ili neke druge krivice prema Rimskom carstvu. Smisao kazne je bilo brisanje svih tragova sjećanja ili tragova postojanja osobe protiv koje je kazna izrečena.

Damnatio memoriae najčešće je izricano protiv preminulih ili ubijenih rimskih careva. Prvi car protiv koga je izrečena bio je Neron.

Postupak se može naći sve do današnjih dana:

Nakon Drugog svjetskog rata saveznici su odlučili da se većina grobova nacističkih i fašističkih glavešina sakrije. Grob Rudolfa Hessa jedini je poznati grob nekog nacističkog glavešine i zato mjesto okupljanja neonacista.

Nakon što je optužen za izdaju i ratne zločine, Draža Mihajlović je pogubljen i pokopan na nepoznatoj lokaciji. Nakon rehabilitacije Dražinog lika i četničkog pokreta, ne prestaje potraga za njegovim kostima

Početkom 90-ih godina u Hrvatskoj je srušeno preko 3000 antifašističkih spomenika. Postojala su dva glavna načina uništavanja spomenika. Prvo rješenje je bilo preoblikovanje starih spomenika. Dotične su jednostavno napunili novim sadržajima. Prostor je ostao isti, ali su umjesto crvenih zvijezda spomenike ukrasili križevi katoličke crkve, umjesto antifašističkih parola i hvalospjeva partizanskoj borbi pod šahovnicu su bile upisane posvete hrvatskom narodu. Nova spomenička obilježja često su bila postavljena u čast posjeta Franje Tuđmana. Drugi način obračunavanja s prošlošću bio je još direktniji i razorniji. Nepoznati počinitelji jednostavno su spomenike dignuli u zrak ili ih iznakazili i ispisali ustaškim lozinkama. Uz iznimku većeg dijela Istre, nije pošteđen skoro nijedan antifašistički spomenik u Hrvatskoj.

Istovremeno s rušenjem spomenika desio se i knjigocid (kulturocid nad knjigama) proveden od strane Ministarstva kulture koje je zatražilo od škola i knjižnica "čišćenje" nepoćudne literature u kojem je nestalo 2,8 milijuna knjiga. Knjige su "čišćene" po ideološkom ili etničkom ključu pa su uništavane knjige na ćirilici, ekavici, knjige srpskih autora i izdavača, “sumnjivih” Hrvata, lijeve literature... Ljudi i magazini koji su pokušali dignuti glas protiv kulturocida na kraju su bili ti koji su bili optuženi za klevetu.

Dominat

Dominat je moderni naziv sa autokratski oblik vladavine koji je ustanovljen u Rimskom carstvu nakon krize 3. veka i koji je trajao sve do pada Rimskog carstva.

Naziv "dominat" izveden je od latinske reči dominus (= "gospodar"), koja se prvobitno vezivala pre svega za odnos roba i njegovog vlasnika. Taj je naziv pejorativno korišćen za neke careve počev od Julijevaca-Klaudijevaca, ali nije bio zvanična titula, a neki su ga carevi, npr. Tiberije, iskreno prezirali. Pod Dioklecijanom, međutim, ta je titula postala posve uobičajena, pa se ovaj car i smatra osnivačem dominata kao sistema državne uprave.

Prva faza uređenja carske vlasti, poznata pod imenom "principat", koju je karakterisalo formalno postojanje svih ranijih republikanskih ustavnih institucija i običaja, završila se s krizom 3. veka (235–284). Ta je kriza okončana Dioklecijanovim stupanjem na presto. Dioklecijan je ulogu i položaj rimskog cara izmestio iz formalne strukture starih republikanskih ustanova koja je postojala tokom prva tri veka carstva i uveo nov sistem vladavine četvorice, tzv. tetrarhiju. On je takođe odbacio titulu princepsa (princeps) i usvojio otvoreno monarhijski nastup prema državnim činovnicima i svim svojim podanicima.

Možda je značajnije od same titule bilo usvajanje božanskog statusa cara s pratećim nazivom "božanski" (divus). Deifikacija je prvobitno bila posthumna počast koju je preminulom caru dodeljivao rimski senat, ali je kasnije sam car počeo sebi još za života davati zvanje "božanski", a često i članovima svoje porodice.

Istoričari kasne antike, međutim, negiraju da je prelaz sa principata na dominat predstavljao neki oštri rez u istoriji Rimskog carstva. Oni smatraju da se zapravo radilo o postepenoj transformaciji u okviru koje Dioklecijanove reforme, premda značajne, predstavljaju samo jedan od elemenata u toj prelaznoj fazi.

Eduanci

Edui ili Eduanci (latinski: Aedui) je naziv za keltski narod koji je u antici živio na području Lugdunenske Galije, odnosno između rijeka Arar (današnja Saône) i Liger (Loire) u današnjoj Francuskoj.

Bili su poznati kao tradicionalni rimski saveznici, a Cezar ih je godine 58. pne. na početku svojih pohoda oslobodio od sekvanske vlasti. Usprkos toga, godine 52. pne. su se priključili svegalskoj Vercingetoriksovoj pobuni, ali ih je Cezar poštedio. August je dao srušiti njihov glavni grad Bibrakte te umjesto njega podigao Augustodonum (današnji Autun). Godine 21. su se Edui pobunili protiv cara Tiberija, ali je pobunu ugušio Gaj Silije. Usprkos toga, zadržali su svoju pro-rimsku reputaciju, te su za vrijeme cara Klaudija postali prvi galski narod kome je priznato ius honorum, odnosno pravo da se njihove predstavnike bira u rimski Senat.

Na temelju antičkih izvora historičari pretpostavljaju da su Edui zbog bliskih veza s Rimljanima prihvatili ne samo rimsku kulturu, nego se romanizacija odrazila i na političko organiziranje po modelu Rimske Republike.

Filip V od Makedonije

Filip V (grč: Φίλιππος Δ΄) bio je kralj antičke Makedonije od 221. do 179. godine pre Hrista. Bio je predstavnik dinastije Antigonida.

Filip V je bio sin makedonskog kralja Demetrija II i Hrisejide. Demetrije II je 230./229. poginuo u borbi sa Dardancima koji su u to vreme predstavljali opasne severne susede Makedonaca. Filip, koji je u to vreme imao devet godina je formalno nasledio presto, a ulogu njegovog zaštitnika i vladara Makedonije je preuzeo njegov rođak Antigon III Doson. Pokazalo se da je Antigon bio isuviše ambiciozan i 227. se proglasio za kralja i oženio jednu od bivših Demetrijevih žena. Međutim, i on je 221. poginuo u borbi sa balkanskim plemenima, Ilirima ovoga puta, što je otvorilo put osamnaestogodišnjem Filipu.

Kao kralj Makedonije Filip je pokušao da održi staru prevlast njegove kraljevine na Balkanu. U tim nastojanjima naišao je na prepreku u vidu protivljenja helenskih državica i nastupanju nove sile iz zapadnog Sredozemlja-Rimske republike. Na Filipovom dvoru je od 219. boravio Demetrije Faroski, ilirski poglavar koga su Rimljani proterali sa jadranskih ostrva. Nakon Hanibalove pobede nad rimskom vojskom kod Trazimenskog jezera, i potom kod Kane (216. god. pre Hr.), Filip je, po Demetrijevom savetu, ponudio savez moćnom kartaginskom vojskovođi. Makedonske emisare na povratku kući je pak pohvatala rimska flota u vodama nedaleko od Apulije. Rimski senat je tada pojačao brojnost brodova u Jonskom moru plašeći se eventualnog prebacivanja makedonske vojske u Italiju. Pored toga, Rimljani su 211. sklopili savez sa Etolskim savezom, tradicionalnim i ratobornim protivnikom Makedonije. Nakon borbi u toku kojih su i Filip i njegovi protivnici okupili nove saveznike, mir je sklopljen 205. godine. Time je okončan tkz Prvi makedonski rat kojim je Makedoniji priznat položaj dominantne sile na Balkanu, ali je Filip zauzvrat morao da odbaci savez sa Hanibalom.

Nedugo nakon sklapanja mira Rimljani su naterali Filipa da povuče svoju vojsku iz Ilirije. Makedonski kralj je zauzvrat pokušao da proširi svoj uticaj na račun grčkih gradova. Međutim, Heleni su se obratili za pomoć Rimu koji je od Filipa zatražio da prihvati rimski protektorat. Kada je kralj odbio ultimatum, senat je objavio tkz Drugi makedonski rat (200.-196.) Filipu V. Rat je rešen u čuvenoj bici kod Kinoskefala u Tesaliji 197. godine u kojoj su rimske legije, predvođene Titom Kvinkcijem Flamininom porazile staru makedonsku falangu. Nakon toga Flaminin je u Korintu 196. proglasio oslobođenje Helade iako su sada grčki gradovi, iako slobodni od makedonskog uticaja, postali klijenti Rima.

Poslednjih godina vladavine Filip je pažljivo vodio spoljnu politiku pazeći da ne isprovocira novi sukob sa Rimljanima. Ipak, na dvoru se vodila borba oko nasleđa između dva njegova sina Demetrija i Perseja. Demetrije je jedno vreme boravio u Rimu kao ambasador i odatle se vratio kao rimski štićenik. Persej je sa druge strane ubedio oca da Demetrije priprema zaveru i Filip je otrovao svog starijeg sina. Smrt prorimskog kandidata na makedonski presto je otežalo dalje odnose sa Rimom. Filip V je umro 179. godine pre Hrista a njegov naslednik Persej bio je poslednji vladar antičke Makedonije budući da su ga Rimljani porazili u Trećem makedonskom ratu (171.-168.) i pretvorili Makedoniju u rimsku provinciju 146. godine pre Hrista.

Gordijan I

Marko Antonije Gordijan Sempronijan ((159. - 12. travnja 238.) je bio rimski car, poznat kao Gordijan I. Proglasio se za cara u Africi tokom pobune koja je izbila 238. godine, kada je zbačen sa prestola Maksimin Tračanin.

Malo se zna o Gordijanovom životu pre ovog ustanka. Rođen je oko 159. godine. Bio je poreklom iz dobrostojeće familije, koja je verovatno pripadala senatorskom staležu. Poreklo njegove familije treba možda tražiti u Maloj Aziji, u Kapadokiji ili Galatiji. Po jednom nepouzdanom podatku, mladi Gordijan se bavio epskom poezijom.

Možda je Gordijan upravljao provincijom Donjom Britanijom 216. godine. Kasnije je možda bio sufektni konzul, verovatno pod carem Elegabalom. Možda je upravljao i Koile Sirijom, ili je bio komandant jedne legije koja je bila stacionirana blizu Antiohije.

U poslednjoj godini vladavine Maksimina Tračanina Gordijan je bio upravnik Afrike. Tu je izbio ustanak, izazvan visokim porezima koji su se morali ubirati zbog velikih ratova na Dunavu u tom času. Zaverenici su onda proglasili Gordijana carem koji je uzeo kognomen Afrički. Ovaj ustanka je počeo u poznu zimu ili proleće 238. godine.

Čitava rimska Afrika je stala na stranu Gordijana. Ubrzo je i rimski senat priznao Gordijana za cara.

Upravnik Numidije je bio Gordijanov suparnik i stao je na stranu Maksimina Tračanina. Gordijanu je u odbrani mnogo pomogao njegov sin, Gordijan II, naročito u pripremama za odbranu glavnog uporišta Kartagine. Gordijan II je verovatno tada bio proglašen za cara i savladara, ali je stradao u bici. Tada je i Kartagina bila i Gordijan I je počinio samoubistvo.

Uprkos smrti Gordijana I, ustanak protiv Maksimina Tračanina je nastavljen. U Rimu su senatori Pupijen i Balbin proglašeni za careve, a unuk Gordijana I, Gordijan III proglašen je za cezara. Već krajem 238. Gordijan III je ostao jedini car.

Hasmonejci

Hasmonejci ( hebrejski: חשמונאים, Hashmonayim, Audio)

su bili vladajuća dinastija Hasmonejskog Kraljevstva (140–37. pne.), nezavisne jevrejske države. Hasmonejsku dinastiju je ustanovio Simon Makabejac, dvije decenije nakon što je njegov brast Juda Makabejac ("Čekić") porazio seleukidsku vojsku za vrijeme makabejskog ustanka godine 165. pne.. Hasmonejsko Kraljevstvo je preživjelo sljedeće 103 godine prije nego što je zamijenjeno Herodskom dinastijom godine 37. pne. Čak i nakon toga se Herod Veliki osjetio dužnim pojačati legitimitet svoje vlasti oženivši hasmonejsku princezu Marijamnu te likvidiravši posljednjeg muškog hasmonejskog nasljednika u svojoj jerihonskoj palači.

Prema historijskim izvorima u koje se ubrajaju Prva i Druga knjiga o Makabejcima, odnosno prva knjiga Ratova Jevreja autora Flavija Josipa (37–c. 100 AD), Hasmonejsko Kraljevstvo je nastalo nakon uspješnog ustanka Jevreja protiv seleukidskog kralja Antioha IV Epifana, koji je, nastojeći obnoviti autoritet načet rimskom intervencijom u šestom sirijskom ratu, zaveo strahovladu nad Izraelom, opljačkao Jeruzalem i tamošnji Hram, te zabranjivao jevrejske vjerske i kulturne običaje, nastojeći ih zamijeniuti helenističkim.

Zbog svega toga je 167. pne. izbio makabejski ustanak i tako počeo period od četvrt vijeka u kome su Jevreji postepeno stekli nezavisnost, koristeći kolaps Seleukidskog Carstva izazvanog stalnim napadima i jačanjem Rimske Republike i Partskog Carstva. Međutim, isti vakuum moći koji je nagnao rimski Senat da godine 139. pne. priznaju jevrejsku državu je s vremenom iskorišten i od samih Rimljani. Simonovi praunuci Hirkan II i Aristobul II su tako postali figure u posrednom ratu između suprotstavljenih rimskih političara a koji je doveo do toga da kraljevstvo 64. pne. dođe pod starateljstvo rimskog guvernera. Nastavak sukoba u Rimu, koji je eskalirao Osloboditeljski građanski rat|ratom protiv Cezarovih ubica, je omogućio Hasmonejcima da, uz partsku podršku, ponovno steknu nezavisnost. Međutim, ona je vrlo brzo skršena od Marka Antonija. Godine 37. pne. za vladara Judeje je postavljen Herod Veliki koji je on nje napravio rimsku klijentsku državu. Godine 44. n.e. Rimljani su dodatno ograničili judejsku nezavisnost postavivši prokuratore u oblast koju su sve više smatrali svojom provincijom.

Hormizda

Hormizda (latinski: Hormisdas, ? - 6. august 523.) je bio 52. po redu papa, čiji je pontifikat trajao od 20. srpnja 514. do 523. Poticao je iz ugledne porodice, a prije zaređenje imao sina koji će kasnije postati papa Silverije. Za vrijeme tzv. Lateranske šizme je bio pristaša svog prethodnika Simaha. Nakon Simahove smrti je bez ikakvog otpora proglašen papom. Na početku njegovog pontifikata je još uvijek trajala Akakijeva šizma između rimske i bizantske Crkve, kao i Vitalijanov ustanak prilikom koga su Vitalijanu skloni svećenici u zapadnim provincijama Bizanstkog Carstva prihvatili Hormizdu kao svog poglavara, umjesto omraženom mijafizitskom caru Anastaziju I sklonog patrijarha Timotija I. Za vrijeme ustanka je, pak, i Anastazije I pokušavao pregovorima Hormizdu staviti na svoju stranu, a kada to nije uspjelo, protiv njega nahuškati rimski Senat. Te spletke nisu uspjele, jer je Hormizda uživao podršku ostrogotskog kralja Teodorika Velikog. Tek kada je Anastazije I umro u julu 518. godine, a na mjesto cara došao nikejsko-halkedonskom kršćanstvu vjerni Justin I stvoreni su uvjeti za okončanje šizme. Nakon pregovora sa novim patrijarhom Jovanom, šizma je konačno okončana 519. godine. Hormizda je umro četiri godine kasnije.

Kurija

Za ostala značenja, v. Kurija (razvrstavanje).

Kurija (lat. curia, množ. curiae) je izraz koji se u starom Rimu prvotno koristio za upravnu jedinicu u gradu, odnosno označavao dio stanovništva na istoj teritoriji i/li povezan neposrednim krvnim srodstvom. Izraz potječe od starolatinskog izraza "co-viria" koji znači "udruženje ljudi". Uz kurije, rimsko stanovništvo se još dijelilo na centurije (sr) (centuriae; kao osnov za vojne jedinice) i tribe (sr) (tribus). Same kurije su se dijelile na deset dekurija (decuriae). Na čelu svake kurije je bio službenik ili magistrat po imenu kurion (curio). Ta se organizacija, s vremenom, počela širiti i izvan granica Rima, u municipije kojima su upravljali službenici poznati kao kurijali (curiales).

Izraz kurija se, pak, u samom Rimu počeo sve više koristiti i za mjesta na kojima su se sastajale kurije, odnosno njihovi predstavnici, od kojih su najpoznatije starješine od kojih će nastati rimski Senat. Za sjedište Senata se tako počeo koristiti izraz kurija, a od zgrada pod tim imenom su poznate Curia Hostilia, Curia Cornelia i Curia Julia. Kurija je kasnije postala središte carske uprave, koja je s uspostavljanjem kršćanstva dobila i vjerske zadatke. U potonjem obliku se kurije mogu naći i danas u Rimokatoličkoj crkvi kao upravna tijela, a od kojih je najpoznatija Rimska kurija.

Kvestor

Kvestor (lat. quaestor) bio je jedan od magistrata (državnih službenika) u Rimskoj republici.

Kvestori su bili odgovorni za državni trezor i uopšte za sva finansijska pitanja države i vojske. Položaj kvestora možda je ustanovljen još u doba Rimskog kraljevstva. Od oko 420. godine st. e. tributska skupština svake je godine birala četiri kvestora, a od 267. st. e. deset kvestora. Neki od kvestora imali su zaduženja u samom gradu Rimu, dok su drugi pratili rimske vojskovođe kao njihovi finansijski službenici ili su postavljani za namesnike provincija ili za zamenike namesnika.

Kornelije Sula je 81. godine st. e. odredio da kandidat za kvesturu mora imati najmanje 28 godina života ako je patricij, odnosno 30 godina ako je plebejac, te da se izborom za kvestora automatski postaje članom senata. Takođe je ukupan broj kvestora povećan na dvadeset.

Danas visoki policijski službenici u Italiji nose naslov questore.

Lucije Apulej Saturnin

Lucije Apulej Saturnin (Lucius Appuleius Saturninus, ? - decembar 100. pne.) bio je rimski političar iz perioda kasne Republike, poznat kao predstavnik stranke populara i bliski saveznik Gaja Marija. Karijeru je započeo godine 104. pne. kao ispočetka stranački neopredijeljeni kvestor, u čijoj je nadležnosti bila luka Ostija. Kada ga je rimski Senat iznenada smijenio s optimatskim kandidatom Markom Emilijem Skaurom, prešao je popularima. Kada je godine 103. pne. izabran za tribuna, postao je jedan od glavnih Marijevih saveznika i pomogao mu osvojiti četvrti mandat. Kao tribun se istakao zahtjevima za radikalne reforme i vrijeđanjem aristokracije. Nakon Marijevog povratka iz cimbrijskog rata Saturnin je pomogao Mariju osvojiti šesti mandat, a istovremeno je sklopio i savez s popularskim političarom Gajom Servilijem Glaucijom, stvorivši tako jedan od prvih trijumvirata u rimskoj političkoj historiji.

Saturninov radikalizam je, međutim, postepeno doveo do udaljavanja od Marija; Saturnin i Glaucija su, ostavši sami, krajem 100. pne. nastojali svoje pozicije očuvati izborima za tribuna i konzula. Kada je glavni Glaucijin protukandidat Gaj Memije ubijen, za to su optuženi Glaucijini i Saturninovi agenti. Zgrožena Javnost se okrenula protiv Saturnina, a rimski Senat ga proglasio neprijateljem naroda. Gaj Marije, kome je isticao mandat, nevoljko je poslušao nalog i vojnom silom krenuo na Saturnina i njegove pristaše na Rimski Forum|Forumu. Saturnin je poražen, te se sklonio u hram na Kapitolu. Tamo se predao Mariju uz uvjet da mu se poštedi život. Dok su ga sporovodili, bijesni senatori su ga gađali crijepovima, pogodili i ubili.

Marije je zbog sudjelovanja u likvidaciji nekadašnjeg bliskog saveznika izgubio politički kapital, te se na deset godina povukao iz javnog života.

Lucije Kornelije Merula (konzul 193. pne.)

Lucije Kornelije Merula (Lucius Cornelius Merula) je bio rimski vojskovođa i političar, izabran za konzula godine 193. pne. zajedno s Kvintom Minucijem Termom. Za vrijeme mandata je poslan u Cisalpinsku Galiju gdje je uspješno dovršio pohod protiv Boja, ali mu je pri povratku u Rim, zbog teških gubitaka i optužbi za nemar, Rimski Senat|Senat odlučio ne organizirati trijumf.

Rimska Republika

Rimska Republika označava razdoblje državnog uređenja rimske države u vremenu između rimskog kraljevstva (510. pne.) i uspostave rimskog carstva 13. siječnja 27. pne.

Senat

Za ostala značenja, v. Senat (razvrstavanje).Senat je izraz koji u najširem smislu označava zakonodavno, savjetodavno ili (rjeđe) izvršno odnosno sudsko tijelo u nekoj državi ili organizaciji, a koje čine njegovi "najviši" i najugledniji članovi.

Obično se pod time podrazumijeva gornji dom parlamenta u nekoj državi. U historiji je kao takvo tijelo najpoznatiji rimski Senat (latinski: senatus) po kome su svi drugi senati dobili ime. Članovi Senata se zovu senatori i tradicionalno se zbog samog članstva u Senatu smatraju najuglednijim građanima neke države.

Tit

Za ostala značenja, v. Tit (razvrstavanje).Tit, punim imenom Tit Flavije Vespazijan (lat. Titus Flavius Vespasianus, rođen 39. god. n. e., stupio na presto 79. god. n. e., umro 81. godine), bio je rimski car, sin i naslednik Vespazijanov i pripadnik carske dinastije Flavijevaca.

Tit je imao uspešnu vojničku karijeru. Od 61. do 63. godine bio je vojni tribun u Britaniji i Germaniji. Godine 67. pratio je svoga oca Vespazijana, tada jednog od Neronovih vojnih zapovednika, u Judeju gde je bio buknuo veliki ustanak protiv rimske vlasti. Taj su rat Vespazijan i njegov sin uspešno vodili i, kada je 68. stigla vest o Neronovoj smrti, ostali su neosvojeni još samo Jeruzalem i nekoliko utvrda. Kada je Vespazijan proglašen za cara, predao je zapovedništvo nad vojskom svome sinu Titu, koji je nastavio opsadu Jeruzalema i 70. uz pomoć četiri legije konačno ugušio ustanak. Jeruzalem je bio opustošen, a Jerusalimski hram do temelja porušen. Po povratku u Rim Tit je proslavio veličanstveni trijumf, u čiju je uspomenu kasnije podignut velelepni Titov slavoluk. Nakon toga nekoliko puta postavljan je za konzula, a služio je i kao prefekt pretorijanske garde.

Tit je stupio na rimski presto odmah po očevoj smrti 79. godine. Prema svim pisanim izvorima kojima danas raspolažemo, bio je uspešan i voljen vladar, a senatorska tradicija smatra ga jednim od najboljih careva. Prekinuo je suđenja koja su otpočela pod njegovim ocem pod optužbama za izdaju, kažnjavao je doušnike (delatores) i organizovao skupe gladijatorske igre. Za njegove vladavine dovršena je izgradnja Koloseuma, koji je originalno nazvan Flavijevski amfiteatar (Amphitheatrum Flavium), a na Eskvilinu, i to na mjestu gde se nekada nalazila velelepna Neronova palača poznata kao Domus Aurea (Zlatna kuća), podignute su terme poznate pod imenom Titusove terme. Kad je 79. došlo je u Južnoj Italiji do erupcije vulkana Vezuva, u kojoj su propala tri grada u Napuljskom zalivu ― Pompeji, Herkulaneum i Stabija. Tit je utrošio velika sredstva na zbrinjavanje preživelih stanovnika, a dva puta nakon vulkanske erupcije posetio je Pompeje. Tokom njegove vladavine čovek pod imenom Terencije Maksim (lat. Terentius Maximus), poznat kao "Lažni Neron" jer je fizički nalikovao na cara Nerona, pokušao je da organizuje ustanak ali je brzo proteran u Partsku Monarhiju.

Tit je umro 81. po jednom izvoru od malarije, a prema drugom od otrova koji mu je dao ljekar Valens po naređenju Titovog brata Domicijana, koji ga je i nasljedio. Nakon smrti ga je rimski senat bez imalo okolišanja divinizirao.

Veto

Reč veto (veto) dolazi od latinskog, i u doslovnom prevodu znači zabranjujem. Koristi se da se odredi da određena strana jednostrano zaustavlja određenu odluku. Veto znači daje neograničenu vlast da se načine izmene, ali ne daje vlast da se izmene usvoje.

Veto vuče poreklo od rimskih magistrata koji su imali pravo da jednostrano odbiju zakon (lat. lex) koji bi im prosledio Rimski senat. To njihovo pravo se zvalo pravo intercesije.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.