Brončano doba

Brončano doba ili bronzano doba (2500. do 800. god. pne.) obilježava proizvodnja brončanog oružja, oruđa i nakita. To je vrijeme intenzivnog razvoja metalurgije, trgovine i obrta.

Brončano doba obilježava, kako upotreba bronce, tako i seoba stočara u vrijeme ranog brončanog doba (2500. - 1700. god. pne.) na područje Mediterana. To je bio slijedeći val indoeuropskih doseljenika (nakon prvog vala poljoprivrednika u mlađem kamenom dobu).

Kasno brončano doba ili vrijeme tzv. kulture polja sa šarama traje od l300. do 800. god. pr. n.e. Nositelji ove europske kulturne pojave pripadaju indoeuropskoj skupini, ali nemaju ista etnička obilježja. Zajednički im je obred spaljivanja umrlih, po čemu je ova kultura dobila ime, i pokapanje ostataka u žarama s prilozima nakita, oružja i oruđa. Ovakvi žarni grobovi tvore velike nekropole.

Bronzano doba
Neolit

Bliski Istok (3300-1200. pne.)

Kavkaz, Anatodika, Egej, Levantu, Egipat, Mezopotamija, Elam, Sistan
Kolaps Bronzanog doba

Indija (3000-1200. pne.)

Evropa (2300-600. pne.)

Kultura pokala
Kultura Unetice
Kultura polja urni
Hallstattska kultura
Atlantsko Bronzano doba
Britanija u Bronzanom dobu
Nordijsko Bronzano doba

Kina (2000-700. pne.)

Koreja (800-400. pne.)

Arsenička bronza
Pismo, književnost
mač, dvokolice

Željezno doba
Collier de Penne
Brončano doba - Muséum de Toulouse
2. milenijum pne.

2. milenijum pne. označava prijelaz od Srednjeg prema Kasnom Brončanom dobu.

Njegovom prvom polovicom dominiraju Srednje egipatsko kraljevstvo i Babilonija. Indo-iranska ekspazija dotiče Perzijsku visoravan i Indijski podkontinent, a širi se upotreba kočije. Razvijaju se alfabeti. Korištenje kočija u ratne svrhe i seobe naroda dovode do nasilnih promjena sredinom milenijuma, a novi poredak se uipsotavlja s grčkom dominacijom Egeja i usponom Hetitskog Carstva. Pred kraj milenijuma počinje prijelaz prema Željeznom dobu. Stanovništvo svijeta nastavlja rasti, dosegavši oko 50 miliona oko 1000. pne. U ovo doba je nastao i judaizam.

3. milenijum pne.

3. milenijum pne. pokriva rano i srednje brončano doba. On predstavlja period kada je ojačao drevni imperijalizam, odnosno želja za osvajanjem, pogotovo kod gradova-države na Bliskom Istoku, dok su Indoevropljani počeli svoju ekspanziju prema Anatoliji, Evropi i Centralnoj Aziji. Civilizacija Drevnog Egipta je dosegla svoj vrhunac sa Starim kraljevstvom. Procjenjuje se da se stanovništvo svijeta udvostručilo i doseglo oko 30 miliona ljudi.

4. milenijum pne.

U 4. milenijumu pne. dogodile su se važne promjene u ljudskoj kulturi. Tada je počelo brončano doba, kao i korištenje pisma. Ustanovljeni su, a potom procvali gradovi-države u Sumeru te kraljevstvo u Egiptu. Poljoprivreda se rasprostrla širom Eurazije. Stanovništvo svijeta se kroz milenijum udvostručilo, od otprilike 7 do 14 miliona ljudi.

Bronza

Bronza ili bronca je naziv za veliki broj slitina bakra, najčešće s kositrom, ali s drugim elementima kao što su fosfor, mangan, aluminij i silicij. Izuzetak je slitina s cinkom koja se obično naziva mjed. Prije otkrića željeza bila je najvažnija kovina, pa je prema njoj dobilo naziv i brončano doba.

Deukalion

U grčkoj mitologiji Deukalion (Δευκαλίων) je bio sin Prometeja i Pronoje. Kada se bijes Zeusov podigao protiv hubrisa Pelazga, Zeus je odlučio okončati brončano doba potopom. Deukalion i Pira su se jedini spasili i devet dana su na splavi lutali nabujalim vodama. Poslije potopa zapovijedio im je Zeus da oko sebe bacaju "kosti velike majke". Deukalion je shvatio da je "velika majka" Zemlja, te je počeo bacati kamenje. Od Deukalionova kamenja su nastali muškarci, a od Pirina žene. Tako se obnovilo čovječanstvo. Legenda o Deukalionu je prilično slična legendama drugih naroda, kao i biblijskoj priči o Noi.

Drevna književnost

Historija književnosti počinje sa pronalaskom pisma u Mezopotamiji i Drevnom Egiptu u Brončanom dobu. Pismo se razvilo od sistema znakova u 30. vijeku pne., ali najstariji književni tekstovi datiraju od 27. ili 26. vijeka pne..

Književnost Željeznog doba uključuje najranije tekstove koji su sačuvani kroz predaju putem rukopisa (nasuprot onih koje su otkrili arheolozi), a što uključuje avestanske gathe (v. Zoroaster), indijske Vede (v. Vedski period), dijelove hebrejske Biblije (v. Stari zavjet i datiranje Biblije), te najstariju književnost drvne Grčke.

Za antički period se općenito smatra da je počeo sa Homerom u 8. vijeku pne. i završio sa padom Rimskog Carstva u 5. vijeku pne. Iako su najstarija klasična djela napisana na starogrčkom, od 3. vijeka pne. se grčkoj književnosti priključila latinska književnost. Kao i kod tzv. zapadnog kanona, također postoje periodi klasične sanskritske književnosti i Sangam književnosti u Indiji, kineski klasici u Kini, a u kasnoj antici započinje i klasična sirijska i srednjoperzijska književnost.

Dolje je naveden kronološki prikaz književnih djela do 5. vijeka n.e. Književnost od 6. do 9. vijeka pokriva ranosrednjovjekovna književnost.

Grčki alfabet

Grčko pismo (ili grčki alfabet) je pismo korišteno za grčki jezik još od otprilike 9. vijeka prije nove ere. To je i prvo pismo u modernom smislu, gdje je svaki znak korišten da označi poseban suglasnik ili samoglasnik. To je i najstarije pismo koje je i danas, uz manje ili veće izmjene, u upotrebi. Ta slova se također koriste da označe i brojeve.

Ovo pismo je originalno nastalo modifikacijom feničkog pisma, a doprinijelo je i stvaranju drugih pisama kao: Gotice, Glagoljice, Ćirilice, Koptskog pisma, te također i Latinskog pisma.

Takođe vidi grčki jezik.

Historija Grčke

Ovaj članak predstavlja prikaz najvažnijih zbivanja od prahistorije do današnjice na području suvremene države Grčke.

Jamna kultura

Jamna (od ruske riječi яма "jama") ili kultura jamnog groba ili Kultura okernog groba je kultura kasno bakarnog doba/ranog brončano doba smještena oko oblasti rijeka Bug/Dnjestar/Ural (Pontske stepe), koja datira između 36.–23. vijeka pne. Kultura je bila pretežno nomadska, uz nešto poljoprivrede koja se koristila uz obale rijeka te nešto utvrđenih brežuljaka.

Karakteristika kulture su pogrebi u kurganima, (grobni humak) odnosno u jamnim grobovima gdje su tijelima bila savijana koljena. Tijela su se pokrivala okerom. Više grobova je pronađeno u pojedinim kurganima, često dodatno iskopani. Značajno da su se u grobovima nalazile i ritualne žrtve (goveda, svinje, ovce, koze i konji), što je običaj koji se povezuje s Proto-Indoevropljanima ili Proto-Indoirancima.

Pretpostavlja se da je nastala u srednjem toku rijeke Volge Hvaljinska kultura odnosno srednjem toku Dnjepara kultura Srednji Stog. Na njenom zapadnom rubu ju je naslijedila Kultura katakombi; na istoku su je naslijedile kultura Poltavka i kultura Srubna.

Jamna kultura se identificira s kasnim Proto-Indoevropljanima (PIE) u kurganskoj hipotezi Marije Gimbutas. Predstavlja jednog od kandidata za Urheimat (pradomovinu) proto-indoevropskog jezika, zajedno s kulturom Srednji Stog koja joj je prethodila. Najstariji ostaci kotača, odnosno kola u Istočnoj Evropi, pronađeni u "Storožovoj mohili" kurganu kraj (Dnjepra u Ukrajini i iskopani od O.I. Trenožkina, se povezuju s Jamnom kulturom.

Međutim, prema hipotezi o egzodusu iz Indije, Jamnu kulturu su stvorili Proto-anadolci koji su se kretali na zapad, prešli Kaspijsko more i stigli na Balkan oko 3000-2000. pne..

Lov

Lov je naziv za metode i načine uzgoja, zaštite i lova divljači. Obuhvaća tražaranje, pramatranje, prbribrojavanje, uzgoj, prihranjivanje, slijeđenje, odstrijel, hvatanje žive divljači, puštanje umjetno (u uzgajalištu) uzgojene divljači u lovišta.

Mesh-ki-ang-gasher

Mesh-ki-ang-gasher (Mèš-ki-áĝ-ga-še-er, Meš-ki-aĝ-gašer; također transliteriran kao Mes-Kiag-Gasher, Mesh-Ki-Ang-Gasher, Meskiagkasher, Meckiagkacer i sl.) bio je sumerski vladar i osnivač Prve dinastije Uruka te otac Enmerkarov, prema Sumerskom popisu kraljeva. Ukoliko je riječ o historijskoj ličnosti, živio je oko 28. vijeka pne. (Rano brončano doba II).

"U E-ani, Meš-ki-aĝ-gašer, sin Utuov, postao je en i lugal; vladao je 324 [varijante: 325] godina. Meš-ki-aĝ-gašer je ušao u more i nestao. Enmerkar, sin Meš-ki-aĝ-gašer, kralj Unuga, koji je sagradio Unug [varijante: pod kojim je Unug sagrađen], postao je kralj; vladao je 420 godina. "E-ana ("kuća neba") bilo je ime za hram Innane u Uruku. Na osnovu zapisa se pretpostavlja kako je Mesh-ki-ang-gasher vladao tvrđavnom ili zamkom oko koga je njegov sin sagradio grad Uruk, te postao glavni grad boginje-zaštitnice.

Za razliku od svojih nasljednika Enmerkara, Lugalbande, Dumuzida Ribara i Gilgameša, Mesh-ki-ang-gasher se ne spominje u sumerskim mitovima i legendama, osim u Popisu kraljeva. Tvrdnja da je sin boga sunca, osnivač velike dinastije i misteriozni "nestanak" ga među historičarima smještaju u mitske ličnosti. Njegov sin Enmerkar se također naziva "sin Utuov" u sumerskim legendama, te mu se osim osnivanja Uruka pripisuje gradnja hrama u Eriduu i izum pisma.

U Rohlovom sistemu identifikacije historijskih ličnosti Brončanog doba s likovima u hebrejskoj Bibliji, Mesh-ki-ang-gasher je ekvivalent Kuša.

Metalurgija

Metalurgija predstavlja znanost, odnosno granu inženjeringa koja se bavi proizvodnjom metalnih legura.Obuhvaća i rafinaciju, proizvodnju legura, oblikovanje, oplemenivanje, kao i proučavanje strukture, sastava i svojstava metala. Po vrsti metala koji se proizvode dijeli se na crnu (dobijanje željeza i čelika) i metalurgiju obojenih metala (dobijanje svih ostalih metala). Razlikujemo ekstraktivnu i prerađivačku metalurgiju.

Iako u Zemljinoj kori postoji obilna količina metala, velika većina njih se ne nalazi u obliku pogodnom za ljudsku upotrebu. Oni se, naime, nalaze kombinirani s atomima nemetala u različitim spojevima kao što su sulfidi, oksidi, karbonati itd. Prvi korak u dobivanju metala u upotrebljivom obliku je oslobađanje metala iz njegovih spojeva. Tim područjem bavi se ekstraktivna metalurgija. Ali čak i nakon taljenja, rafinacije i legiranja, metal je samo djelomično podesan za konačnu upotrebu.

Metali, koje svakodnevno koristimo, kao npr. grlo žarulje, oprugu, svrdlo itd. imaju poseban oblik. Tim područjem – oblikovanjem metala – bavi se mehanička metalurgija. Pritom, za njihovo oblikovanje ona koristi brojne postupke kao što su valjanje, prešanje, kovanje, izvlačenje itd. Ponekad ogromni strojevi, teški i više tona, daju metalnim predmetima, kao npr. željezničkim tračnicama, cijevima i limovima konačan oblik.

Fizička metalurgija se bavi kontrolom procesa uz pomoć različitih metoda i testova. Ona istražuje važne teorijske i praktične principe ponašanja metala kod različitih uvjeta upotrebom metoda fizike, kemije, termodinamike itd. Time se ujedno postižu i optimalni proizvodni parametri za željenu kvalitetu i oblik. Fizička metalurgija ispituje također unutarnju strukturu čvrstih metala, koja umnogome određuje mehanička i druga svojstva, te otvara mogućnost njihovog predviđanja i planiranja. Istražuje i objašnjava ravnotežne i neravnotežne dijagrame stanja metala, te principe legiranja koji uz teorijsko značenje nalaze i direktnu primjenu u praksi.

Neolit

Neolitik je mlađe kameno doba. Ime dobiva od grčkih riječi neos = nov i lithos = kamen.

Osnovna obilježja neolitika su razvoj zemljoradničke i stočarske privrede, pojava stalnih ruralnih i protourbanih naselja tj. prijelaz na sjedilački način života, te proizvodnja keramičkog posuđa i drugih predmeta od pečene gline. Kameno se oruđe oružje i dalje proizvodi (sve do u brončano doba), a javljaju se tehnike glačanja i poliranja. Umjetnost se ogleda u ukrašavanju keramičkih posuda, figuralne plastike i različitih kultnih predmeta.

Neolitik se nije ravnomjerno pojavljivao u svim krajevima svijeta niti na europskome tlu. Negdje nastaje postupnim razvojem, negdje kao posljedica naglog lokalnog preobražaja, a u neka područja stiže seobom nove populacije. Radi se o dugotrajnom procesu koji se odvijao između 12. i 6. tisućljeća prije Krista. Britanski prapovijesničar Gordon Childe uveo je u znanost pojam neolitičke revolucije, prve revolucije u povijesti ljudskog roda koja ima društveno-gospodarski karakter.

Neolitičke se promjene nisu svuda odvijale istovremeno. Novosti se pojavljuju prije što bliže idemo prema JI, Grčkoj i Maloj Aziji, tj. bliže žarištima - pokretačima društvenih tokova. Teorija o plodnom polumjesecu zasniva se na činjenici da su prvi koraci u proizvodnji načinjeni u prostoru koji čini široki luk što se pruža visoravnima (ne dolinama) od Levanta preko Male Azije do iračkog Kurdistana, južno od Kaspijskog jezera, a ovija se oko velikih pustinjskih prostranstava (Arapska, Sirijska, Iranska pustinja). Pravo poljodjelstvo počinje, dakle, neovisno u različitim dijelovima svijeta, u različita vremena, s uzgojem različitih biljaka (plodni polumjesec - pšenica, ječam, mahunarke oko 8000. g. pne.; Azija - riža, proso oko 6000. g. pne.; Srednja Amerika - kukuruz, grah, krumpir u 7. tis. pne.)

Nordijsko bronzano doba

Nordijsko brončano doba (također Sjeverno brončano doba) je naziv koji je Oscar Montelius koristio period i kulturu Brončanog doba u prahistorijskoj Skandinaviji, cca. 1800. pne. - 500. pne., s nalazištima koja se prostiru na istok sve do Estonije [1].

Danas se smtara da je ova kultura bila direktna preteča i izvor germanske kulture. Naslijedila je Kilturu vezanih posuda i druge kako bi evoluirala u proto-germansku kulturu Predimskog željeznog doba. Za jezik kojim je govorio narod ove kulture se smatra da je bila najranija varijanta proto-germanskog.

Oscar Montelius

Oscar Montelius (9.9. 1843 – 4.11. 1921.) bio je švedski arheolog koji je rafinirao koncept serijacije, odnosno metodu relativnog kronološkog datiranja. Serijacija je postupak razvijanja kronologije kroz aranžiranje materijalnih ostataka kulturne tradicije u redu koji producira najkonzistentniju matricu njenih kulturnih osobina.

Početni poticaj mu je bilo nastojanje da pruži relativne datume za artefakte u muzejskim zbirkama koje često nisu imale rigorozne podatke, i to tako što je radio usporedbe s drugim artefaktima unutar određenog geografskog područja. Monteliusova metoda je stvorila kronologije specifične za lokaciju, temeljene na materijalnim ostacima. Kasnije, kada bi se kombinirali s pisanim historijskim referencima, predmeti bi mogli dobiti apsolutne datume.

On je uzeo sistem tri doba (Kameno doba, Brončano doba, Željezno doba), prvotno zamišljen od Christiana Jürgensena Thomsena kako bi organizirao danske muzejske zbirke arheoloških materijala te ih je podijelio na manje pod-periode. Tako je neolit u Skandinaviji podijelio na četiri perioda označena brojevima (I-IV) a Nordijsko brončano doba na šest perioda (I-VI). Prvi je ustanovio kako brojni švedski petroglifi datiraju iz Nordijskog brončanog doba, i to tako što je uspoređivao sjekire prikazane na petroglifima s arheološkim nalazima. Također je podržavao Thomsenovu tipologiju brakteata iz perioda Velike seobe naroda.

Koristeći kalendarske datumi iz nedavno dešifriranih hijeroglifa Drevnog Egipta, Montelius je koristio složeni sistem ukršetnog datiranja kroz tipologije i pridružene nalaze kako bi ustanovio apsolutne datume za arheološke nalaze širom Evrope.

Njegove difuzionističke teorije su s vremenom zamijenili složeniji pogledi na kulturnu interakciju ali se njegov sistem pod-podjela još uvijek koristi. Montelius je godine 1917. postao članom Švedske akademije.

Spaljeni grad

Spaljeni grad (perz. شهر سوخته, Šahr-e Sohte) je arheološko nalazište u pokrajini Sistan i Balučistan na jugoistoku Irana, smješteno uz cestu 99 između Zabola i Zahedana. Urbani kompleks izgrađen od blatnih cigli nastao je oko 3200. pne. (brončano doba) zahvaljujući dobrom geografskom položaju tj. trgovačkim rutama koje su se protezale Iranskom visoravni. Glavni dijelovi grada uključuju monumentalno, stambeno i industrijsko područje, te groblje. Razvijao se u četiri perioda do oko 1800. pne. kada je napušten zbog nagle promjene hidroloških uvjeta u sistanskom bazenu Hamun-e Helmanda. Spaljeni grad uvršten je 2014. na UNESCO-v popis Svjetske baštine.

Stari Istok

Stari Istok je zajednički naziv za rane civilizacije na području koje otprilike odgovara suvremenom Bliskom Istoku: Mezopotamija (suvremeni Irak i Sirija), Perzija (suvremeni Iran), Anadolija (suvremena Turska), Levant (suvremena Sirija, Libanon, Izrael, Palestina i Jordan) te Drevni Egipat, a koje su se razvijale od uspona Sumera u 4. milenijumu pne. do vremena kada je oblast osvojio Kir Veliki u 6. vijeku pne., odnosno u Brončanom i ranom Željeznom dobu. Kao takav, izraz se koristi u bliskoistočnoj arheologiji, proučavanju antikei and egiptologiji.

Neki su stručnjaci skloni isključiti Egipat iz pojma Bliski Istok, s obzirom da je bila riječ o geografski i kulturno izoliranom području. Međutim, s obzirom na važnu ulogu koju je Egipat imao historiji oblasti, pogotovo od 2. milenijuma pne., taj stav se rijetko susreće.

Stari Istok se smatra kolijevkom civilizacije. Ta je oblast prva prakticirala intenzivnu poljoprivredu; prva pronašla pismo, izumila grnčarski kotač a potom i kotač, stvorila prve centralizirane vlade, zakonike i imperije, kao i socijalnu stratifikaciju, ropstvo i organizirano ratovanje, kao i temelje astronomije i matematike.

Sumerski popis kraljeva

Sumerski popis kraljeva je drevni tekst na sumerskom jeziku koji navodi kraljeve Sumera iz sumerskih i stranih dinastija. Kasniji Babilonski popis kraljeva i Asirski popis kraljeva su mu bili slični.

Vinkovačka kultura

Vinkovačka kultura je naziv za materijalnu i duhovnu kulturu većeg dijela stanovnika kontinentalne Hrvatske i Srijema, te južne Mađarske, u razdoblju od svršetka bakrenoga doba (oko 2500. g. pr. K.) do početka srednjeg brončanoga doba (oko 2200. g. pr. K.).

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.