Bakarno doba

Kalkolitički ili kalkolitski (grčki khalkos + lithos 'bakarni kamen') period, isto tako poznat kao Eneolitik (eneolit) ili bakarno doba, je faza u razvoju ljudske kulture u kojoj su se metalna oruđa pojavljivala zajedno s kamenim oruđima.

Evropska arheološka literatura uglavnom izbjegava izraz 'kalkolit' (više se koristi 'bakarno doba'), dok se on redovno koristi u arheologioji Bliskog Istoka. Bakarno doba je daleko prije počelo na Bliskom istoku, dok je tranzicija od evropskog bakarnog doba do punog procvata brončanog doba bila daleko brža. Tako su Evropljani svoje prestižne predmete od bakra/bronce koristili na isti način kao i kamene predmete, dok su se na Bliskom Istoku koristili drukčije.

To je tranzicijski period period koji se nalazi van tradicionalnog sistema tri doba, te dolazi između neolita i brončanog doba. Izgleda da se na početku bakar nije široko koristio te da su pokušaji da se stvore njegove legure s kalajem i drugim metalima započeli prilično rano, što prilično otežava razvrstavanje različitih kalkolitskih kulzura i perioda.

Zbog toga se taj izraz uglavnom koristi samo među arheolozima u nekim dijelom svijeta, uglavnom u jugoistočnoj Evropi i zapadnoj i Centralnoj Aziji gdje je kalkolit započeo oko 4. milenijuma pne.. Nešto malo rjeđe se koristi za američke civilizacije koje su već koristile bakar i bakarne legure u doba evropskog osvajanja.

Evropski narod Beaker se često smatra kalkolitskim jer je predstavljao prvu kulturu koja je preuzela urbanizaciju iz jugozapadne Azije. Mnogi megaliti u Evropi su bili podignuti u to doba te se pretpostavlja da proto-indoevropsko lingvističko jedinstvo datira iz tog perioda.

Ötzi Ledeni čovjek, pronađen u Ötztaler Alpima i čiji su ostaci datirani na oko 3300 godina pne., nosio je bakrenu sjekiru i kremeni nož. Izgleda da je bio u regiji Evrope koja je prolazila kroz tranziciju u tom periodu.

Bakar

Za ostala značenja, v. Bakar (razvrstavanje).Bakar (latinski - cuprum) jeste hemijski element sa simbolom Cu i atomskim brojem 29. Spada u prijelazne metale, a u periodnom sistemu elemenata uvršten je u 4. periodi i prvoj sporednoj grupi koja je po njemu i nazvana grupa bakra. Latinsko ime cuprum izvedeno je iz pojma aes cyprium - ruda sa ostrva Kipar, odakle se u antičko vrijeme dobijao. Bakar je poznat od davnina, kao osnovni sastojak bronze.

Bakar je relativno mehak metal, može se dobro oblikovati i dosta je čvrst. Kao odličan provodnik toplote i električne struje pronašao je mnoge primjene u tehnici. Osim toga ubraja se i u metale za izradu kovanica. Kao slabo reaktivan teški metal, bakar spada u poluplemenite metale.

Gradina Varvara (Prozor)

Gradina Varvara je staro i dugotrajno naselje iz ilirskih vremena na vrelu rijeke Rame, Bosna i Hercegovina.

Hvarska kultura

Hvarska kultura (3900. - 3300. pne.) javlja se na istočnoj obali Jadrana i djelomično nasljeđuje danilsku. Prvobitno je otkrivena na Hvaru - Grapčeva špilja (prikaz lađe s jedrom), ali ima je i po cijeloj obali. Naselja su na otvorenom no proširena te ljudi intenzivno nastanjuju špilje. Pravi razvoj hvarske kulture (klasična) odvija se na srednjodalmatinskom području - Korčula, Hvar, Pelješac. Od oblika se ističu niske, široke zaobljene zdjele s prstenastim vratom te jajoliki lonac s koničnim vratom bez raskoši, ali djeluju dostojanstvenije od danilske.

Jamna kultura

Jamna (od ruske riječi яма "jama") ili kultura jamnog groba ili Kultura okernog groba je kultura kasno bakarnog doba/ranog brončano doba smještena oko oblasti rijeka Bug/Dnjestar/Ural (Pontske stepe), koja datira između 36.–23. vijeka pne. Kultura je bila pretežno nomadska, uz nešto poljoprivrede koja se koristila uz obale rijeka te nešto utvrđenih brežuljaka.

Karakteristika kulture su pogrebi u kurganima, (grobni humak) odnosno u jamnim grobovima gdje su tijelima bila savijana koljena. Tijela su se pokrivala okerom. Više grobova je pronađeno u pojedinim kurganima, često dodatno iskopani. Značajno da su se u grobovima nalazile i ritualne žrtve (goveda, svinje, ovce, koze i konji), što je običaj koji se povezuje s Proto-Indoevropljanima ili Proto-Indoirancima.

Pretpostavlja se da je nastala u srednjem toku rijeke Volge Hvaljinska kultura odnosno srednjem toku Dnjepara kultura Srednji Stog. Na njenom zapadnom rubu ju je naslijedila Kultura katakombi; na istoku su je naslijedile kultura Poltavka i kultura Srubna.

Jamna kultura se identificira s kasnim Proto-Indoevropljanima (PIE) u kurganskoj hipotezi Marije Gimbutas. Predstavlja jednog od kandidata za Urheimat (pradomovinu) proto-indoevropskog jezika, zajedno s kulturom Srednji Stog koja joj je prethodila. Najstariji ostaci kotača, odnosno kola u Istočnoj Evropi, pronađeni u "Storožovoj mohili" kurganu kraj (Dnjepra u Ukrajini i iskopani od O.I. Trenožkina, se povezuju s Jamnom kulturom.

Međutim, prema hipotezi o egzodusu iz Indije, Jamnu kulturu su stvorili Proto-anadolci koji su se kretali na zapad, prešli Kaspijsko more i stigli na Balkan oko 3000-2000. pne..

Kastel (Banja Luka)

Tvrđava Kastel je dio grada i istorijsko područje koje se nalazi u Banjoj Luci, Bosna i Hercegovina.

Klisa

Za ostale upotrebe, v. Klisa (razvrstavanje).Klisa je gradska četvrt Novog Sada.

Lazarevac

Za ostale upotrebe, v. Lazarevac (razvrstavanje).

Lazarevac je gradsko naselje i sedište gradske opštine Lazarevac u gradu Beogradu. Prema popisu iz 2002. bilo je 23.600 stanovnika (62.000 u opštini).

Ljubljanski drveni kotač

Ljubljanski drveni kotač je najstariji drveni kotač s osovinom na svijetu. Otkriven je 2002. prilikom provedbe projekta uzorkovanja drveta na lokaciji Stare gmajne pri Vrhniki, koji je vodio dr. Anton Veluščak (Slovenska akademija znanosti i umjetnosti). U jednom od drenažnih jarkova nalazila su se, uz brojne nalaze, dva drvena čamca i ostaci drvenog kotača, koji je bio zbog prethodnog produbljivanja jarka vrlo oštećen. Na mjestu nalaza jarak je proširen te je otkrivena i osovina, zbog koje se smatra da je kotač pripadao kolicima na dva kotača. Kotač je sastavljen od dvije jasenove ploče spojene hrastovim klinovima, a na sredini se nalazi pravokutno otvorenje (što pokazuje da se kotač okretao zajedno s osovinom). Promjer kotača iznosi 72 cm, a debljina 5 cm, dok je osovina bila duljine 124 cm. Kotač je datiran pomoću stratigrafskih podataka, dendrokronoloških istraživanja i ugljikom-14 (laboratorij VERA u Beču). Dobivena starost iznosi 5150 godina. Krajem 2008. kotač je odnesen u konzervatorsku radionicu Römisch-Germanisches Zentralmuseuma u Mainzu, gdje je provedena konzervacija melaminskom metodom. Po završetku konzervacije, 18. prosinca 2012., kotač je vraćen u Mestni muzej u Ljubljani. . Ljubljanski drveni kotač je prkosio tisućljećima, jer je ležao u mokrom dnu Ljubljanskog barja, gdje su još 1875. otkrivene sojenice, koje su danas dio UNESCO-ove Svjetske baštine, kao dio prapovijesnog naselja sojenica oko Alpa. Arheolozi su na tom mjestu pronašli preko 1000 sojenica, koje su se nalazile u koritu rijeke Ig, blizu mjesta Ig. Sojenice su otprilike bile veličine 3.5 x 7 metara, a međusobno su bile odvojene od 2 do 3 metra. Istraživanja su pokazala da su se sojenice popravljale svake godine, a gradnja novih sojenica je bila svakih 10 do 20 godina. .Slična kolica na dva drvena kotača s osovinom su pronađena u Švicarskoj i jugozapadnoj Njemačkoj, a Ljubljanski drveni kotač je najveći i najstariji. Slična vrsta kolica su se skoro istovremeno pojavila i u Mezopotamiji.

Nagyrév kultura

Nađirev kultura je kultura ranog bronzanog doba nazvana je po naselju u Mađarskoj - Nađirev (mađ. Nagyrév), koja se razvila na području srednjeg Potisja i Dunava, a procvat dostigla u periodu od 1800. godine pne. do 1700. godine pne. Nastala je pod uticajem kulture zvonastih pehara, na području Mako kulture. Osnova za formiranje Nađirev kulture je ostrvo Čepel.

Ovoj kulturi pripada i tel Toseg (mađ. Toszeg), ali se samo faza A svrstava u ranobronzano doba, odnosno Nađirev kulturu.

Samarska kultura

Samarska kultura bila je eneolitska (bakarno doba) kultura ranog 5. milenijuma pne. u oblasti Samarskog zavoja na srednjem toku Volge, otkrivena za vrijeme arheoloških iskapanja u blizini sela Sjezžeje (Съезжее) u Rusiji. Dolina Samare također sadrži nalazišta iz kasnijih kultura, koje se zajednički opisuju kao "Samarske kulture" ili "Kulture doline Samare". Na nekim od tih nalazišta se trenutno vrše iskopavanja. "Samarska kultura", međutim, je rezervirana za rani eneolit u toj oblasti.

"Eneolit" ima slično značenje. Eneeolitska kultura oblasti je pravo ime, što se odnosi na Samarsku kulturu, kasniju hvaljinsku kulturu i još kasniju Yamna kulturu. Za njih se ponekad koriste izrazi rani, srednji (razvijeni) i kasni eneolit, s time da se umjesto kulture koristi period; npr. Samarski period. "Eneolitski" je uobičajeni izraz koji se koristi za bilo koju kulturu u eneolitskom stadiju razvoja oruđa. Ne odnosi se na vremenski okvir.

Sana (rijeka u BiH)

Sana je rijeka u Bosanskoj krajini i desna pritoka Une, na krajnjem zapadu Bosne i Hercegovine. Ime rijeke je nastala od latinske riječi "Aqua Sanus", sa značenjem "zdrava voda".

Sana izvire iz tri jaka kraška vrela, na kraškoj visoravni kod sela Donja Pecka i Jasenovi Potoci, opština Mrkonjić Grad. Nakon otprilike 1,5 km ova tri vrela se spajaju u jedan tok. Izvori rijeke Sane se nalaze najbliže selu Vrbljani, u opštini Ribnik, i tu je Sana u svom gornjem toku i predstavlja izuzetno važan turistički potencijal.

U njenim vodama žive ribe iz porodica Salamonidae (lipljen, pastrmka, mladica), što dovoljno govori o njenoj nezagađenosti. Posebno se ističe svojim brzacima u kanjonu, nedaleko od sela Slatina, na čijim se liticama nalaze ostaci starog Prizren grada.

U mjesecu junu se održava manifestacija “Dan rijeke Sane”, ekološka manifestacija koja ima za cilj zaštitu i očuvanje rijeke. U centru zbivanja ove manifestacije je ekološka štafeta koja ide od Ribnika do ušća rijeke.

Austrijsko-njemačka kompanija Kelag počela je 2014. godine da gradi hidroelektranu Medna na rijeci Sani, na samom izvoru, uz proteste Koalicije za zaštitu Sane, koja broji 22 udruženja građana predvođenih općinom Ribnik. Iz Koalicije tvrde da se hidroelektrana ne treba graditi, ne samo iz ekoloških (uništenje jednog od najvažnijih vodotokova ribe mladice), nego i iz ekonomskih razloga.

Sarazm

Sarazm (ruski: Саразм, od tadžičke riječi sarizamin, što znači "početak svijeta") je arheološki lokalitet drevnog grada i istoimeni jamoat (tadžičke općine) u županiji Pandžakent (slika desno), pokrajina Sogdijana u sjeverozapadnom Tadžikistanu, uz samu granicu s Uzbekistanom.

Na ovom mjestu su 1976. godine otkrivena najranija ljudska naselja u dolini Zarafšan, koja datiraju u oko 3000. pr. Kr. (bakreno doba i prvo brončano doba u Srednjoj Aziji). Tada je Sarazm bio najveće metalurško središte Srednje Azije iz kojega su se izvozili proizvodi od metala (sjekire, bodeži, noževi, koplja, riblje udice i ukrasi), ali i tirkiz koji se vadio u okolici sve do Bliskog istoka i Indonezije. Ovaj "predgradski" arheološki lokalitet, površine više od 100 hektara, je "svjedočanstvo razvoja ljudskih naselja u Srednjoj Aziji od 4. do kraja 3. tisućljeća pr. Kr.", zbog čega je upisan na UNESCO-v popis mjesta svjetske baštine u Aziji i Oceaniji 2010. godine kao jedina svjetska baština u Tadžikistanu.

Grad je osnovan oko 1500. pr. Kr. i bio je veliko središte poljoprivrede i proizvodnje bakra, o čemu svjedoči i iskopana palača s više svjetovnih i sakralnih prostorija koja se proteže na 250 m².

Stari vijek

Stari vek je epoha robovlasničkog društvenog poretka koji je, u toku razvoja ljudskog društva, najduže trajao. Proteže se od pojave klasnih društava, prvih civilizacija i prve pismenosti (4000.-3000. god. pne. pa do propasti Zapadnog rimskog carstva (476. godine).

Termin stari vek obeležava istorijografiju istorijskog doba nastanka prvih civilizacija na Srednjem istoku u oblasti Sredozemnog mora i u južnim i istočnim oblastima Azije.

Vinkovačka kultura

Vinkovačka kultura je naziv za materijalnu i duhovnu kulturu većeg dijela stanovnika kontinentalne Hrvatske i Srijema, te južne Mađarske, u razdoblju od svršetka bakrenoga doba (oko 2500. g. pr. K.) do početka srednjeg brončanoga doba (oko 2200. g. pr. K.).

Zelena pećina

Zelena pećina je pećina i arheološko nalazište na stijeni iznad izvora rijeke Bune, naselje Blagaj, opština Mostar, Bosna i Hercegovina. Sastoji se od dva pripećka, Velike i Male pećine, odvojene manjom izbočinom stijene.

Ötzi

Ötzi Ledeni čovjek (također pisan kao Oetzi), Zaleđeni Fritz ili Čovjek iz Similauna su moderni nadimci za dobro očuvanu prirodnu mumiju čovjeka koji je živio oko 3300. godine pne., a koji je godine 1991. otkriven u ledenjaku u Ötztalskim Alpama, u blizini granice između Austrije i Italije. Nadimak Ötzi je dao austrijski reporter koji je pomiješao ‘Ötztal’ (regiju gdje je tijelo nađeno) s ‘jetijem’, legendarnim planinskim stvorenjem. On je nastarija prirodna ljudska mumija u Evropi, te je ponudio dotada nedostupan uvid u život kalkolitskih (bakarno doba) Evropljana.

Đenovići

Đenovići je naselje u opštini Herceg Novi u Crnoj Gori. Prema popisu iz 2003. bilo je 1.272 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 887 stanovnika). Selo se nalazi na osmom kilometru magistralnog puta istočno od Herceg-Novog.

Špiljska umjetnost iberijskog mediteranskog bazena

Špiljska umjetnost iberijskog mediteranskog bazena je zajednički naziv za skupinu arheoloških lokaliteta koje su UNESCO-va svjetska baština zbog jedinstvene vrijednosti prapovijesnih špiljskih slika, petroglifa i reljefa, koji čine najgušću koncentraciju ovakvih nalaza na svijetu.

Ovu skupinu špilja treba razlikovati od drugog UNESCO-vog zaštićenog lokaliteta u Španjolskoj pod nazivom "Altamira i paleolitska umjetnost sjeverne Španjolske".

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.