Klizište

Klizište (engl. Landslide, fr. Glissement de terrain, nem. Rutschung, rus. Оползень) je termin za stenovitu ili rastresitu stensku masu odvojenu od podloge koja pod uticajem gravitacije klizi niz padinu[1]. Kliženje ne mora da se kreće po jasno definisanoj površini (klizna površina) i tada se sredina po kojoj se odvija kretanje tela klizišta naziva klizna zona. Klizište je jedan od geomorfoloških oblika koluvijalnog procesa i geodinamički proces u inženjerskoj geologiji.

Kliženje se može odvijati veoma različitim brzinama, od najsporijih kada se kretanje tla ne primećuje, do veoma brzog kada je moguć nastanak velikih šteta i mogu biti ugroženi životi ljudi.

U starijoj literaturi na srpskom jeziku za klizište se često koristio i izraz "urvina", koja se u suštini odnosi na pojavu odrona a ne klizišta.

Mameyes
Mamejsko klizište, koje je zatrpalo više od 100 kuća, izazvano enormnom količinom padavina

Geneza

Landslide animation San Matteo County
Ova kompjuterska simulacija prikazuje kretanje dubokog klizišta školjkastog tipa u San Mateo okrugu. Početak kliženja je zabeležen nekoliko dana posle novogodišnje oluje 1997. kada se na otvorila velika pukotina pri vrhu na mestu ožiljka i stvorilo istrbušenje iznad nožice klizišta. Kretanje se nastavilo prosečnom brzinom od nekoliko metara na dan, pri čemu se uzbrdni deo sve više spuštao, probio potporni zid, i stvorio duboku depresiju u gornjem delu. Istovremeno nožica je naklizala preko puta. Preko 250000 tona stenskog materijala je pokrenuto ovim klizanjem.

Klizišta su odraz neravnoteže (nestabilnosti) u tlu. Kao što svako telo teži da iz stanja labilne ravnoteže pređe u stanje stabilne ravnoteže, tako i klizište kliženjem naniže teži da zauzme ravnotežni položaj odnosno da pređe u stanje stabilne ravnoteže. Uslovi za nastanak i razvoj klizišta su:

  • geološki (povoljan litološki sastav, slojevitost, stepen litifikacije, pukotine)
  • geomorfološki (nagib padine, dužina površine klizanja)
  • hidrogeološki (nivo i režim podzemnih voda)
  • klimatski i meteorološki (količina padavina, naglo topljenje snega)
  • vegetacioni
  • antropogeni uticaji (zasecanje nožice padine pri građevinskim radovima, natapanje zemljišta otpadnim vodama, nasipanje materijala na padinama, seča šuma)
  • drugi uticaji (zemljotres, podlokavanje nožice klizišta, uticaj promene nivoa akumulacije, vibracije usled saobraćaja i dr.)

Elementi klizišta

Elementi klizišta su:

  • Ožiljci - markantna skokovita obeležja
    • Čeoni
    • Bočni
    • Sekundarni
  • Klizna površina - površina po kojoj se odvija kretanje tela klizišta
  • Telo - pokrenuti materijal
  • Uvala - udubljenje pri vrhu klizišta
  • Trbuh (istrbušenje) - brežuljkaste pojave na telu klizišta
  • Nožica - najniži deo
  • Pukotine - obično tenzione pri vrhu klizišta

Klizište može imati sve elemente jasno definisane i kao takve prepoznatljive na terenu ili neki od elemenata mogu biti nepotpuno izraženi i/ili delom zamaskirani (npr. preoravanjem njiva). Samo telo klizišta odlikuje se raznim mikroreljefnim oblicima i pojavama kao što su: ispupčenja i ovalne depresije često ispunjene vodom, talasi, terasasta zaravnjenja, pukotine izdizanja, smicanja (stepeničasta) uleganja i dr.

Tipovi klizišta

ElSalvadorslide
Klizište u El Salvadoru, izazvano zemljotresom 13. januara 2001.

Različita priroda i izuzetna složenost procesa, te raznovrsni oblici kretanja i veliki broj drugih činilaca koji utiču na nastanak i mehanizam klizišta uslovili su nastanak velikog broja klasifikacija i podela.

  1. Podela prema dubini klizne površine - Prema dubini klizne površine klizišta se dele na:
    1. povšinska (<1m)
    2. plitka (1-5m)
    3. duboka (5-20m)
    4. vrlo duboka (>20m)
  2. Podela prema količini pokrenute mase - Prema količini pokrenute (klizeće) mase klizišta se dele na:
    1. mala (do nekoliko hiljada m3)
    2. srednja (do nekoliko desetina hiljada m3)
    3. velika (do nekoliko stotina hiljada m3)
    4. vrlo velika (do nekoliko miliona m3)
  3. Podela prema mestu nastanka na padini - Prema mestu i uzroku nastanka klizišta se dele na:
    1. delapsivna - klizište nastaje u nožici padine usled podsecanja i razvija se (naviše) uz padinu
    2. detruzivna - klizište nastaje u višim delovima padine, vrši pritisak na niže slojeve opterećujući ih i razvija se naniže
  4. Podela prema vremenu nastanka - Prema vremenu nastanka klizišta se dele na:
    1. primarna - na terenima koji nisu ranije bili zahvaćeni klizištima
    2. sekundarna - u okviru terena koji je ranije bio zahvaćen klizanjem.
  5. Podela prema strukturi i sastavu padine - Prema strukturi i sastavu padine klizišta se dele na:
    1. asekventna - u jednorodnim i neslojevitim stenama
    2. konsekventna - pojava klizanja je predisponirana nagibom slojeva ili sistema pukotina prema nagibu padine
    3. insekventna - klizna ravan preseca slojeve različitog sastava bez obzira na predisponiranost u sklopu terena.
  6. Podela prema strukturi i veličini - Prema strukturi i veličini klizišta mogu biti:
    1. klizišta smeše čvrstih stena
    2. klizajući blokovi
    3. klizni potoci
    4. površinska tečenja male dubine pod uticajem padavina i podzemnih voda
    5. površinsko tečenje male dubine pod uticajem samo atmosferskih padavina
    6. manja otkidanja po zahvatu i dubini - blago zatalasane površine padina
  7. Podela prema mehanizmu
    1. klizanje
    2. tečenje
    3. složeno kretanje
  8. Podela prema obliku klizne površine, reljefu i načinu kretanja - Prema obliku klizne površine, reljefu i načinu kretanja postoje sledeći tipovi klizišta:
    1. Slojna
    2. Višeslojna
    3. Rotaciona
    4. Stepeničasta (kaskadna)
    5. Blokovska
    6. Potočasta
  9. Po mestu pojavljivanja
    1. nadvodna
    2. podvodna klizišta

Povezano

Izvori

  1. Geološka terminologija i nomenklatura VIII-2 Inženjerska geologija, Zavod za regionalnu geologiju i paleontologiju Rudarsko-geološkog fakulteta, Univerzitet u Beogradu, Beograd, 1978.
1806

1806 (MDCCCVI) je bila redovna godina koja počinje u srijedu u gregorijanskom, odnosno redovna godina koja počinje u ponedjeljak u julijanskom kalendaru, koji kasni 12 dana.

1881

Godina 1881 (MDCCCLXXXI) bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u četvrtak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).

1920

Godina 1920 (MCMXX) bila je prijestupna godina koja počinje u četvrtak.

1958

Godina 1958 (MCMLVIII) bila je redovna godina koja počinje u srijedu (link pokazuje kalendar) po gregorijanskom kalendaru.

Period 1. 7. 1957. do 31. 12. 1958. bio je označen kao Međunarodna geofizička godina.

1963

Godina 1963 (MCMLXIII) bila je redovna godina koja počinje u utorak.

Federativna Narodna Republika Jugoslavija je proměnila ime u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija.

1970

Godina 1970 (MCMLXX) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak.

1979

Ovo je članak o godini 1979. Godina 1979 (MCMLXXIX) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru.

Međunarodna godina deteta (UN).

1981

Ovo je članak o godini 1981. Godina 1981 (MCMLXXXI) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru.

2002

2002. je bila redovna godina koja počinje u utorak prema gregorijanskom kalendaru.

Ova godina bila je obilježena kao:

Međunarodna godina ekološkog turizma i planina.

Godina outbacka u Australiji.

Nacionalna godina znanosti u Velikoj Britaniji.

Godina svjesnosti autizma u Velikoj Britaniji.

2014

Za ostala značenja, v. 2014 (razvrstavanje).Godina 2014. je redovna godina koja počinje u sredu po gregorijanskom kalendaru (link pokazuje kalendar).

Ova godina je od UN označena kao:

Međunarodna godina porodičnih farmi

Međunarodna godina kristalografije

Međunarodna godina malih ostrvskih država u razvoju

Početak Međunarodne decenije (2014-2024) održive energije za sve

Geomorfologija

Geomorfologija je znanost o reljefu, a proučava njegov postanak i razvoj, te procese koji ga oblikuju. Riječ dolazi iz grčkog geo (Zemlja) i morphe (oblik). Geomorfolozi traže način za razumijevanje povijesti i dinamike reljefa, te predviđanje budućih promjena kroz kombinaciju promatranja tla, fizikalnih eksperimenata, i numeričkog modeliranja. Disciplina se koristi unutar geologije, geografije i arheologije.

Reljef nastaje kao odgovor na kombinaciju prirodnih i antropogenih procesa. Okolinu izgrađuju tektonsko izdizanje i vulkanizam. Denudacija se događa zbog erozije i masovnog ispiranja koje proizvodi sediment koji se prenosi i odlaže negdje drugdje unutar krajolika ili podalje od obale. Okolina se također spušta zbog slijeganja koje je uzrokovano ili tektonskim ili fizikalnim promjenama u sedimentarnim odlagalištima ispod površine. Svaki od tih procesa je pod različitim utjecajima klime, ekologije i ljudske aktivnosti.

Posebne primjene geomorfologije uključuju predviđanje klizišta i njihovo ublažavanje, nadzor i vraćanje rijeka, zaštita obale i čak procjenjivanje prisutnosti vode na Marsu.

Havir (jezero)

Havir (perz. هَوير) je jezero u Teheranskoj pokrajini na sjeveru Irana, oko 15 km istočno od grada Damavanda odnosno 65 km od Teherana. Smješten je na središnjem dijelu Alborza odnosno u dolini tzv. Moškog rasjeda koja se usporedno s planinskim lancem pruža u smjeru istok−zapad duljinom od oko 150 km. Dolina je omeđena planinama Doberar (4072 m) na sjeveru i Kuh-e Zarin (3810 m) na jugu. Reljef okolice geološki se datira u kenozoik i stratigrafski se sastoji od sedimenata tufa, siltita i pješčenjaka odnosno gornjih slojeva holocenskog aluvija u sinklinalama. Klizište s Kuh-e Zarina u dolini je stvorilo veliku prirodnu branu uslijed čega su nastali Havir i Tar, susjedno jezero smješteno 1,0 km zapadno na 15 m većoj visini.

Oblik Havira je izdužen i prati sporednu okomitu dolinu podno Doberara, a prilikom visokog vodostaja najveća duljina mu je 600 m. Širina oscilira od 100 m na južnom do 180 m na središnjem i sjevernom dijelu. Površina mu iznosi 0,06 km², najveća dubina 14 m, a nadmorskom visinom od 2896 m predstavlja jedno od najviših jezera u Iranu. Litoralni pojas prema planinama izrazito je strm i nagib se kreće do 80%, dok je prema aluviju sjeverne sporedne doline relativno blag. Neposredno uz južnu obalu jezera prolazi lokalna cesta koja se na državnu cestu 79 nadovezuje kod Dali-Čaja na istoku odnosno Gilarda na zapadu. Najbliža naselja koja gravitiraju jezeru su ruralne zajednice Havir (7,0 km istočno) i Varin (8,0 km zapadno).

Havir se u najširem hidrološkom i hidrogeološkom smislu klasificira pod sliv Dašt-e Kavira s kojim ga povezuju rijeke Rud-e Havir, Dali-Čaj i Rud-e Heble. Uži sliv s Havirom u žarištu ima površinu od približno 6,0 km², a jezero predstavlja sami izvor Rud-e Havira koji glavnom dolinom otječe prema istoku i na koji se nadovezuje niz manjih potoka odvojenih od Havira sinklinalama Doberara. Vrhovi ove planine određuju sjevernu razvodnicu koja ga odvaja od kaspijskog sliva odnosno porječja Rud-e Lasema (pritok Haraz-Ruda). Usprkos blizini odnosno sličnim geomorfološkim i limnološkim karakteristikama, susjedni Tar otječe rijekom u smjeru zapada i pripada različitom slivu − Namaku. Havir je od sliva ovog jezera odnosno rijeke također odvojen sinklinalama Doberara. Jezero se vodom opskrbljuje prvenstveno pomoću sjevernih planinskih pritoka koji nastaju proljetnim otapanjem ledenjaka, te nizom manjih izvora na svim stranama. Njegovom dolinom prevladava snježno-šumska klima (Dsa) s prosječnom godišnjom količinom padalina od približno 300 mm. Flora i fauna Havira istovjetne su Taru.

Kolubarska metoda

Kolubarska metoda (kratica KM, engl. Method of Colubara), žig broj 50585 koji je priznao Zavod za intelektualnu svojinu Ministarstva za unutrašnje ekonomske odnose tadašnje Srbije i Crne Gore s pravom prvenstva od 29. VI. 2004. godine, a koji u sebi sadrži tri patentirana i uspješno primijenjena pronalaska (postupka) – inovacije dr. Ljubinka Ilića, koje se koriste u borbi protiv prirodnih nepogoda kao što su klizišta, slijeganje terena i pojava vlažnosti.

Mount Saint Helens

Mount Saint Helens (prevedeno na hrvatskosrpski: Planina svete Helene) je danas 2 549 metara visoki vulkan u masivu Kaskadske planine na sjeverozapadu američke savezne države Washington.

Neill Blomkamp

Nil Blamkamp (IPA: /ˈblʌm.kæmp/) ili Nil Blomkamp (IPA: /ˈblɒm.kæmp/ ili /ˈblɑm.kæmp/; engl. Neill Blomkamp; Johanezburg, 17. septembar 1979) južnoafričko-kanadski je filmski reditelj i scenarista. Karijeru je počeo kao animator računarskih efekata i reditelj reklamnih spotova. Časopis Tajm ga je proglasio za jednog od 100 najuticajnijih ljudi 2009. godine, a časopis Forbs Blamkampa je uvrstio među 40 najmoćnijih poznatih ličnosti iz Afrike.

Tar (jezero)

Tar (perz. تار) je jezero u Teheranskoj pokrajini na sjeveru Irana, oko 14,5 km istočno od grada Damavanda odnosno 65 km od Teherana. Smješten je u dolini na južnim padinama Alborza i nadmorskom visinom od 2911 m predstavlja jedno od najviših jezera u državi. Tar ima površinu od 37 ha, dubinu od 18 m i volumen do 3,300.000 m³. Vodom ga napaja niz manjih planinskih pritoka i izvora, a otječe rijekom Rud-e Tar prema zapadu.

Urnisko jezero

Urnisko jezero, takođe i urvinsko, je tip tektonskog jezera koje nastaje pri jačim zemljotresima ili pod uticajem čoveka, kada dolazi do kliženja velike mase zemlje i kamenja, koje pri tom pregradi rečni tok. Voda nema kud da otiče pa se ujezerava. Takva jezera su se formirala na Savi 1737. i na Zapadnoj Moravi kod Ovčara 1896. godine. Najpoznatije jezero ovog tipa na svetu je Saresko koje se nalazi u dolini reke Murgab na Pamiru i nastalo je između 8. i 9. februara 1911. godine nakon katastrofalnog zemljotresa i urnisa.

Villa Romana del Casale

Starorimska vila u Casaleu (Villa Romana del Casale ili Villa Rumana dû Casali) koja se nalazi oko 3 km jugozapadno od središta grada Piazza Armerina. Na tom lokalitetu se nalaze slojevi povijesnih građevina od 4. do 18. stoljeća. Rimska vila sadrži najbogatije i najkompleksnije rimske mozaike. Ogromna vila je izgrađena u prvoj polovici 4. stoljeća kao središte velikog latifundiuma (poljoprivredni posjed) oko kojega je niknulo selo Platia (izvedenica od palatium, "palača"). Vjerojatno je pripadala bogatom rimskom senatoru, a možda i članu carske obitelji. Imala je stambene, službene i tajanstvene sobe organizirane oko velikog atrija s peristilom i vjerojatno je bila povremenom rezidencijom vlasnika. Terme su otkrivene na jugozapadnom kraju, gostinjske sobe na sjeveru, te privatne sobe i velika bazilika na jugu ispod kojih, pomalo odvojena, je stajao eliptični peristil, sobe za sluge i veliki tricilinium (trpezarija).

Vilu su vjerojato oštetili Vandali i Vizigoti, te se tijekom bizantske i arapske vlasti postupno napuštala sve do 12. stoljeća kada je klizište skoro potpuno prekrilo. Otkrivena je slučajno u 19. stoljeću prilikom obrađivanja polja, a prva službena arheološka iskapanja su izvedena od 1929.-39. godine.

Gino Vinicio Gentili je 1959.-60. otkrio mozaik "Djevojke u bikinijima" u "Sobi deset dama" (Sala delle Dieci Ragazze) koji prikazuje djevojake koje se bave sportom (dizanje utega, bacanje diska, trčanje, loptanje) u rimskom ritualu "Krunidbe zime".

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.