Južna Morava

Južna Morava (Bugarska Morava) je reka u Srbiji koja predstavlja kraću od dve reke koje čine Veliku Moravu. Južna Morava je dugačka 295 km i teče uglavnom smerom jug-sever, od makedonske granice do centralne Srbije, gde se sreće sa Zapadnom Moravom kod Stalaća i stvara Veliku Moravu.

Južna Morava
Juzna Morava Moravac

Južna Morava
Lokacija
Države Srbija Srbija, Republika Makedonija Republika Makedonija
Gradovi Stalać, Vranje, Aleksinac
Hidrografija
Izvor
  – aps. visina
Skopska Crna gora
m
Dužina 295 km
Pritoke Nišava, Toplica,Moravica, Jablanica,...
Hidrologija
Protok
  – srednji

100 m³/s
Sliv
  – površina
Zapadna Morava kod Stalaća
15.469 km²

Izvori

Južna Morava nastaje na Skopskoj Crnoj Gori, u današnjoj republici Makedoniji, severno od njene prestonice Skoplje. Tokovi Ključevske i Slatinske reke stvaraju reku Golema, koja je, kada pređe makedonsko-srpsku granicu, iznad sela Binač, na Kosovu, poznata kao Binačka Morava. Nakon 49 km Binačka Morava se sastaje sa Preševskom Moravicom kod Bujanovca i preostalih 246 km teče kao Južna Morava.

Geografija

Reka pripada crnomorskom slivu, a površina njenog sliva je 15.469 km2, od kojih je 1.237 km2 u Bugarskoj (preko njene pritoke Nišave). Njen prosečan protok na ušću je 100 m3/s i nije pogodna za plovidbu.

Južna Morava ima složenu dolinu, tj, sastoji se iz nizova klisura i kotlina, u ovom redosledu: Gnjilanska kotlina-Končuljska klisura-Vranjska kotlina-Grdelička klisura-Leskovačka kotlina-Niška kotlina-Aleksinačka kotlina-Stalaćka klisura. Nakon izlaska iz Stalaćke klisure, Južna Morava se sreće sa Zapadnom Moravom.

U makrogeološkom pogledu, Južna Morava povezuje Egejski i Panonski basen. Ovo izaziva fenomen koji se naziva prividna inverzija toka, jer se čini da se reka penje uz planine, a zatim ponovo spušta. Tačka u kojoj se spajaju ova dva velika geološka basena je Grdelička klisura, ali dno klisure, kuda reka teče, je mnogo niža od planina koje je okružuju, tako da reka teče normalno.

Južna Morava je nekada bila dugačka 318 km i predstavljala je dužu pritoku Velike Morave. Pošto je tokom vremena izazvala nekoliko poplava, meandrirajuća reka je skraćena za skoro 30 km, tako da je postala kraća od Zapadne Morave. Međutim, Zapadna Morava je uvek imala veći protok.

Područja u južnoj Srbiji kroz koja protiče Južna Morava su skoro potpuno bez šuma što je izazvalo jedan od najtežih slučajeva erozije na Balkanu. Kao posledica ovoga, reka unosi velike količine materijala u Veliku Moravu, puneći i podižući njeno rečno korito, što je potpomoglo velike poplave njene reke-kćerke.

Struktura toka

Tok Južne Morave predstavlja kompozitnu dolinu. Nju čini naizmenično smenjivanje klisura i kotlina. Prva je Vranjska kotlina, zatim sledi Grdelička klisura, pa Leskovačka kotlina, Pečenjevačko suženje, Brestovačka kotlina, malo Kurvingradsko suženje, koje se nastavlja na Nišku kotlinu, a ona na Mezgrajsko suženje. Posle ovog suženja pružaju se još Aleksinačka kotlina i Stalaćka klisura, gde se Južna Morava sustiče sa Zapadnom Moravom i zajedno čine Veliku Moravu.

Pritoke

Južna Morava ima 157 pritoka. Najvažnije leve pritoke su: Jablanica, Veternica, Pusta reka i Toplica. Desne pritoke su Vrla, Džepska reka, Predejanska reka, Kozaračka reka, Vlasina, Nišava (najduža) i Sokobanjska Moravica.

Ekonomija

Južna Morava ima značajan potencijal za proizvodnju električne energije, ali se ona uopšte ne koristi. Velike energetski sistem je sagrađen u njenom slivu, na Vlasini (elektrane Vrla I-IV).

U izvesnoj meri, njena voda se koristi za navodnjavanje.

Najvažniju ulogu dolina reke ima u saobraćaju. Ona je prirodni put za železnicu i autoput Beograd-Skoplje-Solun.

Vidi još

Aleksinac

Aleksinac je grad i sedište opštine Aleksinac u Nišavskom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 17171 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 17030 stanovnika).

Bitka na Moravi (1190)

Bitka na Moravi između Raške i Vizantije se odigrala u kasnu jesen 1190. godine. U bici je Isak II Anđel porazio Stefana Nemanju, ali je nakon bitke Vizantija priznala nezavisnost Raške.

Geografija Srbije

Srbija se nalazi na Balkanskom poluotoku odnosno jugoistočnoj Europi (oko 79% teritorija) te u Panonskoj niziji odnosno srednjoj Evropi (oko 20% teritorija). No, geografski, a i klimatski, jednim dijelom se ubraja i u mediteranske zemlje. Kopnenu granicu ima u dužini od 2114 km, a dužina tih granica prema susjedima iznosi: prema Hrvatskoj 241 km, Mađarskoj 151 km, Rumunjskoj 476 km, Bugarskoj 318 km, Makedoniji 221 km, Albaniji 115, Crnoj Gori 203 km, i Bosni i Hercegovini 302 km.

Ekstremne točke:

Sjever: 46°11'N (Hajdukovo)

Jug: 41°52' N (Dragaš na Kosovu)

Istok: 23°01'E (Senokos kraj Dimitrovgrada)

Zapad: 18°51'E (Bezdan u Vojvodini)

Hidroelektrane u Srbiji

Hidroelektrane u Srbiji proizvode godišnje oko 9.930 GWh, što je oko 25,5% ukupne godišnje proizvodnje električne energije. Njihova instalisana snaga iznosi 2831 MW, što je 34 % od ukupnih instalisanih elektroenergetskih potecijala za proizvodnju struje.

Jablanica (pritoka Južne Morave)

Jablanica je reka na jugu Srbije, leva pritoka Južne Morave. Nastaje spajanjem Tularske i Golemobanjske reke, koje se formiraju na padinama planina Goljaka (1073 m) i njegovih ogranaka. Od sastava izvorišnih krakova (kod sela Maćedonci) do ušća u Južnu Moravu u Leskovačkoj kotlini (kod sela Pečenjevca), dužina joj iznosi 84,5 -{km}-. Reke od kojih nastaje teku planinskim zamljištem i imaju veliki pad, klisuraste doline i brojne brzake. Sličnih je osobina i sama Jablanica u toku do Lebana odnosno do ulaska u Leskovačku kotlinu. U gornjem i srednjem toku nazivaju je i Medveđa, a tek nizvodno od sela Šilova, na dužini od oko 50 -{km}-, samo Jablanica. U Leskovačkoj kotlini teče širokom i plitkom dolinom, ima mali pad i mnoge meandre. Površina sliva joj iznosi 896 km², a prosečni protok na ušću je 5 m³/s. Najznačajniju pritoku Šumansku reku, prima sa desne strane kod Lebana. Jablanica je bujičava, nosi ogromnu količinu materijala, ranije se često izlivala iz korita (tačno kao sat, svakih 10 godina 1986, 1976, 1966,... tzv. „desetogodišnja voda“; najveća poplava desila se 1976.g.), plavila obradive površine, odnosila saobraćajnice, mostove i pričinjavala druge štete. Inače predstavlja najveću sušicu (potpuno presušuje u toku leta i zime) u Srbiji i jednu od najvećih u Evropi.

Jedinstveni matični broj građana

Jedinstveni matični broj građana (ćirilica: Јединствени матични број грађана, skraćeno JMBG) je identifikaciji broj dat svim novorođenim građanima SFRJ (Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije) od 1976. godine.

Svi građani rođeni prije 1976. godine su dobili broj zavisni od regija u kojem su tada živjeli. Broj je još uvijek u upotrebi u novonastalim državama od bivših republika SFRJ.

Leskovac

Leskovac je grad u Jablaničkom okrugu. Prema popisu iz 2011. u samom Leskovcu živelo je 110.240 stanovnika, dok je u opštini živelo 148.206 stanovnika. Poznat je po petorečju, pojavi retkoj u svetu, koja se nalazi u Leskovačkoj kotlini. Kao administrativni centar Jablaničkog okruga grad Leskovac ima više institucija u regionu.

Naselje datira još iz doba Rimskog carstva. U srednjem veku zvao se Glubočica pa Dubočica, a ime Leskovac grad je dobio po šumama leske tj. lešnika.

Leskovačka kotlina

Leskovačka kotlina je prostrana kotlina na jugu Srbije u kompozitnoj dolini Južne Morave, koja uglavnom zahvata teritoriju opštine Leskovac, po kojoj je i dobila naziv.

Na jugu počinje od Grdeličke klisure, a završava se Pečenjevačkim suženjem kod mesta Pečenjevce. Nalazi se na prosečnoj nadmorskoj visini od 220 metara, a dimenzije su joj 50 h 40 km, odnosno, zauzima površinu od oko 2250 km²,

Omeđena je planinama Radan (1409 m) i Pasjača na zapadu, Kukavica i Čemernik (1638 m) na jugu i Babičkom gorom (1098 m), Seličevicom (903 m) i Suvom planinom na istoku. Kroz Leskovačku kotlinu protiče reka Južna Morava. Do izgradnje nasipa, kada je regulisan tok Južne Morave, njene obale su trpele česte poplave, što je činilo štetu poljima duž reke. Leskovačku kotlinu, osim Južne Morave, presecaju i sledeće veće reke: Jablanica, Veternica, Vlasina, Pusta reka i Kozaračka reka.

Leskovačka kotlina pripada Panonskom basenu. Po svom postanku je ulegnuće u Zemljinoj kori, tektonskog porekla i bila je dno nekadašnjeg Panonskog mora. Ova kotlina je zatvorena sa svih strana, osim uskog prolaza na jugu, gde ulazi i severu gde izlazi reka Južna Morava, koja je drenira, odvodeći vodu u crnomorski sliv. Dno joj je prekrivenom neogenim sedimentima.

Leskovačka kotlina se još naziva i srpsko petorečje, jer se u njoj uliva četiri reka u Južnu Moravu — Vlasina, Jablanica, Pusta reka i Veternica.

Nišava

Nišava (ćirilica na srpskom jeziku: Нишава) je reka koja protiče kroz Srbiju. Sa dužinom od 151km najduža je pritoka Južne Morave.

Opština Aleksinac

Opština Aleksinac je jedna od ukupno devet opština Nišavskog okruga u Centralnoj Srbiji.

Prema popisu iz 2002. godine u opštini živi 57.749 stanovnika (1991. je bilo 61.968 stanovnika). Prosečna gustina naseljenosti iznosi oko 82 stanovnika po km².

Dve trećine opštine je pretežno poljoprivredno zemljište, a jedna trećina brdsko-planinsko zemljište. Aleksinačka kotlina je ravničarski deo u dolini Južne Morave i Moravice i prostire se pravcem severozapad-jugoistok. Oivičena je Ozrenskim planinama sa severoistoka i Malim i Velikim Jastrepcem sa jugozapada. Najviši vrh je Leskovik 1174 m na planini Ozren.

Opština Vladičin Han

Opština Vladičin Han je opština na jugu Srbije, prostire se na južnom izlazu iz Grdeličke klisure, na severnim obroncima Vranjske kotline, a na ušću Vrle i Kalimanke u Južnu Moravu. Administrativno pripada Pčinjskom okrugu čije je sedište u Vranju.

Zapadno od Hana uzdižu se obronci padine planine Kukavica, čiji su najviši vrhovi Vlajna (1.442), Borovik (1.244), Spasova čuka (1.162) i Miljkov vrh (1.025). Najveća reka je Južna Morava, u koju se ulivaju Vrla, Topilo, Dulan i Kalimanka. Šume pokrivaju 40 posto površine opštine prostora, dok u strukturi poljoprivrednog zemljišta dominiraju oranice i voćnjaci.

Opštinsko sedište Vladičin Han ima oko 11 hiljada stanovnika, a čitava opština sa 51 mesnom zajednicom oko 24 hiljade. Han leži na nadmorskoj visini od 328 metara.

Spisak reka u Srbiji

Ovo je lista reka Srbije, a takođe i reka koje protiču kroz Srbiju i druge države, ili su granične reke.

Srbija

Srbija (službeno Republika Srbija), država locirana u jugoistočnoj Evropi (na Balkanskom poluostrvu/poluotoku) i u srednjoj Evropi (Panonskoj niziji). U sastavu Republike Srbije se nalaze i dve autonomne pokrajine Vojvodina i Kosovo i Metohija Srbija se na severu graniči s Mađarskom, na istoku s Rumunijom i Bugarskom, na jugu s Makedonijom i Albanijom, a na zapadu s Crnom Gorom, Bosnom i Hercegovinom i Hrvatskom.

Glavni grad je Beograd.

Stalać

Stalać je naselje u opštini Ćićevac u Rasinskom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 1828 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 2048 stanovnika).

Nalazi se na Južnoj Moravi, na putu za Kruševac, 9 kilometara jugozapadno od 171. kilometra auto-puta Beograd-Niš (kod Pojata).

U neposrednoj blizini naselja, oko 2,5 kilometara južno od mesta gde se spajaju Zapadna i Južna Morava, nalazi se srednjovekovni grad Stalać, jedan od najvećih utvrđenih gradova u Srbiji. Postavljen je na vrhu sedlastog uzvišenja koje dominira širokom okolinom. Grad je kontrolisao prilaze dolinom reka, ali je istovremeno imao funkciju odbrane prilaza Kruševcu - srpskoj srednjovekovnoj prestonici.

Svake godine, za vreme sv. Trojice, kod kule Todora od Stalaća održava se manifestacija "Morava nas voda od'ranila".

Veternica (reka)

Za ostale upotrebe, v. Veternica (razvrstavanje).Veternica je reka u Južnoj Srbiji, leva pritoka Južne Morave u koju utiče 10 km nizvodno od Leskovca. Dugačka je 75 km. Površina sliva 515 km². Veternica ima veoma kolebljiv vodostaj. S proleća veoma nabuja, a leti skoro presuši. Dok joj korito kroz Leskovac nije regulisano često ga je plavila. Najveća poplava je bila 1948. godine kada je 80% Leskovca bilo pod vodom dubokom 1,5 m. Najveća pritoka joj je Vučjanka, koja je u planini Kukavici usekla 300 metara dubok kanjon. Na Veternici je i veštačko jezero Barje.

Vlasina

Vlasina je reka u jugoistočnoj Srbiji. Izvor je ispod brane Vlasinskog jezera. Najvažnije pritoke su: Lužnica, Tegošnica i Pusta reka. Ostale pritoke su Gradska reka i Bistrica. Dužina Vlasine je oko 70 km posle kojih se ona kao desna pritoka uliva u Južnu Moravu, 10 km nizvodno od Vlasotinca. Zbog svog planinskog okruženja, a i zbog manjka industrijskih zagađivača Vlasina se računa u jednu od najčistijih reka Srbije. Na proleće, usled otapanja snega u planinskom predelu, koji okružuje korito reke Vlasine, dolazi češće do povećanog vodostaja. U kišnim periodima tokom cele godine događa se isto, da se Vlasina na nekim mestima izlije. U Vlasotincu je korito reke sanirano i nasipom ograničeno nakon poplave 1988. g. Tu je isto izgrađeno i malo akumulaciono jezero za potrebe napajanja gradskog vodovoda.

Zbog povećane erozije koje Vlasina i njene pritoke donose planiskom kraju, planirane su dalje sanacione mere u smislu izgradnje akumulacije kod Svođa. Krajem jeseni 2005. g. zbog velikih kiša srušio most na Vlasini kod Svođa, gde se Ljuberađa uliva u Vlasinu. Tako je jedini put u vlasinskom koritu, koji povezuje Vlasinsko jezero sa Svođem i Vlasotincem, bio prekinut.

Vranje

Vranje je grad na jugu Srbije, sedište Pčinjskog okruga. Prema popisu iz 2002. u gradu Vranju je bilo 55.052, a u celoj opštini 88.288 stanovnika.

Vranje se nalazi u Vranjskoj kotlini, na Vranjskoj reci, nedaleko od njenog ušća u Južnu Moravu. Prvi se put spominje 1093, a u sastav srpske države ušao je 1207. godine. Turcima su ga osvojili 1455. U tursko doba bio je raskrsnica puteva iz Srbije prema Makedoniji i Bugarskoj, važno mesto na moravsko-vardarskom drumu, poznat po proizvodnji oružja i železnih predmeta i po kvalitetnoj kudelji. Godine 1878. oslobođen je od Turaka. Vranje je rodno mesto Bore Stankovića. Nakon Drugog svetskog rata industrijsko je središte, sa fabrikama obuće, tekstila, metalurgije i pokućstva.

Zagađenje vode

Zagađenje vode je kontaminacija vodenih sistema (npr. jezera, reka, okeana, izdana i podzemnih voda). Zagađenje vode se javlja kad se zagađivači direktno ili indirektno ispuštaju u vodu bez adekvatnog tretmana za uklanjanje štetnih jedinjenja.

Zagađenje vode utiče na biljke i organizme koji žive u tim vodenim sistemima. U skoro svim slučajevima efekat je štetan ne samo za individualne vrste i populacije, nego za celokupnu biološku zajednicu.

Glavni zagađivači su otpadne vode, dok štetu sprečavaju sistemi za obradu otpadnih voda. Zagađenje vode može biti biološko, termalno, hemijsko i fizičko.

Zapadna Morava

Zapadna Morava je reka u centralnoj Srbiji dugačka 308km, koja zajedno sa Južnom Moravom obrazuje Veliku Moravu.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.