Dinastija

Disambig.svg Za ostala značenja, v. Dinastija (razvrstavanje).
Charles I and James II
Karlo I, kralj Engleske i njegov sin, budući kralj Jakov II

Dinastija je redoslijed vladara iz iste porodice,[1] obično u kontekstu feudalnog ili monarhijskog sistema ali se nekad javlja i u izbornim republikama. Dinastijska porodica ili linija se nekad naziva i "kuća";[2] dok se u tituli može nazivati "kraljevska", "prinčevska", "grofovska" i slično u zavisnosti od poglavara ili trenutne titule koje nose njeni članovi. Historičari proučavaju historije mnogih suverenih država, poput drevnog Egipta, Karolinškog carstva ili Kineskog carstva, unutar okvira nasljednih dinastija. Kao takav, pojam "dinastija" se može koristiti za definiranje era (perioda) tokom kojih je vladala određena porodica i da se opišu događaji, trendovi i arheološki nalasci tog perioda (naprimjer vaza iz "Ming dinastije"). Riječ "dinastija" se često u takvim slučajevima izostavlja, pa se često kaže samo "Ming vaza".

Do 19. vijeka, bilo je samo po sebi razumljivo da je zakonska i legitimna funkcija monarha da uvećava svoju dinastiju: to jest, da poveća teritoriju, bogatstvo i moć članova svoje porodice.[3] Dinastija koja se najduže održala na vlasti bila je carska japanska dinastija Jamato, čija je vladavina počela 660. p.n.e. i traje do danas.

Dinastije širom svijeta su se tradicionalno računaju patrilinearno, kao što je to definirano franačkim Salskim zakonom. Naslijeđe preko kćerke, ako je dopušteno, smatralo se osnivanjem nove dinastije u vladajućoj kući njenog muža. Međutim, u nekim zemljama u Africi (Balobedu), porijeklo se određivalo po majčinoj liniji (matrilinearno), kada su vladari usvajali imena dinastija svojih majki kada su ih naslijeđivali. Primjeri uključuju holadsku dinastiju Orange, gruzijsku dinastiju Bagrationi i dinastiju Habsburg-Lorraine.

Riječ "dinastija" se ponekad neformalno koristi i za osobe koji nisu na vlasti, naprimjer, članove porodice koja ima određenu moć i utjecaj u drugim područjima, kao što je serija nasljednika neke velike kompanije. Također je proširena na osobe koje nisu u srodstvu, kao što su veliki pisci ili slikari iste škole ili određeni igrači u sportskim timovima.[1] Televizijska serija o jednoj takvoj porodici snimljena je i prikazivana pod imenom Dinastija.

Etimologija

Riječ "dinastija" izvedena je iz latinskog dynastia i grčkog dynastèia (δυναστεία), gdje se odnosila na "moć", "dominion", odnosno na samu "vlast".[4] Ona je bila apstraktna imenica od dynástēs (δυνάστης),[4] upravni leksem od dynamis (δύναμις), "moć" ili "sposobnost",[4] iz dýnamai (δύναμαι), "biti u mogućnosti".[4]

Vidi još

Reference

  1. 1,0 1,1 Oxford English Dictionary, 1. izd. "dynasty, n."
  2. Oxford English Dictionary, 3. izd. "house, n.¹ and int, 10. b."
  3. Thomson David (1961). "The Institutions of Monarchy". Europe Since Napoleon. New York: Knopf. str. 79–80.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Liddell, Henry George et. al. A Greek–English Lexicon, Tufts University's Perseus Project,
Ahemenidska Monarhija

Ahemenidska Monarhija (perzijski: هخامنشیان, staroperzijski Hahamanešijan) bila je prva Perzijska Monarhija koja je od 550. do 330. pne. obuhvaćala prostor Velikog Irana, odnosno druga iranska imperijalna dinastija (nakon Medijske Monarhije). Na vrhuncu svoje moći iranska monarhija se protezala na 10,7 milijuna km² što je čini najvećom državom u historiji starog vijeka. Također, monarhija je u to doba obuhvaćala oko 46% svjetske populacije.

Ahemenidsku Monarhiju osnovao je Kir Veliki koji ju je proširio na veći dio azijskog dijela Bliskog istoka, dok su ga njegovi nasljednici Kambiz II. i Darije Veliki proširili i na Afriku odnosno Europu, što je čini prvom državom koje se protezalo na tri kontinenta. Teritorij monarhije osim Irana obuhvaćao je dijelove današnje Indije i Pakistana, područja Centralne Azije, Male Azije, Tračke, veći dio obala Crnog mora, Mezopotamiju, sjever Arapskog poluotoka, Levant, Siriju, te sjeveroistočni dio Afrike uključujući Egipat, Libiju, Sudan i Etiopiju.

U zapadnjačkoj historiji Ahemenidska Monarhija ostala je najviše upamćeno po grčko-perzijskim ratovima, uspješnom modelu Kirove odnosno Darijeve centralizirane administracije, bogatoj umjetničkoj ostavštini, oslobađanju Židova iz babilonskog ropstva, toleranciji vjerskih manjina, te prvom pisanom spomeniku o ljudskim pravima (Kirov cilindar). Ahemenidska Monarhija doživljava pad početkom 4. vijeka pne., te je 330. pne. osvaja Aleksandar Makedonski.

Cao Wei

Cao Wei (kineski: 曹魏; pinyin: Cáo Wèi; Wade-Giles: Ts'ao Wei) je naziv za jedno od Tri kraljevstva, odnosno državu nastalu raspadom Kine uslijed kolapsa dinastije Han početkom 3. vijeka. Teritorija joj je sadržavala sjevernu Kinu, odnosno područja koja je u građanskom ratu osvojio gospodar rata Cao Cao, te se proglasio prvo vojvodom, a potom i kraljem Weija. Glavni grad joj je bio bivša carska prijestolnica Luoyang, a kao formalni početak postojanja države se određuje godina 220. kada je Cao Caov sin Cao Pi i formalno svrgnuo posljednjeg cara dinastije Han, te se proglasio carem, odnosno osnivačem nove dinastije Wei. To nikada nisu priznali vladari druge dvije države - Shu na jugozapadu i Wei na jugoistoku Kine - čiji su se vladari Liu Bei i Sun Quan također smatrali legitimnim nasljednicima carskog prijestolja. Država Wei je godine 265. uspjela osvojiti i anektirati Shu, ali ne i Wei, i to zato što je na dvoru Cao Weija s vremenom ojačao klan na čelu sa porodicom Sima. Iste godine je njen član i carski kancelar Sima Yan svrgnuo Cao Huana, posljednjeg vladara dinastije Han i proglasio novu carsku dinastiju Jin, pod čijim je vodstvom Kina ponovno ujedinjena godine 280.

Sama država je u svoje vrijeme bila poznata tek kao Wei, a naziv Cao Wei su joj dali kasniji historičari, kako bi je mogli razlikovati od ranije države Wei u periodu Zaraćenih država, odnosno kasnije države Sjeverni Wei.

Dinastija Han

Dinastija Han je druga vladajuća dinastija u kineskoj historiji. Njena vladavina je trajala od 206. pne. kada je seljački vođa Liu Bang osvojio vlast do 220. godine nove ere kada je posljednji car abdicirao, a carstvo se raspalo na tri dijela. Ova dinastija predstavlja zlatno doba u kineskoj umjetnosti, politici i tehnologiji, a današnja najbrojnija nacionalna skupina u Kini se zove po ovoj dinastiji Han. Po moći i veličini carstvo ove dinastije bilo je oko 100 god. ravno Rimskom Carstvu, a po završnoj sudbini identično po načinu završetka Zapadnog Rimskog Carstva pošto je posljednji car dinastije Han kao i Romul Augustul nije ubijen, nego je nakon abdikacije poslan u mirovinu.

Dinastija Jin (265–420)

Dinastija Jìn (pojednostavljeni kineski: 晋朝; tradicionalni kineski: 晉朝; pinyin: Jìn Cháo; Wade-Giles: Chin⁴-ch'ao² je dinastija kineskih careva koja je vladala cijelom ili dijelovima Kine od 265. do 420. Vladavina dinastije se dijeli na dva perioda - Zapadni Jin (kin: 西晉, 265–316) i Istočni Jin (kin: 東晉 317–420). Zapadni Jin je osnovao Sima Yan sa sjedištem u Luoyangu, dok je Istočni Jin započeo Sima Rui, sa sjedištem u Jiankangu. Periodi su među učenjacima također poznati kao Liang Jin (ch: 两晋 doslovno dva Jin) i Sima Jin i to zato da ih se razlikuje od drugih kineskih dinastija čiji nazivi koriuste isla slova, kao što je slučaj sa Kasnija dinastija Jin (kin: 后晋).

Dinastija potiče od klana Sima čiji su se članovi zahvaljujući darovitom političaru i vojskovođu Sima Yiju došli na vodeća mjesta u upravi sjeverne kineske države Cao Wei, jednog od Tri kraljevstva. Godine 249. Sima Yi je kao carski regent zahvaljujući dvorskom puču poznatom kao Incident kao Gaopinških grobnica postao de facto vladar države, a 265. je njegov unuk Sima Yan na abidikaciju Cao Huana, posljednjeg cara dinastije Wei. Sebe je proglasio carem te proglasio novu dinastiju kojoj je ima dao prema Jin, jednoj od država iz doba Proljeća i Jeseni, sa čijeg područja je poticao klan Sima. Pod vlašću Sima Yana, koji je sebe proglasio carem Wuom, pokorena je država Istočni Wu, čime je Kina konačno ujedinjena pod vlašću jednog cara. Međutim, period mira nije dugo trajao, jer su nakon Wuove smrti započeli sukobi među njegovim nasljednicima i rodbinom poznati kao Rat Osam prinčeva. Oni su toliko oslabili carsku vlast, da su to iskoristili sjeverni Wu Hu nomadi i do 316. zauzeli najveći dio sjeverne Kine, uključujući prijestolnicu Luoyang.

Pod vodstvom Sima Ruija dinastija je 317. uspostavila novu prijestolnicu u južnom dijelu Kine. Tamo se ona održala do 420. kada je posljednjeg cara, cara Gonga svrgnuo Liu Yan, osnivač dinastije Liu Song.

Dinastija Qing

Dinastija Qing, ponekad nazvana Mandžurska dinastija, predstavlja posljednju kinesku carsku dinastiju.

Njen osnivač je Nurhaci, mandžurski velmoža i vazal kineskih careva iz dinastije Ming koji se proglasio carem i nasljednikom dinastije Jin, koja je bila vladala sjevernom Kinom nekoliko vijekova ranije. Godine 1634. njegov sin Huang Tiyi je nakon smrti posljednjeg mongolskog vladara iz dinastije Yuan pokorio Mongoliju, a nakon toga i Koreju.

Godine 1644. je u Kini izbila velika pobuna, koju je iskoristila mandžurska vojska na čelu s princom Dorgonom, te probila Kineski zid, osvojila Peking i nakon osamnaest godina ustanovila vlast nad cijelom Kinom.

U prvim godinama dinastije Qing, Kina se nastavila širiti, pa su osvojeni Tibet i Tajvan.

No, u 19. vijeku, Kina, koja je po nominalnim kriterijima bila najbogatija i najjača država na svijetu, suočila se s činjenicom da je bitno inferiorna zapadnim silama. Autoritet carske vlasti je načet sramotnim porazima u opijumskim ratovima, što je dovelo do provale nacionalizma među Han Kinezima koji su Mandžursku dinastiju shvaćali kao strane osvajače umjesto vlastitih vladara. U drugoj polovici 19. vijeka je protiv dinastije Qing pokrenut krvavi Tajpinški ustanak, koji je odnio više života od prvog svjetskog rata.

Iako se dinastija Qing uspjela održati, Kina je bila bitno oslabljena te pod vladavinom Ci Xi nastavila trpiti poraze, od kojih je najsramotniji bio onaj u ratu s Japanom 1894-95. Narodno nezadovoljstvo - usmjereno kako protiv dinastije, tako i protiv sve većeg utjecaja zapadnih sila - ispoljilo se u bokserskom ustanku godine 1900. Kina je, odupirući se zapadnoj vojnoj intervenciji, doživjela još jedan veliki vojni poraz.

Godine 1911. je serija pobuna protiv dinastije dovela do njenog zbacivanja, te je Kina godine 1912. proglašena republikom.

Pu Yi, posljednji car mandžurske dinastije, od godine 1931. do 1945. je vladao kao car države Mandžukuo pod japanskom zaštitom.

Dinastija Sui

Dinastija Sui je bila dinastija kineskih careva, osnovana godine 581. u sjevernoj Kini od strane Yang Jiana, dotadašnjeg službenika, odnosno regenta sjeverne dinastije Sjeverni Zhou, koji je za sebe uzeo ime car Wen. Godine 589. su njegove trupe zauzele južnu Kinu, okončavši vladavinu posljednje južne dinastije Chen te tako ponovno ujedinivši Kinu nakon četvrt vijeka razjedinjenosti. Nastojeći učvrstiti svoje dostignuće car Wen, isto kao i njegov sin i nasljednik car Yang su izveli niz dalekosežnih reformi, prije svega usmjerenih na standardizaciju novca, sistem jednakih polja (koji je trebao smanjiti socijalne razlike među podanicima), obnovu Velikog zida, novi upravni sistem poznat koa Tri odjeljenja i Šest ministarstava, promoviranje budizma, te, što se često smatra najvažnijim, dovršetak Velikog kanala koji je prvi put stvorio prometnu arteriju Sjeverne i Južne Kine, te tako u sljedećim vjekovima omogućio obnovu kulturnih veza i nacionalnog jedinstva.

Wen je sve te reforme provodio s nedostatkom bilo kakvih skrupula i obzira prema podanicima, a što je posebno došlo do izražaja kod njegovog sina i nasljednika Yanga kome su nedostajale njegove političke sposobnosti. Njegovi megalomanski projekti, a posebno katastrofalni pohodi na korejsku državu Goguryeo su financijski, ljudski i materijalno iscrpili njegove podanike, a što se od početka 610-ih odrazilo kroz niz seljačkih ustanaka i pobuna, koji su na kraju doveli do Yangovog ubistva. Kratki period meteža je, međutim, brzo okončan i vlast je preuzela dinastija Tang koja će, temeljeći se na dostignućima Suija, stvoriti dug period mira, blagostanja i napretka. To je razlog zbog kojih kineski historičari vole dinastiju Sui uspoređivati s ranijom dinastijom Qin koja je također kratko trajala, ali stvorila temelj za daleko uspješniju dinastiju Han.

Dinastija Sung

Dinastija Sung ili Song je dinastija koja je vladala Kinom od godine 960. do 1279. godine.

Njena vladavina se dijeli na dva perioda: Sjeverni Sung (960 - 1127.), kada je dinastija vladala cijelom Kinom i imala Kaifeng kao glavni grad te Južni Sung (1127 - 1279), kada je od strane dinastije Jin izgubila vlast nad sjevernom Kinom te se povukla iza rijeke Yangtze i za glavni grad odabrala Hangzhou.

Godine 1279. su njenu vladavinu prekinuli Mongoli pod Kublaj Kanom, koji su osvojili Južnu Kinu i ponovno ujedinili zemlju pod vlastitom dinastijom Yuan.

Dinastija Tang

Dinastija Tang (kineski: 唐朝; pinyin: Táng Cháo; Srednji Kineski: dhɑng) (18. lipanj 618.– 4. lipnj 907.) je bila kineska dinastija koja je zamijenila dinastiju Sui i nakon koje kina ulazi u Razdoblje Pet Dinastija i Deset Kraljevstva. Osnovala ju je obitelj Li (李), koja je došla na vlast tokom zenita i raspada Sui Carstva. Vlast dinastije je nakratko prekinula Druga Zhou dinastija (16. Listopad 690– 3. Ožujak 705.) kada je carica Wu Zetian zauzela prijestolje i postala prva i jedina kinseka vladajuća carica kao samostalan vladar.

Dinastija Tang sa svojim glavnim gradom u Chang'anu (današnjem Xi'anu), najmnogoljudnijem gradu na svijetu u to vrijeme, je općeprihvaćena kao najviša točka u razvoju kineske civilizacije, jednake (ili čak i veće važnosti) od ranije Dinastije Han — zlatnog doba gradske kulture. Njen teritorij, pribavljen tokom vojni njenih ranih vladara, je bio veći nego teritorij Dinastije Han, a bio je podjednak s teritorijem kasnijih dinastija Yuan i Qing. U dva popisa stanovništva u 7. i 8. stoljeću Tang zapisi procijenjuju broj stanovnika (prema broju zabilježenih kućanstava) na oko 50 milijuna ljudi.a[›] Čak i kad je središnja vlast postepeno oslabila tokom 9. stoljeća i nije bila u mogućnosti napraviti točan popis stanovništva, ipak su procijenili da je broj stanovnika do tada narastao na otprilike 80 milijuna ljudi.Zahvaljujući tako velikom broju stanovnika, dinastija je mogla podizati profesionalne i unovačene vojske od stotina tisuća vojnika da bi se nadmetala s nomadskim narodima za dominaciju nad središnjom Azijom i unosnim trgovačkim putevima uzduž Puta Svile. Mnoge države i kraljevstva su plaćale danak Tang dvoru, a Tang je ujedno i pokorio nekoliko pokrajina kojima je neizravno upravljano kroz sustav protektorata. Izuzev političkog, Dinastija Tang je imala i snažan kulturološki utjecaj na susjedne države poput onih na područiju današnje Koreje, Japana i Vijetnama.

Dinastija Tang je bila razdoblje napretka i stabilnosti, izuzev tokom An Shi pobune i tokom slabljenja središnje vlasti u kasnijoj polovici dinastijske vlasti. Poput prethodne DInastije Sui, DInastija Tang je imala sustav državne službe koji je zapošljavao službenike na osnovu standardiziranih ispita i preporuka za službu. Ovaj društveni poredak je narušen jačanjem pokrajinskih vojnih upravitelja zvanih jiedushi tokom 9. stoljeća. Kineska kultura je cvijetala i dozrijevala tokom vladavine Dinastije Tang, te se to razdoblje smatra najvećim u kineskoj poeziji. Dva najpoznatija kineska pjesnika: Du Fu i Li Bai su pripadali ovom razdoblju kao i mnogi poznati slikari poput: Han Gana, Zhang Xuana i Zhou Fanga. Mnoga književna i znanstena djela, enciklopedije i atlasi nastali tokom Dinastije Tang zauzimaju važno mjesto u razvoju kineske književnosti.

Mnogi važni izumi su iz razdoblja Dinastije Tang uključujući i razvoj drvenog tiska. Budizam ima značajan utjecaj na kinesku kulturu tog razdoblja i razne kineske sekte dobivaju na važnosti. Budisti će kasnije biti progonjeni od strane države i taj utjecaj će biti znatno umanjen. Iako su dinastija i središnja vlast slabili tokom 9. stoljeća, umjetnost i kultura su i dalje cvjetali. Oslabljena središnja vlast se uglavnom povukla iz upravljanja gospodarstvom, no unatoč tome trgovina i proizvodnja su uglavnom ostali netaknuti i čak napredovali.

Dinastija Zhou

Dinastija Zhou (kineski: 周朝; Hanyu Pinyin: Zhōu Cháo; Wade-Giles: Chou Ch`ao; 1122. pne. - 256. pne.) je naslijedila dinastiju Shang i prethodila dinastiji Qin u Kini. Dinastija Zhou je vladala duže nego ijedna druga dinastija u kineskoj historiji--iako je stvarna politička i vojna kontrola dinastije nad Kinom trajala jedino u periodu Zapadnog Zhoua. Za vrijeme Zhoua, korištenje željeza je počelo u Kini , iako se ovaj period kineske historije često navodi kao vrhunac kineskih artefakata napravljenih od bronce. Dinastija također pokriva period u kome je kinesko pismo evoluiralo od drevnog stadija koji se vidi u brončanim natpisima ranog Zapadnog Choua do početaka modernog stadija, u formi arhaičnih svećeničkih zapisa kasnog Perioda zaraćenih država.

Za vrijeme dinastije Zhou su se stvorili korijenu zrele kineske filozofije, s time da su započeli u 6. vijeku pne.. Tadašnji veliki kineski filozofi, koji su snažno utjecali na buduće generacije Kinezi, bili su Kong Fuzi (Konfucije), osnivač konfucijanstva i Laozi, osnivač daoizma. Ostali filozofi, teoretičari i filozofske škole ovog vremena su bili Mozi (latinski: Micius), osnivač mohizam, Mengzi (Mencije), slavni konfucijanac koji je proširio Kong Fuzijev opus, Shang Yang i Han Feizi, zaslužni za razvoj drevnog kineskog legalizma (ključne filozofije dinastije Qin) i Xunzi, koji je bio središte inetelektualnog života u Kini svog vremena, možda čak više nego Mencije.

Habsburg

Habsburg (množina: Habsburzi; pridjev: habsburški; za pripadnike te loze koristi se izraz Habsburgovac, množina: Habsburgovci) bila je jedna od vladarskih kuća (dinastija) Evrope: Habsburgovci su vladali Austrijom (kao vojvode 1282–1453., nadvojvode 1453–1804. i carevi 1804–1918.), bili su kraljevi Španije (1516–1700.) i carevi Svetog Rimskog Carstva više vijekova do 1806.

Njihovo ime potiče od švicarskog Habichtsburg ("Jastrijebov zamak"), sjedišta porodice u 12. i 13. vijeku u mjestu Habsburg. Krenuvši iz jugoistočne Njemačke, porodica je proširila svoj uticaj i posjede na istočne krajeve Svetog Rimskog Carstva, koji otprilike odgovaraju današnjoj Austriji (1278–1382.). Nakon samo dvije-tri generacije, Habsburzi su uspjeli dosegnuti carsko prijestolje, koje će uz kraće prekide držati stoljećima (1273–1291., 1298–1308., 1438–1740., i 1745–1806.).

Nakon ženidbe Maksimilijana I. s Marijom, prijestolnasljednicom Burgundije (Holandije) i ženidbe njegovog sina Filipa Lijepog s Ivanom, prijestolnasljednicom Španije i njenog tek stečenog carstva, Karlo V. je naslijedio "carstvo gdje sunce nikada ne zalazi".

Nakon abdikacije cara Karla V., koji je ujedno bio i kralj Karlo I. Španski (1516–1556.), dinastija se podijelila na austrijske i španske Habsburgovce.

Španski Habsburgovci su izumrli 1700. godine, što je izazvalo Rat za špansko nasljedstvo), dok su austrijski Habsburgovci izumrli 1740. godine, što je izazvalo Rat za austrijsko nasljedstvo. Jedan od razloga njihovog nestanka vjerovatno je bio velik broj brakova unutar porodice (vidi: incest). Ipak, nasljednica zadnjeg austrijskog Habsburgovca, Marija Terezija, udala se za Franju Stjepana, lotarinškog vojvodu, pa su njihovi nasljednici nastavili habsburšku tradiciju u Beču pod dinastičkim imenom Habsburg-Lothringen.

Sveto Rimsko Carstvo je nestalo 1806. godine, kad je francuski car Napoleon I. preustrojio vlast u Njemačkoj. Znajući da će izgubiti naslov cara, Franjo II. se proglasio nasljednim carem Austrije i tako postao Franjo I.

Car Franjo I. Austrijski službeno je nosio ovaj glomazni naslov: "Mi, Franjo Prvi, milošću Božjom car Austrije; kralj Jerusalema, Mađarske, Češke, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Galicije i Lodomerije; nadvojvoda Austrije; vojvoda Lorraine, Salzburga, Würzburga, Franačke, Štajerske, Koruške i Kranjske; veliki vojvoda Krakova; knez Transilvanije; markgrof Moravske; vojvoda Sandomierza, Masovije, Lublina, Gornje i DonjeŠleske, Oswiecima i Zatora, Tesina i Furlanije; knez Berchtesgadena i Mergentheima; kneževski grof Habsburga, Gorice, Gradišća i Tirola; markgrof Gornjih i Donjih Lužica i Istre".

Austrijsko Carstvo je postalo Austro-Ugarska 1867. godine. Habsburgovci su odstupili s vlasti 1918. godine, nakon poraza u Prvom svjetskom ratu.

Današnja glava porodice Habsburg je Otto von Habsburg, najstariji sin cara Karla.

Historija Kine

Istorija Kine prema tradiciji temeljenoj na kasnijim istorijskim zapisima počinje u periodu Tri Suverena i Pet Careva od oko prije 5000 godina, a prvi arheološki nalazi koji te zapise djelomičnu potvrđuju datiraju od 16. vijeka pne.. Kina se zato smatra jednom od najstarijih kontinuiranih civilizacija. Oklopi kornjača s oznakama koje podsjećaju na drevno kinesko pismo iz doba dinastije Shang su radiokarbonski datirane na oko 1500. pne. Kineska civilizacija je nastala u gradovima-državama u dolini Žute rijeke. Godina 221. pne. se uzima kao datum kada je Kina konačno postala ujedinjena kao veliko kraljevstvo. Dinastije koje su slijedile su razvile birokratske sisteme koje su omogućile kineskom caru da vlada velikom teritorijom.

Kinu je prvi ujedinio Qin Shi Huang godine 221. pne. Kina je nakon toga prolazila kroz period političkog jedinstva i nejedinstva, a povremeno su njome dominirali stranci, većina od kojih se asimilirala u kinesko stanovništvo. Kulturni i politički utjecaji iz mnogih dijelova Azije, preko valova doseljavanja, ekspanzije i asimilacije, stopili su se u kinesku kulturu.

Iran

Iran (perzijski: ايران; Irān), službeno: Islamska Republika Iran (perz. جمهوری اسلامی ایران; Džomhūrī-je Islāmī-je Īrān) je država u jugozapadnoj Aziji. Naziv Iran odomaćen je još od starog vijeka dok se na međunarodnoj sceni počeo aktivnije koristiti od 1935. godine kada je potisnuo evropski egzonim Perziju. Danas se nazivi Iran i Perzija koriste kao sinonimi u kulturološkom smislu, dok se u službenom političkom kontekstu koristi isključivo naziv Iran.

Država se proteže na 1,648.195 km² što je čini 18. najvećom u svijetu, a prema posljednjem popisu iz 2011. godine u njoj je živjelo 75,149.669 stanovnika. Iran ima važno geostrateško značenje s obzirom da se nalazi u središnjoj Evroaziji odnosno na Bliskom istoku. Zemlja je na sjeveru omeđena Armenijom, Azerbajdžanom i Turkmenistanom odnosno Kaspijskim jezerom, na istoku Afganistanom i Pakistanom, na zapadu Irakom i Turskom, te na jugu Omanskim i Perzijskim zaljevom. Glavni i najveći grad je Teheran koji predstavlja važno političko, kulturno, ekonomsko i industrijsko središte zemlje. Iran u vojno-političkom smislu ima status regionalne sile, dok se na temelju kolosalnih zaliha nafte i zemnog plina kao i razvijenog nuklearnog programa često naziva i energetskom supersilom. Također, Iran je i najrazvijenija poljoprivredna i industrijska sila u široj regiji.

Na teritoriju Irana nastale su neke od najstarijih civilizacija u ljudskoj historiji. Prve države pojavile su se s Elamitima početkom 3. milenija pne., dok današnji etnojezični oblik poprimaju dolaskom iranskih naroda u 2. mileniju pne. Iranska nacija oblikuje se oko 625. pne. nastankom Medijske Monarhije koju kasnije na starovjekovnoj političkoj sceni nasljeđuju dinastije iranskih Ahemenida, helenističkih Seleukida, te iranskih Parta i Sasanida. Sredinom 7. vijeka nastupa arapsko osvajanje Irana i se islam počinje širiti na uštrb zoroastrizma. Iransko stanovništvo u konačnici je islamizirano tokom vladavina domaćih dinastija Tahirida, Bujida, Safarida i Samanida koje su povratile iransku nezavinost. Srednji vijek obilježava procvat iranske književnosti, filozofije, medicine, astronomije, matematike i umjetnosti zbog čega Iran postaje glavnim žarištem islamskog svijeta. Iranski identitet zadržan je i tokom vladavina stranih turkijskih i mongolskih dinastija Seldžuka odnosno Ilhanida i Timurida koji su preuzeli perzijski jezik i kulturu. Prekretnica u iranskoj historiji nastupa oko 1500. godine kada je osnovana Safavidska Monarhija za vrijeme kojeg šijitski islam 12 imama postaje službenom religijom zemlje. Iranska ustavna revolucija iz 1906. godine urodila je stvaranjem prvog nacionalnog parlamenta u okvirima ustavne monarhije, dok je sadašnji politički sustav islamske republike plod iranske revolucije iz 1979. godine. Prema ustavu iz 1979. godine, iranski politički sustav sastoji se od više isprepletenih upravnih tijela poput parlamenta, predsjednika, vijeća stručnjaka i vrhovnog vođe. Iran je jedan od osnivača Ujedinjenih naroda, pokreta nesvrstanih, Organizacije islamske konferencije i Organizacija zemalja izvoznica nafte.

Iran je od najranije historije multietnička država sastavljena golemom većinom od iranskih naroda među kojima već milenijima dominiraju Perzijanci koji danas čine oko 60% današnjeg stanovništva Irana, a slijede ih Azeri (turkofoni), Kurdi, Baluči, itd. Službena religija je imamitski šijitski islam, dok u ostale priznate religije spadaju kršćanstvo, judaizam i zoroastrizam. Perzijski jezik je uz više regionalnih glavnim službenim jezikom u zemlji, odnosno jedan od najstarijih svjetskih službenih jezika u neprekidnoj upotrebi do današnjeg dana. Službeni kalendar u državi je iranski kalendar.

Omejadski Kalifat

Omejadska ili Emevijska dinastija (661. - 750.)je bila prva dinastija poslije četvorice halifa, a njen prvi predstavnik Muavija je uveo pravo na prijesto putem nasljedstva (dinastijom) a ne putem izbora (šurom).

Partska Monarhija

Partska Monarhija je naziv za starovjekovnu iransku državu čiji su se vladari smatrali nasljednici drevnog Ahemenidske Monarhije. Oko godine 247. pne. ju je osnovao Arsak, poglavica iranskog plemena Parni, nakon što je osvojio tadašnju seleukidsku satrapiju Partiju. Parni su se tada stopili s domaćim Partima, a Arsak je također osnovao znamenitu Arskadisku dinastiju, te se njegova država ponekad naziva i Arsakidska Monarhija. Slabljenjem seleukidske moći, Partsko Kraljevstvo se nametnulo kao vodeća sila Bliskog Istoka, te je na vrhuncu moći uz teritoriju današnjeg Irana sadržavalo i Mezopotamiju, Armeniju, južnu obalu Perzijskog zaljeva, te velike dijelove Afganistana, Pakistana i Turkmenistana. Iako porijeklom Iranci, partski vladari su u nekim aspektima prihvatili i elemente helenističke kulture. Partska Monarhija, koja je povremeno vodila ratove s rimskom državom na zapadnim granicama, srušeno je godine 226. godine u pobuni vazala na jugozapadu Irana koji su nakon toga osnovali novu, Sasanidsku Monarhiju.

Popis bizantskih careva

Ovo je spisak careva Istočnog rimskog carstva koje se u modernoj istoriografiji naziva Vizantijsko carstvo ili jednostavno Vizantija. Ova lista ne obuhvata brojne savladare koji nikada nisu postali samostalni vladari ili pak nisu stekli položaj starijih vladara unutar carskog kolegijuma.

Svi carevi pre Iraklija (610.-641.) zvanično su nosili titulu avgusta, mada su i druge titule poput titule gospodara (dominus) povremeno korišćene. U zvaničnim dokumentima carevom imenu je prethodio naziv Imperator Caesar Flavius, a nakon imena išla bi i titula Augustus. Od Iraklija zvanična titula postaje vasilevs (grčki: Βασιλεύς), što je u antička vremena bila generalna oznaka za vladara ili kralja (npr. kralja Persijanaca). Vasilevs je tako postao termin koji je označavao rimskog (vizantijskog) cara, dok su vladari drugih naroda tj "kraljevi" označavani titulom regas (grčki Ρήγας od latinskog rex) ili prosto arhont (Άρχων) tj "vladar" (npr. srpski vladari prednemanjićkog perioda). Vizantijski carevi su neretko svojoj vladarskoj tituli dodavali i druge počasne nazive koji su trebali da podvuku njihovu jedinstvenu ulogu prvih među zemaljskim vladarima i jedinim carevima Hrišćanskog sveta. Takve su titule samodržac tj autokrator (Αυτοκράτωρ) ili vladar vaseljene tj kosmokrator (Κοσμοκράτωρ). Kao što je dobro poznato, Vizantija je moderan termin koji je ušao u upotrebu tokom 16. veka. Sami Vizantijci su se zvali Romeji, a njihov vladar je nosio tituli rimskog cara (vasilevsa Romeja). Međutim, tokom 15. veka carevi se ponekad nazivaju i "helenskim carevima".

Popis rimskih careva

Titula rimskog cara je označavala pojedince koji su obnašali položaj vladara Rimskog Carstva. Prvi rimski car bio je August, posvojeni sin Gaja Julija Cezara, za kojega se istorijski gleda da je na vlast došao 27. pne. iako je vladao dijelovima države od 44. pne..

Imena legalnih careva u ovoj tablici su pisana kao ime od Augusta, ona od uzurpatora koji su bili nakratko okrunjeni, ali su na kraju izgubili su pisani kao Romul Augustula, dok su imena običnih uzurpatora pisana kao ono od Priska

Safavidska Monarhija

Safavidska Monarhija (perz. سلسلة صفويان) je naziv za novovjekovnu iransku državu pod safavidskom dinastijom i jedna od najmoćnijih iranskih monarhija u islamskoj eri. Safavidi su vladali Iranom od 1501. do 1736. godine, a prilikom njihovog vojno-političkog vrhunca monarhija se protezala i preko teritorija današnjeg Azerbajdžana, Armenije, Gruzije, istočnog Iraka, Afganistana, Pakistana, Turkmenistana, Uzbekistana, Tadžikistana, Rusije i istočne Turske, te istočne obale Arapskog poluotoka.

Sama safavidska dinastija bila je kurdsko-azarskog podrijetla, a njenim eponimskim osnivačem smatra se Safi-ad-din iz Ardabila. Stvarni utemeljitelj monarhije bio je Ismail I., mladi osvajač koji je još kao tinejdžer pod svoju krunu ujedinio goleme teritorije Velikog Irana i obnovio političku homogenost iranskog stanovništva regije koje je bilo uzdrmano konstantnim turkijskim i mongolskim prodorima iz smjera Centralne Azije.

U približno dva i pol vijeka vladavine Iranom, razdoblje safavidske dinastije ostalo je upamćeno po spektakularnim arhitektonskim ostvarenjima u njihovim prijestolnicama Tabrizu, Kazvinu i Isfahanu kao i drugim gradovima, po žestokim ratovima protiv Osmanlija na zapadu i Uzbecima na sjeveru odnosno savezništvom s Mogulima na istoku, po učinkovitom državnom aparatu i bankarskom sustavu, te ponovnoj uspostavi trgovačkih veza između Orijenta i Zapadnog svijeta.

Vladavina Safavida važna je i iz religijske perspektive s obzirom da je šijitski oblik islama postao državnom religijom koja je utjecala na širu regiju odnosno opstala u Iranu do današnjeg dana. Dinastija je oslabljena zbog unutrašnjih ratova s paštunskim plemenom Hotaki, a raspuštena je prilikom osvajanja Nader-šaha koji se proglasio nasljednikom posljednjeg safavidskog vladara pri čemu je osnovao novu, Afšaridsku Monarhiju.

Seleukidska Monarhija

Seleukidska Monarhija je jedna od tri velike helenističke monarhije stvorene nakon smrti Aleksandra Makedonskog. Postojalo je 30 vladara iz seleukidske dinastije. Osnivač Seleukida je Seleuk. Seleukidska Monarhija je uvelike bila na području koje je ranije zauzimala Ahemenidska Monarhija. Seleuk je formirao seleukidsku državu 312. pne. i ona traje do 150. pne.

Zizhi Tongjian

The Zizhi Tongjian (pojednostavljeni kineski: 资治通鉴; tradicionalni kineski: 資治通鑒; pinyin: Zīzhì Tōngjiàn; Wade-Giles: Tzu-chih T'ung-chien; doslovno "Sveobuhvatno ogledalo za pomoć vladi") je jedan od najznačajnijih tekstova kineske historiografije, originalno izdan godine 1084. u obliku kronika. Godine 1065. je car Yingzong od Songa naredio historičaru Sima Guangu (1019–1086) da zajedno sa učenjacima među kojima su bili Liu Shu, Liu Ban i Fan Zuyu, sačini kompilaciju univerzalne historije Kine. Taj je zadatak obavljen za 19 godina, a godine 1084. je predstavljen Yingzongovom nasljedniku caru Shenzongu. Zizhi Tongjian daje prikaz kineske historije od 403. pne. do 959. n.e. pri čemu je pokriveno 16 dinastija i 1363 godina, u 24 toma (巻) i oko 3 miliona kineskih slova.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.