Organizam

U biologiji, organizam jest složeni sustav organa ili sustava organa koji funkcioniraju skladno. Usklađen rad svih organskih sustava osigurava organizmu dovoljne količine hranjivih tvari i kisika koje krv donosi do stanica. Kisik i hrana organizmu osiguravaju potrebnu energiju za pokretanje tijela i rad mozga koji usklađuje rad svih organa. Sustav organa za izlučivanje osigurava oslobađanje nepotrebnih tvari iz tijela, a osjetila primaju podražaje omogućavajući mu vezu s okolišem.

ADME

ADME predstavlja akronim za procese kojima lek podleže od unosa u organizam do eliminacije iz organizma. Odnosi se na oslobađanje (liberacija), resopciju (apsorpcija), raspodelu (distribucija), metabolizam, eliminaciju (ekskrecija, izlučivanje) i odgovor (reakciju) organizma na lek. Discipline koje se bave proučavanjem ovog sistema su biofarmacija (oslobađanje i u manjoj meri apsorpcija), farmakokinetika (apsorpciju, distribuciju, metabolizam i ekskreciju) i farmakodinamika (odgovor organizma i u manjoj meri raspodelu, metabolizam i izlučivanje). Kako oslobađanje leka i odgovor organizma na lek nisu predmet proučavanja farmakokinetike, farmakokinetičari govore o ovom sistemu kao o ADME sistemu.

Alkaloid

Alkaliodi su bazni azotni proizvodi biljaka koji imaju specifično dejstvo na organizam ljudi i životinja i uglavnom su otrovni. Naziv ukazuje da se radi o jedinjenjima bazne prirode (arapski halkali = baza, potaša, te grčki eidos = sličan). Do sada je otkriveno oko 5000 raznih alkaloida, a mnogima od njih, oko 3500, je određena i hemijska struktura. Cvetnice sadrže najviše alkaloida, paprati male količine, dok ih alge i mahovine uopšte ne sadrže. U životinjskim ćelijama alkaloidima su srodni adrenalin, histamintiramin. Nazive alkaloidi najčešće dobijaju po imenu ili vrsti biljke u kojima se nalaze. Svaki alkaloid ima sistematski naziv sa sufiksom –in ili –inum (morfin, morfinum).

Naziv alkaloidi je 1819. g. uveo apotekar Meissner koji je otkrio i alkaloid veratrin. Prvi izolovani čisti alkaloid bio je morfin. Izolovao ga je nemački apotekar Serturner 1806. Desetak godina posle toga, 1817, Robiquet otkriva narkotin, a samo godinu dana kasnije Pelletier i Caventou pronalaze strihnin.

Anabolički steroid

Anabolički steroidi su klasa steroidnih hormona čiji je primarni biološki efekat potenciranje biosinteze proteina. Prirodno, anabolički efekat ostvaruje testosteron, ali je u cilju terapije razvijen niz polusintentskih derivata. To su relativno srodne strukture, derivati androstana ili samog testosterona, koje često pored anaboličkog ostvaruju i androgeni efekat. Utoliko se neki od anaboličkih steroida primenjuju i kao supstituciona terapija androgenima kod zakasnele pojave puberteta kod dečaka, u cilju razvitka sekundarnih polnih karakteristika itd, kao i kod muškaraca koji boluju od hipogonadizma.

Terapija anabolicima je, dodatno, indikovana nakon velikih hirurških zahvata koji predstavljaju značajan stres za organizam, kao i kod pacijanata sa uznapredovalom infekcijom HIV-om, kod kojih se javlja gubitak mišićne mase. Koriste se i, ali sve ređe, za indukovanje rasta kod dece sa poremećajima rasta kao i za stimulaciju koštane srži. Kod žena se primenjuju za značajnim merama opreza, i to predstavnici sa minimalnim sporednim androgenim dejstvom.

Anabolici su predmet zloupotrebe od strane rekreativnih i profesionalnih sportista, koji ih uzimaju u cilju povećanja mišićne mase.

Anaerobni organizam

Anaerobni organizam ili anaerob je organizam kome nije neophodan kiseonik za rast. Takav organizam može da ima negativnu reakciju ili čak da ugine u prisustvu kiseonika, jer bolje izvršava svoje telesne funkcije u odsustvu kiseonika. Anaerobni organizam može da bude jednoćelijski ili višećelijski (poput metazoa ili kompleksnijih organizama kao što su crvi iz dubokog mora). Pojedini paraziti (npr. Trichinella spiralis) imaju anaerobnu respiraciju u infektiranim ćelijama. Neki od uglavnom jednoćelijskih anaerobnih mikroba su protozoe, mada većinu anaerobnih mikroba sačinjavaju bakterije i arheje. Iz praktičnih razloga se dele u tri kategorije:

obligatni anaerobi - kod njih kiseonik izaziva oštećenja

aerotolerantni organizmi - oni ne mogu da koriste kiseonik za rast, ali su tolerantni na njegovo prisustvo

fakultativni anaerobi - oni mogu da rast u sa i bez kiseonika, ali koriste kiseonik kad je dostupanU ljudskim bićina ti organizmi se obično nalaze u gastrointestinalnom traktu. Neke od anaerobnih bakterija proizvode klinički važne toksine (e.g. tetanus).Ne treba mu kisik iz zraka.

Boja

Boja je osjetilni doživljaj svjetlosnog odraza od čestice/objekta.

U vidnom spektru, odnosno skupu boja, koje ljudsko oko može raspoznati, dolaze redom crvena, narančasta, žuta, zelena, plava, ljubičasta. Učestalost (frekvenciju) svjetlosnog vala ispod učestalosti za crvenu boju nazivamo infracrvenim valom. Učestalost svjetlosnog vala iznad učestalosti za ljubičastu boju nazivamo ultraljubičastom bojom. Ljudsko je oko ne zapaža (tada vidimo drugu boju koja je u pozadini), ali je vidni organi nekih životinja zapažaju, poput pčelinjeg oka. Spektar boja se može vidjeti ako snop bijele svjetlosti usmjerimo na prizmu, i tada dolazi do njena rasapa. Infracrveni val se može opaziti na drugi način: nađe li mu se na putu u rasutom spektru toplomjer, temperatura biva povišena - ljudski ga organizam doživljava kao toplinu.

Prva podjela boja je na osnovne i složene. Tri osnovne boje su: crvena, žuta i plava. One se zovu i primarne boje. Tri složene boje dobivaju se miješanjem osnovnih boja: crvena+žuta=narančasta, plava+žuta=zelena i plava+crvena=ljubičasta. Te boje se nazivaju i sekundarne. Tercijarne boje dobivaju se miješanjem primarnih i sekundarnih (npr. plavozelena, žutozelena i dr.).

Druga podjela boja je na tople (crvena, žuta, narančasta) i hladne (plava, ljubičasta, zelena). Tako su podijeljene zato što se u prirodi mogu zamijetiti uz određena toplinska stanja (crveno – vatra, plavo – more). U neutralne boje spadaju smeđa, kavena i sl..

Komplementarne boje su dvije boje od koje jedne nema ni malo u drugoj boji. One se nalaze na suprotnim stranama Ostwaldovog kruga boja. To su: narančasta i plava (zato što narančasta nastaje miješanjem crvene i žute, tj. u sebi nema nimalo plave boje), ljubičasta i žuta, crvena i zelena.

Dugine boje obuhvaćaju spektar šest boja (primarne i sekundarne) koje možemo vidjeti propuštanjem zrake svjetlosti kroz trostranu kristalnu prizmu.

Znanost koja se bavi proučavanjem boja zove se optika.

Debelo crijevo

Debelo crevo (lat. intestinum crassum) je završni deo digestivnog trakta koji se nastavlja na tanko crevo (lat. intestinum tenue). Dužine je oko 2 metra i ima promenljiv dijametar (na početku 8-10 cm, a u nishodnom delu 3-4 cm). Debelo crevo počinje u desnoj bedrenoj jami i pruža se od tzv. ileocekalnog otvora do čmarnog otvora ili anusa.Debelo crevo prihvata iz tankog creva sadržaj iz koga apsorbuje vodu i soli. Osim toga, ono prikuplja nesvarene ostatake koje u procesima vrenja i truljenja pretvara u izmet (feces). U njemu se takođe nalazi mnoštvo bakterija koje imaju sposobnost sinteze vitamina koje organizam apsorbuje.

Endem

Za ostala značenja, v. Endem (razvrstavanje).

Endem (grč. ἔνδημος = "lokalni") je organizam koji je rasprostranjen na određenom, često malom, teritoriju ili akvatoriju.

Endemične mogu biti vrste (najčešća uporaba pojma) ili bilo koja druga taksonomska kategorija. Endemični takson naziva se endemitom. Površina područja (areala) na kojem je endem rasprostranjen može biti veoma mala (područje Velebita za Velebitsku degeniju), ali i veoma velika (kontinent Australija — australski endemiti). Stoga je glavna karakteristika endemizma, u stvari, poklapanje areala nekog taksona sa zemljopisno ili ekološki definiranom površinom (staništem). Centrima endemizma nazivamo ona područja koja imaju relativno veliku zastupljenost endemičnih taksona u odnosu na površinu.

Endemizam je kao pojava najčešće prisutna u izoliranim područjima kao npr. otocima, jezerima, klancima i sl.

Fosil

Fosil (lat. fondere - kopati, fossus - iskopan) je ostatak života iz geološke prošlosti. U srpskohrvatskom jeziku fosili se nazivaju okaminama, jer se radi o životinjskim ili biljnim ostacima koji su petrofisani, odnosno okamenjeni (sačuvani u izvornom položaju i obliku na mjestu gdje je mrtvi organizam odložen). Životinjske kućice mogu biti vremenom otopljene, a prostor koji su ispunjavale u sedimentu ispunjen npr. kalcitom. Izvorni oblik je utisnut u stijenu u fazi njezine dijageneze, tj. prije konačnog petrifisanja, te naknadno ispunjen drugim materijalom. Kod biljaka vrijedi sličan proces, posebno kod utiskivanja ostataka lišća u slojevima lapora, ugljena. Za očuvanje fosilnih ostataka važno je odlaganje organizama u relativno mirnoj, energetski slabo aktivnoj, vodenoj sredini. Zatim da je ta sredina povoljna za očuvanje biološke tvari, a najčešće su to sredine s malo ili potpuno bez kiseonika (anaerobne).

Na kraju, poželjno je da je stupanj dijageneze i novog sedimentanisanja relativno velik u kratkom vremenu, a kako bi se čim prije stvorili uvjeti za povećanje tlaka naliježućih sedimenata, te litifikaciju dubljih naslaga u obliku što više nalik stanju naposredno nakon taloženja. Svi živi organizmi su potencijalni fosili, no sačuvano ih je vrlo malo. Najčešći fosili su tvrdi delovi biljaka i životinja. Meko tkivo je vrlo rijetko fosilisano. Ponekad je znanost o fosilima, paleontologija, izuzetno važna za naše razumijevanje života.

Izlučivanje

Izlučivanje (izlučenje ili lučenje) u biologiji označava proces kojem organizam odvaja suvišnu materiju iz svog tijela. Suvišne tvari su nakon toga najčešće izbačene iz tijela putem eliminacije.Kod sisavaca, na primjer, dva najvažnija procesa izlučenja jesu stvaranje urina u bubrezima, odnosno karbon dioksida u plućima. Urin i karbon dioksid se izbacuju uriniranjem i disanjem. Uz to postoji proces znojenja kojim se iz tijela izbacuje suvišna sol i voda, ali koji također ima svrhu hlađenja organizma.

Izmet nije produkt izlučenja, s obzirom da se ne izdvaja iz krvotoka te nije produkt metaboličkog procesa.

Nutrijent

Nutrijent je hemikalija koja je potrebna organizmu za život i rast, ili supstanca koja se koristi u metabolizmu organizma i koja se unesi iz okoline. Nutrijenti se koriste za formiranje i popravku tkiva, regulaciju telesnih procesa i kao izvor energije. Metodi unosa nutrijenata variraju, dok životinje i protisti konzumiraju hranu i vare je sistemom za varenje, većina biljki unosi nutrijente direktno iz zemljišta kroz korenje ili iz atmosfere.

Organski nutrijenti obuhvataju ugljene hidrate, masti, proteine (ili njihove gradivne blokove, aminokiseline), i vitamine. Neorganska hemijska jedinjenja kao što su dijetarni minerali, voda, i kiseonik se takođe smatraju nutrijentima. Nutrient se smatra „esencijalnim“ ako je neophodno da se unese iz spoljašnjih izvora, bilo zato što organizam ne može da ga sintetiše ili ga formira u nedovoljnim količinama. Nutrijenti koji su potrebni u veoma malim količinama su mikronutrijenti, dok su oni potrebni u velikim količinama makronutrijenti. Dejstvo nutrijenata je zavisno od doze.

Otrov

Otrovima se smatraju tvari prirodnog ili sintetskog podrijetla i proizvodi dobiveni od njih, koji uneseni u organizam ili u dodiru s njim mogu ugroziti zdravlje i život organizma ili štetno djelovati na okoliš.

Otrov može da bude u čvrstom, tečnom ili gasovitom agregatnom stanju.

Veoma je teško utvrditi da li neka supstancija predstavlja otrov ili ne jer se za skoro svaku supstanciju može odrediti smrtonosna doza (čak i korišćenje vode u prevelikim količinama, posebno kišnice ili destilovane vode, može da dovede do bolesti nedostatka natrijuma u krvi). Sa druge strane neki otrovi u određenoj količini imaju lekovito dejstvo.

Znanstvena disciplina koja se bavi otrovima i njihovim supstancama naziva se toksikologija. U vezi s otrovima često se spominje i pojam ksenobiotik. Ksenobiotik je svaka tvar koju nalazimo unutar organizma, a koja se obično ne proizvodi unutar organizma niti se očekuje da će unutar njega biti prisutna. Ekotoksikologija je znanost koja proučava direktni ili indirektni učinak ksenobiotika na ekosistem, na sve živuće organizme i njihovu organizaciju, odnos prema neživoj tvari, međusobne odnose i odnos prema čovjeku (J. M. Juany, 1979.).

Prema načinu djelovanja dijele se na:

kancerogene (izazivaju rak),

mutagene (uzrokuju nasljednja genetska oštećenja),

teratogene (uzrokuju oštećenje ploda).Prema stupnju otrovnosti razvrstavaju se u tri skupine:

vrlo jaki otrovi (T+),

otrovi (T),

štetne tvari (Xn).

Parazit

Parazit (grč. para = pored i sitos = hrana) je organizam koji se hrani na račun drugog organizma (nazvanog domaćin) u toku dužeg vremenskog perioda. Kao posledica specifičnog načina života kod parazita se javlja niz adaptacija koje se ogledaju u tome da neki organi zakržljaju ili nestanu, dok se na njihov račun razvijaju drugi. Posledice prisustva parazita po domaćina mogu varirati od malih promena u ponašanju, preko očitih patoloških promena u tkivima, do smrti u nekim slučajevima.

Generalni ekološki odnosi parazita i domaćina se nazivaju parazitizam.

Prehrana

Prehrana ili ishrana, odnosno nutricija, je jedna od potreba svakoga čovjeka na Zemlji, to je proces u kome čovjek unosi u organizam hranu, dok se nastavak procesa u kojem se onda u probavnom traktu hrana prerađuje u energiju (ili skladišti) naziva probava.

Danas su popularni pojmovi:

vegetarijanska prehrana

makrobiotička prehranaNo jedino stvarno bitno u cijeloj priči o prehrani jest: dnevno unijeti u organizam dovoljne količine svih hranjivih tvari tako da se tijelo (organizam) zadrži u zdravom stanju. Suprotnost jest pothranjenost, koja slabi imuni sustav čovjeka i time ga čini lakim plijenom bolesti, od prehlada, upala pluća do TBC-a.

Obično se govori da prehrana treba biti raznolika. Treba sadržavati:

Vitamine

Ugljikohidrate

Bjelančevine

Masti

MineraleZa potanku analizu pogledajte gornje članke i posebno članak Hrana.

Smrt

Smrt (latinski mors) označava prestanak života, odnosno nepovratno prekidanje životne aktivnosti organizma (biljke, životinje, čovjeka) i kao konačan rezultat - prestanak postojanja jedinke kao zasebnog živog sistema.

U širem smislu, smrt je svaki konačni prestanak mijene tvari (metabolizma) u živoj supstanciji. S biološkog gledišta treba razlikovati smrt organizma kao cjeline (ovo predstavlja pravu smrt jedinke) od djelomične smrti pojedinih elemenata koji čine organizam (tako se govori o smrti lista, korijena, površinskog sloja epiderma koji stalno umire i obnavlja se, o smrti tkiva ili cijelog organa).

Prema uzroku smrti najčešće se razlikuju normalna prirodna i abnormalna smrt.

Prirodna ili fiziološka smrt je u pravilu završetak dugotrajnog i postepenog procesa gašenja osnovnih životnih funkcija, odnosno rezultat starenja.

Abnormalna ili patološka smrt je izazvana bolesnim stanjem ili ozljedama organizma, odnosno za život najvažnijih organa (mozga, srca, pluća i dr.).

Smrtonosna doza

Smrtonosna doza (engl. Lethal dose, skraćenica: LD, ili lat. dosis letalis, skraćenica DL) je jedna od metoda objektivnog označavanja toksičnosti supstancije. Vrednost LD označava dozu supstancije, čij unos u organizam izaziva smrt određenog procenta, određene vrste životinja.U katalozima toksičnih osobina hemijskih jedinjenja koriste se oznake tipa:

LDXy(z.)gde:

X - označava koliko je od 100 eksperimentalnih životinja, koje su u organizam unele datu koncentraciju umrlo od posledica trovanja.

y - označava vrstu životinja na kojima je vršen test

z - označava način unošenja jedinjenja: (inh.) - udisanjem (engl. inhalated), (inj.) - ubrizgan (engl. injected), (oralno) preko usta (hranom).Npr: LD100mouse(inj.) - označava dozu, od koje je uginulo svih 100 testiranih miševa, a jedinjenje im je bilo ubrizgano.

Ukoliko kod oznake nedostaju dodatne informacije najverovatnije je taj test izvršen na pacovima, koji su datu supstanciju uneli preko usta.

Vrednosti LD se daju u jedinicama mase jedinjenja u odnosu na masu tela životinje - obično u mg/kg (miligramima po kilogramu). U slučaju supstancija koje se udišu se često umesto LD daje vrednost u LC (engl. Lethal concentration - Smrtonosna koncentracija).

Stanište

Stanište, životno stanište, biotop ili abiocen, je prostorno ograničena jedinica, koja se odlikuje specifičnim kompleksom ekoloških faktora.

Svaki organizam živi u određenom tipu životnog staništa, u jednom jezeru, reci ili pustinji, i tu ga je moguće lako pronaći.

Ekološka niša, međutim podrazumeva ne samo fizički prostor u kome živi neki organizam, već i njegovu funkcionalnu ulogu u životnoj zajednici (npr. vrstu ishrane), kao i položaj koji zauzima u odnosu na ekološke faktore. Ekološka niša govori o ulozi jedne vrste u ekosistemu. Često se govori da neka vrsta zauzima određenu ekološku nišu, što zapravo znači da se ona razlikuje od druge vrste u pogledu npr. načina ishrane, perioda aktivnosti, korišćenja različitih skloništa i dr. Slikovito objašnjeno – pojam životnog staništa jednog organizma možemo shvatiti kao njegovu adresu, a ekološku nišu kao profesiju.

Svako životno stanište naseljeno je određenom kombinacijom biljnih i životinjskih vrsta – životnom zajednicom (biocenozom).

Životna zajednica i stanište ne mogu postojati odvojeno, već su povezane u celinu u kojoj je biocenoza biotička, a biotop abiotička komponenta. Životnu zajednicu odlikuje, pre svega, određena struktura koju sačinjavaju odgovarajuće ekološke niše, sastav vrsta i dr.

Stres (medicina)

Stres je skup nespecifičnih reakcija čovekovog organizma na štetne faktore iz radnog i životnog okruženja. Štetni faktori iz čovekovog okruženja aktiviraju adaptacioni mehanizam u organizmu kako bi se organizam zaštitio uspostavljanjem ravnoteže sa sredinom.

Toksičnost

Toksičnost je osobina hemijskih jedinjenja koja na neposredan način uzrokuje trovanje ljudi i životinja koji su dato jedinjenje uneli u organizam pojevši, udahnuvši ga ili apsorbujući ga preko kože.

Po pravilu skoro sva hemijska jedinjenja su toksična ukoliko se unose u prekomernoj količini. Čak i unošenje velike količine destilovane vode ostavlja štetne posledice na organizam koje se javljaju u budućnosti. Takođe su skoro svi sintetički lekovi štetni ukoliko se unose u većim količinama.

Da bi se količinski ocenila i upoređivala toksičnost hemijskih jedinjenja, napravljena je specijalna skala sa skraćenicom LD (od engleskog Lethal dose - smrtonosna doza). Najčešće se sreće verzija ove skale LD50 - koja označava takvu dozu, od koje je umrlo 50 od 100 testiranih pacova. Druga skala, koja se koristi kod gasovitih supstancija , je smrtonosna koncentracija u vazduhu koji se udiše , i označava se skraćenicom LC.

Od najpoznatijih otrova arsenik ima LD50 = 20 mg/kg, a cijanovodonik

ima LD50 = 1,5 mg/kg.

Nauka koja se bavi proučavanjem toksičnosti je toksikologija

Vitamin

Vitamini su organska jedinjenja koja organizam čoveka nije u stanju da sintetiše (izuzev holekalciferola, vitamina K i delimišno riboflavina), te se moraju unositi hranom. Vitamini nastaju u biljkama uz pomoć sunca i/ili u bakterijama; u nekim slučajevima mogu nastati u ljudskom ili životinjskom organizmu.

Vitamine delimo po rastvorljivosti u: vodi (hidrosolubilni) i ulju (liposolubilni: A, D, E, K).

Rastvorljivi u vodi se posle nekoliko sati izlučuju iz organizma, a rastvorljivi u mastima se akumuliraju u jetri; u slučaju dijete bez masti-ulja, umesto uljanih kapsula koje se cele progutaju, uzima se suvi oblik koji se sažvaće.

Postoji oko 40-tak različitih tvari poznatih kao esencijalni nutrijenti u čovjekovoj prehrani. Od tih 40-tak, 13 ih je prepoznato kao vitamini, 15 ih je prepoznato kao esencijalni minerali, minerali u tragovima ili elektroliti. Ostalih 12 su amonokiseline.

Ime, vitamin, dao je poljski biokemičar Kazimierc Funk 1912. godine. izolirajući kristalnu tvar iz riže. Vita latinski znači život, -amin znači Amin; mislilo se da vitamini pripadaju aminima, što naravno nije točno, ali je ime ostalo do dan danas.

Građa materije

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.