Despotizam

Despotizam (grč. Δεσποτισμός [Despotismós]), despocija ili despotija je naziv za političko uređenje u kojem jedna ili nekoliko osoba ima apsolutnu i ničim ograničenu vlast nad državom, a svi ostali podanici nemaju nikakva prava, odnosno smatraju se njihovim robovima.

Smatra se da je despocija bila najstarije političko uređenje, a klasični primjer su hidraulički imperiji na početku civilizacije poput drevnog Egipta, čijem su faraonu su svi podanici bili robovi. Takav oblik despocije se ponekad naziva orijentalnom despocijom.

Pojam despotizma je s vremenom stvorio negativnu konotaciju te se često poistovjećuje s tiranijom.

Kao takav, treba ga razlikovati od srednjovjekovne titule despota, odnosno izraza despotovina.

Apsolutna monarhija

Apsolutna monarhija je naziv za monarhijski oblik vladavine gdje monarh ima svu izvršnu, zakonodavnu i sudsku vlast koja nije ograničena nikakvim ustavom ili drugim institucijama. Jedini izuzetak u nekim slučajevima mogu predstavljati vjerske doktrine ili običaji.

U apsolutnim monarhijama mogu postojati neke institucije koje nisu direktno potčinjene državnom poglavaru, kao što su parlamenti, ali oni imaju isključivo savjetodavnu funkciju, a pravo na donošenje odluka u pravilu pripada vladaru.

U današnjem svijetu kod apsolutnih monarhija razlikujemo tzv. prave apsolutne monarhije koje nemaju ustav i ustavne monarhije s apsolutističkim ovlastima vladara.

Aristokracija

Aristokracija ili aristokratija (grč. ἀρıστοϰρατία: vladavina najboljih, od ἄριστος: najbolji + κρατείν: vladati), vladavina plemstva ili privilegiranog višeg staleža i, s druge strane, naziv za nasljedni privilegirani stalež ili plemstvo, odn. gospodstvo, velikaše.

U širem značenju riječi aristokracija misli se na bogatiji sloj društva, na obitelj i nasljednike već dokazanih vlastodržaca, te na plemstvo koje je ostvarilo različite beneficije u društvu recimo kroz junaštvo u ratovima njihovih prednika.

Pripadnici aristokracije ne samo da imaju veća prava nego drugi ljudi, već tada imaju i veće obaveze da se vladaju pristojno, plemenito, uzvišeno i darežljivo. Oni su često bili stupovi društva, te ako je njihovo vladanje bilo uzvišeno, tada je i društvo u cjelini bilo prosperitetno. Vrijedi i obratno.

Despot

Despot može označavati:

Despot (titula), bizantska dvorska titula

Despotizam, oblik vladavine u kome je sva vlast sadržana u rukama jednog pojedinca ili male klikeOsobe s prezimenom Despot:

Despot voda ili Ioan Iacob Heraclit (1511-1563), moldavski knez.

George Despot (1927-1991), biznismen iz Shreveporta

Veljko Despot (1948 -), hrvatski muzički producent

Diktatura

Diktatura je naziv za oblik vladavine u kome se sva vlast nalazi u rukama jednog čovjeka ili manje grupe ljudi te koja nije ograničena nikakvim institucionalnim okvirima kao što su ustav, zakoni ili običaji.

Ime je dolazi od institucije posebnog državnog službenika koja je postojala u drevnoj Rimskoj republici. U vanrednim situacijama, kada je opstanak Republike bio u opasnosti, taj službenik - pod nazivom diktator - dobijao je neograničene ovlasti da poduzme sve moguće mjere u svrhu otklanjanja te opasnosti. Diktatura je, s druge strane, bila vremenski ograničena, najčešće na šest mjeseci, te je nakon njenog prestanka diktator za svoje postupke bio odgovoran.

Iako je u samom Rimu institucija diktatora često zloupotrebljavana, poslužila je kao uzor za buduće generacije, te su je pod različitim imenima često koristili kako bi suzbijali latentnu političku nestabilnost nakon velikih revolucija u Novom vijeku i modernom dobu. Isto tako, ako ne i češće, su diktature nastajale s ciljem da se spriječe revolucije - neki od najpoznatijih primjera u 20. vijeku su Čile pod generalom Pinochetom i Poljska pod generalom Jaruzelskim.

Diktature, koje su najčešće uvedene kao privremeno rješenje u svrhu postizanja političke stabilnosti, često su se znale izroditi u krajnje neefikasne i korumpirane režime čija je jedina svrha bilo osobno bogaćenje, a koji su samim svojim nastankom izgubili svaki legitimitet. Vrlo često su se mogle održavati jedino brutalnom demonstracijom sile, ponekad izazivajući kontra-efekt u obliku štrajkova, demonstracija, oružanih pobuna, gerilskih pokreta ili pučeva te tako otklanjajući stabilnost koja im je trebala biti smisao postojanja.

Zbog svega toga diktatura danas ima uglavnom pejorativno značenje i označava sve ono što politički režim u nekoj državi ne bi trebao biti.

S druge strane, postoje određene situacije u kojima je uspostavljanje diktature opravdano, te ustavi mnogih demokratskih država sadržavaju odredbe o okolnostima pod kojima vlade mogu preuzeti diktatorske ovlasti.

Država

Država se definiše po međunarodnoj i unutrašnjoj ulozi. Na međunarodnom nivou država je suvereno telo. Suverenitet čine definisane i međunarodno priznate granice i potpuna vlast države na toj teritoriji ( kao i stanovništvo koje stalno naseljava teritoriju države). Kada teritorija ne ispunjava te osnovne uslove ona postaje neuspela država. Primer neuspele države je Somalija, gde ne postoji vlast koja ima suverentitet nad teritorijom okruženom granicama.

Dve najzastupljenije teorije o unutrašnjoj ulozi države su:

Država je aparat za prinudu. Po ovoj teoriji država postoji da bi osigurala da svako ispuni svoje zakonske obaveze, kao što su isplata dugova, poštovanje privatne svojine itd.

Država ispunjava principe društvenog ugovora. Društveni ugovor je podrazumevani ugovor između svakog pojedinca i države. Otac ovog izraza je Žan Žak Ruso. Društveni ugovor se zasniva na tome da država treba da zaštiti prirodna prava svake osobe. Prirodna prava su pravo na život, pravo na slobodu i pravo na imovinu. U zamenu za ovu zaštitu, svaka osoba mora da ispunjava određene dužnosti prema državi, kao što su plaćanje poreza. Ovakva udeja uloge države u društvenom ugovoru je prihvaćena u svim zapadnim demokratijama.

Islamska država

Islamska država (arap. الدولة الإسلامية, al-davla al-islamija) je oblik vladavine utemeljen na principima islamskog prava. Od ranoislamskog perioda mnoge su vlade osnovane kao „islamske“, počevši s Muhamedovim kalifatom do nasljedničkih država kojima su također vladali kalifi (vladari muslimana, nasljednici Muhameda). Sintagma „Islamska država“ dobila je specifično novo značenje od kasnog novog vijeka kada postaje centralni koncept u ideologiji islamizma (političkog islama).

Islamska republika

Islamska republika je naziv koji se koristi za oblik političkog uređenja koji se javio krajem 20. vijeka i koji kombinira islamsku teokraciju s republikanskim institucijama vlasti. Karakteristika islamske republike jest da se svi zakoni i propisi u državi moraju temeljiti na šerijatskom pravu, kao i da vjerski poglavari imaju primat na svim svjetovnim funkcionarima, uključujući i one koji su na svoje položaje došli temeljem slobodnih, neposrednih i tajnih izbora.

Određeni stručnjaci islamsku republiku smatraju svojevrsnim kompromisom između klasične islamske teokracije i modernih demokratskih institucija.

Najpoznatiji primjer islamske republike je Iran. Pored nje se islamskim republikama nazivaju države kao što su Pakistan, Mauritanija i Afganistan.

Monarhija

Monarhija je državno uređenje u kome državni poglavar, odnosno monarh na svoju funkciju dolazi po nasljednom pravu, a rjeđe i izborom među nasljednim pravom ograničenim kandidatima (članovi vladajuće porodice ili najjači plemići u državi).

Danas se najčešće razlikuju se tri vrste monarhije:

apsolutna monarhija, u kojoj monarh u svojim rukama drži neograničenu vlast

ustavna monarhija, u kojoj je vlast monarha ograničena odredbama ustava

parlamentarna monarhija, u kojoj monarh ima samo dio vlasti, najčešće izvršnu, dok je zakonodavna vlast u rukama parlamenta.Većina država u današnjem svijetu su republike, a preostali broj monarhija su parlamentarne monarhije.

Trend pretvaranja monarhija u republike, koji se činio nezaustavljivim nakon francuske revolucije i previranja u 20. vijeku, se u posljednje vrijeme usporio, uglavnom zahvaljujući što u najvećem broju država šef države uglavnom ima simboličku poziciju, pa nije ni tako važno hoće li na to mjesto biti izabran ili doći nasljedstvom.

Oligarhija

Oligarhija (koja doslovno znači vladavina manjine (grčki oligos – malo i arkhê – vladanje), je oblik vladavine u kojoj se vlast nalazi u rukama manjeg dela stanovništva, koje svoj superiorni položaj obično duguje porijeklu, materijalnom bogatstvu, vojnoj snazi, bezobzirnosti ili političkom utjecaju.

Neki politolozi vjeruju da su svi politički sistemi, bez obzira kako se nazivali, po prirodi oligarhije.

Parlamentarna republika

Parlamentarna republika ili parlamentarna ustavna republika predstavlja republikanski oblik vladavine temeljen na parlamentarnom sistemu u kome je izvršna vlast ili njen najvažniji dio utjelovljen u šefu vlade prije svega odgovorna parlamentu koji je bira.

Šef države, odnosno predsjednik republike, u pravilu nema neke značajne izvršne ovlasti, te ga najčešće kao nestranačku osobu o kojoj postoji konsenzus vodećih stranaka bira parlament kvalificiranom većinom. U nekim parlamentarnim republikama se, pak, šef države bira na neposrednim izborima od građana.

Ukoliko šef države ima značajne ovlasti ili ih dijeli sa šefom vlade, tada se govori polupredsjedničkoj republici. U nekim državama, kao što je Južnoafrička Republika, predsjednika bira parlamenta, ali on u sebi koncentrira svu izvršnu vlast pa se tada govori o predsjedničkoj republici.

Parlamentarnoj republici je po uređenju najbliža parlamentarna monarhija, a iz tog sistema su i evoluirale neke parlamentarne republike koje se danas nalaze u sastavu Commonwealtha, odnosno gdje je generalnog guvernera kao predstavnika britanske kraljice zamijenio od strane nacionalnog parlamenta postavljeni predsjednik.

Sve države nastale raspadom SFRJ su se svojim ustavima definirale kao parlamentarne republike.

Parlamentarni sistem

Parlamentarni sistem ili parlamentarizam je naziv za društveno-političko uređenje u kome je izvršna vlast neke zemlje čvrsto povezana, odnosno podređena zakonodavnoj vlasti koju čini parlament. To znači da parlament bira izvršnu vlast (koju obično vodi šef vlade) te da ju je također sposoban zamijeniti u slučaju izglasavanja nepovjerenja. Ovisno o tome da li se na mjestu šefa države nalazi monarh ili predsjednik države sa parlamentarnim sistemom se nazivaju parlamentarnim monarhijama i parlamentarnim republikama.

Parlamentarni sistem se razlikuje od predsjedničkog ili tzv. kongresnog sistema, u kome je načelo trodiobe vlasti dosljedno sprovedeno, odnosno izvršna i zakonodavna vlast su međusobno odvojene. Svojevrsni hibrid postoji u tzv. polupredsjedničkom sistemu.

Politologija

Politologija ili politička nauka, društvena nauka koja proučava politiku, političke pojave, institucije, vrednosti, ideje, aktere i procese. Ovo podrazumeva izučavanje ustrojstva i dešavanja, procesa u vladi ili bilo kom istovrsnom sistemu koji pokušava da ostvari bezbednost, pravičnost i društveni konsenzus, odn. da dokine brojna društvena pitanja i upravlja širokim spektrom društvenih resursa. U skladu sa tim, politolozi (Politički naučnici) proučavaju i društvene institucije poput korporacija, sindikata, crkve, i drugih organizacija čija se ustrojstva i procesi prožimaju i međusobno dejstvuju sa vladinim.

Pojam "političke nauke" iskovao je, 1880. godine, Herbert Baxter Adams (Herber Bekster Adams), profesor istorije na univerzitetu "Džon Hopkins" (Johns Hopkins University).

Prosvijećeni apsolutizam

Prosvijećeni apsolutizam ili despotizam je izraz kojim se u najširem smislu opisuje vladavina apsolutnog ili autokratskog monarha, odnosno despota koji vladarske ovlasti koristi kako bi postigao blagostanje i napredak svojih podanika, u pravilu motiviran nastojanjem da se dosegne neki uzvišeni i apstraktni ideal. U užem smislu se taj izraz koristi za apsolutističke monarhije u Evropi 18. vijeka čiji su vladari, u većoj ili manjoj mjeri, prihvatili ideje Prosvjetiteljstva, najčešće temeljene na racionalizmu, te ih nastojali primijeniti u praksi kroz niz reformi kojima je, u većoj ili manjoj mjeri, uvođena sloboda vjeroispovjesti, sloboda izražavanja, pravo vlasništva, slobodna trgovina i sl. U tom smislu su takvi vladari bili "prosvijećeni", ali, s druge strane, nisu prihvaćali nikakve reforme političkog sistema u smjeru demokracije odnosno smanjivanja njihovih vladari ovlasti, smatrajući da je upravo njihov "apsolutizam" ono što omogućava takve reforme, odnosno da jedino vladarski autoritet može slomiti konzervativne i "iracionalne" otpore modernim idejama.

Prosvijećeni apsolutizam je bio ideal, odnosno sistem koji su podržavali i mnogi prosvjetiteljski mislioci kao Voltaire, dok su kasniji prosvjetitelji u njemu vidjeli klicu tiranije te kao alternativu predlagali ideje konstitucionalizma i republikanstva koje će svoj ideal naći u građanskim revolucijama. Nakon njih je u svijetu ostalo vrlo malo država koje su po svom ustrojstvu apsolutne monarhije, a samim time i malo prilika da se neki vladar nazove "prosvijećenim despotom".

Republika

Republika je naziv za državno uređenje u kome je državni poglavar, odnosno suveren, izabran umjesto da, kao u monarhiji, na svoju funkciju dođe nasljednim pravom. Riječ potiće od latinskog izraza "res publica", ili "javna stvar", i sugerira da je vlasnik i vođa države sam narod. Pojam demokratije, međutim, nije implicitno povezan za republiku. Republikanski oblik vlasti može sadržavati ograničenu demokratiju, gdje takve moći pripadaju samo jednom djelu naroda. U nekim slučajevima, republika može biti diktatura ili totalitarna država.

Teokracija

Teokracija ili teokratija (grč. ϑεοϰρατία), oblik vladavine koji se legitimira božjom voljom i u kojem državni (svjetovni) i religijski poredak čine jedinstvo. U teokraciji ne postoji podjela na duhovnu i svjetovnu vlast, odnosno u njoj se sva vlast temelji na striktnom tumačenju određene vjerske doktrine, odnosno pripadnosti određenoj vjerskoj organizaciji koja je stopljena s državom. Drugim riječima, svećenstvo ili crkveni poglavar ima i političku vlast, vlada u božje ime i navodno utemeljuje vlast na božjoj objavi.

Primjeri teokracije u današnjem svijetu su prilično rijetki i uglavnom se svode na Vatikan i Iran.

Timokratija

Timokratija ili timokracija (grč. τιμοϰρατία, od τιμή: čast, ugled; vrednost, procenjeni imetak + -ϰρατία: -kratija), oblik države gde presudan uticaj imaju ambiciozni i moćni ratnici. To je država ratnika koji su slavu stekli u borbama, gde su zadobili posede i na taj način postali moćni i uticajni. Timokratija predstavlja prelaz iz aristokratije u oligarhiju.

Po Platonu to je jedan od oblika vladavine koji nastaje kao degradacija aristokratije kao idealnog oblika vladavine. Uzrok ovoj degradaciji Platon vidi u pogrešnom sklapanju brakova koji daju pokolenja upravljača koja nisu savršena. Tada dolazi do nestanka reda i harmonije u državi, sukoba, preotimanja poseda i pretvaranja slobodnih građana u robove. U ovim brobama nadjačavaju iskusni i ambiciozni ratnici i njihov uticaj preovladava. Najviše se cene sila i bogatstvo. Vremenom timokratija prelazi u oligarhiju gde novac i bogatstvo imaju presudni uticaj.

Po svojoj suštini timokratija je slična meritokratiji jer predstavlja vladavinu neukih i neobrazovanih.

Totalitarizam

Totalitarizam, rjeđe totalna vlast ili totalna vladavina, je izraz kojim se od druge polovine 20. veka tradicionalno opisuju politički sistemi u kojima država posjeduje potpunu kontrolu nad društvom, odnosno nastoji nadzirati i upravljati svim aspektima javnog i privatnog života.

Kao pojam je prvi put upotrebljen od Giovannija Gentilea, jednog od ideologa italijanskog fašizma koji je tvrdio da će totalitarna država pružiti "totalnu reprezentativnost nacije i totalne smjernice u ispunjavanju nacionalnih ciljeva". Tokom hladnog rata pojam totalitarizma je postao popularan u zapadnim antikomunističkim državama gde se iz propagandnih razloga inzistiralo na pronalaženju što većih sličnosti nacističke Nemačke i komunističkog Sovjetskog Saveza . Posle završetka hladnog rata su zapadni mediji počeli koristiti pojam totalitarizma za opis drugih država koje smatraju svojim neprijateljima (Irak pod Sadamom Huseinom .

Ustavna monarhija

Ustavna monarhija je naziv za oblik vladavine čiji je temelj ustavni sistem koji priznaje nasljednog monarha kao državnog poglavara. Ustavna monarhija u najširem smislu se od apsolutne monarhije razlikuje upravo po tome što je vlast monarha ograničena ustavom.

Ustavne monarhije se dijele na:

ustavne monarhije u širem smislu, gdje monarh zadržava izvršnu ili veći dio izvršne vlasti (najčešće vojska);

parlamentarne monarhije, gdje je i izvršna vlast umjesto monarhu podređena parlamentu, a na njenom čelu se umjesto monarha nalazi šef vlade odnosno premijer; monarh zadržava ceremonijalnu ulogu; većina monarhija u današnjem svijetu su ustavne monarhije.

Vojna hunta

Vojna hunta (španski: junta militar) ili, jednostavno, hunta predstavlja oblik vladavine u kome se sva vlast u nekoj državi koncentrira u maloj grupi najviših oficira vojske, odnosno oružanih snaga. Vojna hunta predstavlja oligarhijskom, autoritarni i, što je, najvažnije neustavni oblik vladavine, koji se održava prije svega raspolaganjem oružanom silom koja je u stanju slomiti svaki pokušaj uspostavljanja alternative toj vlasti, a nema nikakav drugi politički legitimitet. Predstavlja jedan od oblika vojne diktature, iako ti pojmovi nisu sinonimi, s obzirom da na čelo vojne diktature može doći i karizmatski pojedinac (caudillo).

Vojne hunte se u pravilu javljaju u politički nestabilnim zemljama, i nastaju kao posljedica revolucija i državnih udara; one same predstavljaju odraz političke nestabilnosti koja često prijeti i njima samima; ponekad taj nedostatak nastoje kompenzirati populističkim mjerama kojima je cilj steći popularnost među narodom, a legitimitet steći proglašavajući se privremenim vladama koje obećavaju kako će se transformirati u "redovne" i "normalne" organe vlasti.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.