Klinasto pismo

Klinasto pismo ili klinopis je jedan od najranijih pisama. Stvorili su ga Sumerani u kasnom 4. milenijumu pne., kao sustav piktograma. Vremenom, piktogrami su pojednostavljeni i postali apstraktnima.

Klinastim pismom se pisalo po glinenim pločicama, u koje su se utiskivali znakovi komadom trske (stilusom). Otisci su imali oblik klina, po čemu je pismo i dobilo ime.

Cuneiform script2
Ploča s klinastim pismom
Drevna Mezopotamija
EufratTigris
Asirologija
Gradovi / kraljevstva
Sumer: UrukUrEridu
KishLagašNippur
Akadsko Carstvo: Akkad
BabilonIsinSusa
Asirija: AssurNiniva
Dur-SharrukinNimrud
BabilonijaKaldeja
ElamAmoriti
HuritiMitanni
KasitiUrartu
Kronologija
Sumerski kraljevi
Asirski kraljevi
Babilonski kraljevi
Jezik
Klinasto pismo
SumerskiAkadski
ElamskiHurijski
Mitologija
Enûma Elish
GilgamešMarduk
4. milenijum pne.

U 4. milenijumu pne. dogodile su se važne promjene u ljudskoj kulturi. Tada je počelo brončano doba, kao i korištenje pisma. Ustanovljeni su, a potom procvali gradovi-države u Sumeru te kraljevstvo u Egiptu. Poljoprivreda se rasprostrla širom Eurazije. Stanovništvo svijeta se kroz milenijum udvostručilo, od otprilike 7 do 14 miliona ljudi.

Akad

Akkad (ili Agade) bio je naziv za grad i okolnu regiju u sjevernoj Mezopotamiji, smješten na lijevoj obali Eufrata, između Sippara i Kiša (smješten u današnjem Iraku, cca. 50 km jugozapadno od središta Bagdada, 33.1° N 44.1° E). Postigao je vrhunac moći između 24. i 22. vijeka pne., prije nego što se uzdigla Babilonija. Akađani su priznati kao daroviti ratnici svog vremena. Tu su reputaciju vjerojatno stekli nakon brojnih osvajanja koje je napravio kralj Sargon.

Akkad je dao ime akadskom jeziku, što potječe od izraza akkadû ("na jeziku Akkada") korištenog u starobabionskom periodu kako bi se označile semitske verzije sumerskih tekstova.

Amoriti

Amoriti ili Amorićani (hebrejski ’emōrî, egipatski Amar, akadski Tidnum ili Amurrūm (što odgovara sumerskom MAR.TU ili Martu) je naziv koji se koristi za semitski narod koji je živio u zemljama zapadno od Eufrata u drugoj polovici 3. milenijumu pne.

U starim babilonskim spisima se za sve zemlje zapadno od Eufrata (Kanaan i Sirija) koristi izraz "zemlja Amorita".

Asirolozi se spore oko toga jesu li Amoriti predstavljali divlja stočarska plemena koja su preživljavala pljačkajući ratarske zajednice Mezopotamije (kao što sugeriraju neki tekstovi iz vremena Treće dinastije Ura) ili su već ranije bili absobirani od mezopotamskih drava. U prilog druge teze idu arheološki dokazi, kao i činjenica da je Hamurabi imao amoritsko ime.

Dio suvremenih asirologa smatra da se dio Amorita jednostavno stopio s drevnim Sumeranima, prihvativši njihovu kulturu i religiju.

U Bibliji se izraz Amoriti često koristi zajedno s izrazima Kaananiti i Amalečani.

Behistunski natpisi

Behistunski natpisi (također poznati kao i Bisitun ili Bisutun, perz. بیستون, staroperz. Bagastana: „Božje mjesto ili zemlja“) su antički višejezični zapisi koji se nalaze na planini Behistun u Kermanšaškoj pokrajini pokraj grada Kermanšaha u zapadnom Iranu. Datiraju iz 6. stoljeća pne., odnosno iz doba vladavine Darija I. Velikog, vladara Perzijskog Carstva.

Natpisi uključuju tekstove pisane na klinastom pismu na tri jezika; perzijskom, elamskom i babilonskom. Britanski vojni časnik Henry Rawlinson je kopirao natpise u dva dijela, 1835. i 1843. godine. Rawlinson je uspio prevesti klinasto pismo na perzijskom jeziku 1838., dok su elamske i babilonske tekstove 1843. preveli Rawlinson i njegovi suradnici. Babilonski zapisi su kasniji oblik akadskog jezika, dok oba spadaju u semitske jezike. U doba otkrića, Behistunski zapisi su za klinasto pismo imali jednaki značaj kao i Kamen iz Rosette za egipatske hijeroglife; radilo se o dokumentu pomoću kojeg je bilo moguće dešifrirati drevno i zaboravljeno pismo.

Behistunski natpisi su otprilike 15 m visine i 25 m širine, a uklesani su u vapnenačku liticu koja se nalazila uz antičku cestu koja je spajala glavne gradove Babilonije i Medije (Babilon i Ekbatanu). Radi se o jako nepristupačnom mjestu budući kako su drevni graditelji izravnali litici nakon završetka klesanja natpisa. Perzijski tekst sastoji se od 414 redaka posloženih u pet stupaca; elamski od 593 redaka u osam stupaca, dok se babilonski sastoji od 112 redaka.

Ove natpise je dao urezati perzijski vladar Darije I. Veliki, čija je figura također uklesana iznad natpisa. Reljef ga prikazuje naoružanog lukom, te sa lijevom nogom nad grudima osobe koja leži, za koju se pretpostavlja kako se radi o uzurpatoru Gaumati kojeg je Darije svrgnuo sa perzijskog trona. Darije se na reljefu prikazuje kako pristiže sa lijeva u pratnji dvaju dvoranina, dok deset figura (visine 1 m) pristižu sa desna i drže ruku na ramenu onog ispred, što simbolizira jedinstvo pokorenih naroda. Zoroastrijski simbol faravahar lebdi iznad ljudskih figura, a simbolizira blagoslov božanstva Ahura Mazde. Pretpostavlja se kako je jedna ljudska figura dodana na reljef nakon svršetka klesanja, a nalazi se na odvojenom kamenom bloku pričvršćenom na postojeću strukturu pomoću željeznih klinova i olova.

Dur Sharrukin

Dur-Šarukin je bio glavni grad Asirije u vreme Sargona II. Danas se to mesto naziva Horsabad u severnom Iraku, 15 kilometara severoistočno od Mosula.

Elam

Elam (perzijski: تمدن ایلام, arapski: حضارة عيلام) je jedan od najstarijih poznatih civilizacija. Elam je bio smješten na krajnjem zapadu i jugozapadu Irana (Ilamska pokrajina i nizine Huzestana) te dijelovima južnog Iraka. Trajala je od oko 2700. pne. do 539. pne.. Prethodio mu je ono što se danas naziva Proto-elamski period, koji je započeo 3200. pne. kada je Susa (kasniji glavni grad Elama) počeo biti pod utjecajem kultura Iranske visoravni na istoku.

Drevni Elam je ležao istočno od Sumera i Akkada (suvremeni Irak). U staroelamskom periodu, sastojao se od kraljevstava na Iranskoj visoravni, smještenih oko Anšana, a od sredine 2. milenijuma pne. bio je smješten u Susi u ravnicama Huzestana. Kultura mu je igrala važnu ulogu u Perzijskoj Monarhiji, pogotovo tokom vladavine Ahemenida koji ga naslijedio, a elamski jezik zadržao u službenoj upotrebi.

Elamski period se smatra početkom historije Irana, iako su postojale starije civilizacije na Iranskoj visoravni kao što su Zajanderudska kultura i moguće nedavno otkrivena Džiroftska kultura na istoku. Elamski jezik nije bio srodan nijednom od iranskih jezika, ali je mogao biti dio veće grupe koja se naziva elamo-dravidska.

Elam je dao ime jednoj od pokrajina današnjeg Irana (koja se obično naziva Ilamska pokrajina).

Elamski jezik

Elamski jezik (ISO 639-3: elx) je iščezli jezik kojim su govorili drevni iranski Elamiti. Elamski je bio jedan od službenih jezika Perzijskog Carstva od 4. do 6. stoljeća pne. Zadnji zapisi na elamskom jeziku datiraju iz vremena osvajanja Aleksandra Makedonskog, nakon čega upotreba jezika gubi na značaju. Tokom više stoljeća, razvijena su tri karakteristička elamska pisma; proto-elamski, linijski elamski, te elamsko klinasto pismo. Elamski je bio aglutinativni jezik, karakterističan po lingvističkom fenomenu u kojem genitiv imenica ne odgovara korjenu imenice. Elamski jezik nije srodan niti jednom od semitskih ili indo-europskih, odnosno sumerskom jeziku. Postoje dvije teorije o podrijetlu jezika; elamo-dravidska i afroazijska. Osim brojnih arheoloških zapisa koji datiraju iz doba Elama, elamski jezik spominje se i na Darijevim zapisima u Behistunu, te na trojezičnim natpisima u Perzepolisu.

Gilgameš

Gilgameš je, po Sumerskoj listi kraljeva, bio peti po redu kralj Uruka, sin Lugalbande. Predaja drži da mu je majka bila boginja Ninsun.

Najpoznatiji je kao junak Epa o Gilgamešu.

Huriti

Za historiju kraljevstva Mitanni (1500–1300. pne.), v. Mitanni.Huriti (također Kuriti; klinopis Ḫu-ur-ri 𒄷𒌨𒊑) su bili narod Drevnog Bliskog Istoka, koji je živio u sjevernoj Mezopotamiji i oblastima istočno i zapadno od nje, s početkom od oko 2500. pne.. Vjerojatno su se naselili s Kavkaza, ali za to nema čvrstih dokaza. Postojbina im je bila Subartu, dolina rijeke Khabur, a kasnije su se nametnuli kao vladari malih kraljevstva au Mezopotamiji i Siriji. Najveće i najvažnije od njih je bilo kraljevstvo Mitanni.

Huriti su igrali važnu ulogu u historiji Hetita.

Isin

Ovaj članak je o gradu. Za "Međunarodni identifikacijski broj vrijednosnih papira" v. International Securities Identifying Number

Isin je bio grad u Donjoj Mezopotamiji, koji je procvao u 20. vijeku pne. Nijedan kralj Isina nije poznat iz sumerskog perioda, a "Dinastija Isina" se odnosi na amoritske države u Donjoj Mezopotamiji koje su stekle nezavisnost slabljenjem Treće dinastije Ura. Dinastija Isina je nestala cca. 1730. pne. (kratka kronologija).

Kaldeja

Kaldeja ili Haldeja (od grčke riječi Χαλδαία, Chaldaia; akadski māt Kaldu, hebrejski כשדים, Kaśdim; arapski كلدان‎, Kāldān, je helenistička oznaka za dio Babilonije, smješten oko nekadašnjeg sumerskog grada Ura koji je postao nezavisno kraljevstvo pod vlašću naroda zvanog Haldejci (Kaldejci). To je krakljevstvo ratovalo sa stranim dinastijama koje su vladale južnom Mezopotamijom, uglavnom Akađanima i Babbiloncima. Za vrijeme vladavine Hammurabija je potpalo pod babilonsku vlast, ali je sačuvalo vlastiti identitet.

Kaldejski vladari su s vremenom počeli sticati sve veću vlast i uticaj nad Babilonijom, tako da se u antičko doba izraz Kaldeja uvriježio kao sinonim za Babiloniju. Prije toga je nekoliko Kaldejaca nakratko uspjelo postati kraljevima Babilona, ali je tek 625. pne. kaldejski princ po imenu Nabopolasar uspio trajno osvojiti vlast u Babilonu i osnovati tzv. Kaldejsku dinastiju, odnosno državu koja se naziva Kaldejsko Carstvo.

Kasiti

Kasiti su staroistočno planinsko pleme, koje se doselilo do planina Zagros i do Mesopotamije između 3000 i 4000. pne. Nisu govorili indoevropskim, a ni semitskim jezikom. Osvojili su Mesopotamiju, na taj način okončavši period stare Babilonije i po prvi put su stvorili mrežu nezavisnih gradova država na teritoriji, koja se može zvati Babilonija. Prema konvencionalnoj hronologiji kasitska hegemonija u Babilonu, Nipuru i drugim centrima trajala je od 1595. do 1155. pne..

Kiš (Sumer)

Kiš (Kish) (Tall al-Uhaymir) bio je drevni grad u Sumer, današnjem centralnom Iraku. Popis sumerskih kraljeva tvrdi da je to bio prvi grad s kraljevima nakon Potopa.

Niniva

Za ostala značenja, v. Niniva (razvrstavanje).Niniva (akadski: Ninua; sirijski: ܢܝܢܘܐ, Ninua) je bio važan grad drevne Asirije. Taj "veliki grad", kako ga opisuje Jonina knjiga, leži na istočnoj obali Tigrisa u suvremenom Mosulu u Iraku. Drevna brda-ruševina Ninive se nalaze na ravnici u blizini rijeke unutar područja od 730 ha okruženog s 12 km ciglenog zida. Cijelo područje je danas puno ruševina.

Nippur

Nipur ili Nippur je bio drevni sumerski grad jugoistočno od Babilona. Njegovi ostaci se danas mogu pronaći u blizini sela Niffar nedaleko od grada Diwanyiah u Iraku.

Nipur je u 3. milenijum pne. bio jedno od najvažnijih političkih i drevnih središta Mezopotamije, o čemu svjedoče bezbrojne glinene pločice ispisanim klinastim pismom, uključujući i neke koje predstavljaju vrijedne izvore o drevnim sumerskim zakonima i te Gilgamešu. U Nippuru se nalazi i najstariji plan grada na svijetu, koji datira iz sredine 2. milenijuma pne.

Grad, koji se razvijao od malih seoskih naselja koja datiraju od 6. milenijuma pne. je svoju važnost temeljio na hramu boga Ekura. S nastankom babilonske države je izgubio na važnosti zbog širenja kulta boga Marduka. Poslije kraće renesanse pod Kasitima, Nipur je počeo opadati, da bi se u doba Seleukida sveo na tvrđavu. U doba Sasanida je i tvrđava napuštena.

Pismo (znakovi)

Za članak o vrsti poštanske pošiljke, pogledajte pismo.Pismo je način grafičkog predstavljanja odnosno zapisivanja jezika. Nauka koja se bavi izučavanjem njegovog nastanka, vrsta i razvoja naziva se gramatologija.

Glagol pisati je najverovatnije nastao od staroslovenskog psati, u značenju urezivati. U starija vremena su pojmovi pismo i pismeno označavali slovo. U značajnom broju indoevropskih jezika se pojam slova i bukve izražava veoma sličnim rečima, na osnovu čega se izvlači zaključak da se u indoevropskoj zajednici prvo pisalo na bukovoj kori.

Sumer

Sumer (ili Sumerija, na sumerskom ki-en-gir) je starinski naziv za područje južne Mezopotamije od doba naseljenja Sumeraca do vremena Babilona.

Izraz "Sumerac" je ustvari eksonim (ime dato od druge skupine ljudi), koji su prvo upotrebljavali Akađani. Sumerci su sami sebe zvali "crnokosi ljudi" (sag-gi-ga) a njihovu zemlju "mjesto prosvijećenih gospodara" (ki-en-gir). Akadska riječ Šumer vjerovatno predstavlja ovu riječ sa naglaskom. Mnogi smatraju da su sumerci, sa jezikom, kulturom, i možda čak i izgledom, drukčijim od njihovih semitskih susjeda, bili osvajači ili migranti, mada je teško reči kada se je ovo dogodilo i odakle su to Sumerci došli. Neki arheolozi smatraju da su Sumerci u stvari autohotni stanovnici Mezopotamijskih ravnica. Neki drugi predlažu da se samo sumerski jezik može zvati "sumerski" jer nije nikad ni bilo zasebne "Sumerske" etničke grupe. Sumerski jezik se smatra kao osamljeni jezik u lingvistici jer ne pripada ni jednoj poznatoj ježičnoj porodici, u usporedbi s akadskim, koji pripada afroazijskoj jezičnoj porodici.

U najranijim vremenima, Sumer je bio podjeljen u nekoliko neovisnih gradskih-država, čije su granice bile određene kanalima i graničnim kamenima. Svaki grad je u središtu imao hram zaštitnom bogu grada i pod vladavinom svećenika ili kralja, koji je bio značajno uključen u vjerskim događajima grada. Neki od većih gradova ovog doba su bili Eridu, Kiš, Lagaš, Uruk, Ur, i Nipur. Dok su ove gradovske-države napredovale i razvijale se, zahtjeli su da dokažu prventsvo među ostalih pa je sljedećih 1000 godina bilo puno ratovanja o vodi, trgovini, i porezu od nomadskih plemena.

Postoji spisak Sumerskih kraljeva sa tradicionalnim spiskom ranih dinastija, no, značajan dio spiska je samo mitologija. Prvo ime na spisku za koje postoje arheološki dokazi je to od Enmebaragesija Kiškog, čije se ime također spominje u epi o Gilgamešu. Zbog ovoga, mnogi historičari sada smatraju da je Gilgameš bio stvarni kralj Uruka.

Lagaška dinastija je poznata zbog važnih građevina, a i zbog toga što je jedno od prvih carstva u zabilježenoj historiji bilo to od Eanatuma Lagaškog, koji je pripojio skoro sav Sumer, uključujuči Kiš, Uruk, Ur, i Larsu. Osim toga, njegovo carstvo je doseglo čak do Elama i Perzijskog zaljeva.

Lugal-Zage-Si, svećenački kralj Umme je srušio Lagaš dinastiju, zauzeo Uruk, napravio ga svojom prijestolnicom, i tako stvorio svoje carstvo od Perzijskog zaljeva do Sredozemlja. On je bio zadnji etnički Sumerski kralj prije dolaska Sargona Akadskog.

Thomas Herbert

Sir Thomas Herbert (1606. – 1682.) bio je engleski putopisac i historičar. Herbert Thomas rođen je u obitelji Yorkshire, a studirao je na univerzitetima Cambridge i Oxford. Od 1647. bio je član kraljevskog društva Karla I. sve do njegova pogubljenja. U ranijoj dobi uspostavio je kontakte s perzijskom ambasadom i putovao je diljem Irana, nakon čega je objavio svoje putopise. Na putovanjima je pokušavao dešifrirati klinasto pismo sa glinenih pločica u Mezopotamiji i Perzepolisu. Tijekom prvog građanskog rata bio je gorljiv pristaša parlamenta, pa je pristupio novoj kraljevskoj vojsci koja nije sumnjala u njegovu lojalnost. Mišljenja oko Herbertove predanosti kralju Karlu I. variraju i predmet su rasprave. Godine 1678. izdao je djelo Threnodia Carolina na temu zadnje dvije godine života Karla I.

Urartu

Urartu (Ուրարտու) je bila antička kraljevina u Jermeniji, a nalazila se na planinskoj visoravni između Male Azije, Mesopotamije i Kavkaza (kasnije poznatoj kao Jermenska visoravan). Smeštena je oko Jezera Van u današnjoj istočnoj Turskoj. Kraljevina je postojala od oko 860. pne. do 565. pne. Ime odgovara biblijskom imenu Ararat.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.