Arijanstvo

Ne poistovećivati sa Arijevskom rasom.

Arijanstvo je kristološki nauk što ga je širio prezbiter Arije, koji je živio i naučavao u ranom 4. stoljeću u Aleksandriji u Egiptu. Prema ovom nauku božanska narav Isusova podređena je naravi Boga Oca, pa je tako bilo vrijeme u kojem druga božanska osoba nije postojala, već je stvorena od Oca. Arijanstvo je u 4. i 5. stoljeću bilo vrlo rašireno u Crkvi. Arijev je nauk osuđen je kao hereza na Prvom nicejskom saboru.

Zagovornici i protivnici

Značajniji zagovornici arijanstva bili su, osim samog Arija, biskup Euzebije Cezarejski, Eunomije, protupapa Feliks II., Vulfil, te carigradski patrijarsi: Macedonije (342.-346., 351.-360.), Eudoksije Antiohijski (360.-370.), Demofil (370.-379.) i Maksencije (380.).

Glavni protivnici arijanstva i branitelji trinitarnog pravovjerja bili su: sveti Atanazije Aleksandrijski, sveti Bazilije Veliki, sveti Grgur Nazijanski, sveti Grgur Niški, sveti Ambrozije i sveti Hilarije iz Poitiersa.

Nauk

Bilo je više inačica arijanstva, no sljedeće točke zajedničke su većini sljedbenika:

  • Samo je Otac Bog: samo on je nestvoren, vječan, mudar, dobar, nepromjenjiv.
  • Bog nije mogao sam izravno stvoriti svijet, nego uz pomoć posrednika - Logosa (grč. Riječ) - koji je sam stvoren. Sin Božji je preegzistentan, to jest postoji oduvijek i prije svijeta, i on je međubiće, između Boga i svijeta, savršen odraz Oca. Može ga se označiti i kao Boga, ali samo u metaforičkom smislu. On je ipak stvorenje, premda prvo Božje stvorenje. Načinjen je, ne iz iste biti Očeve, nego iz ničega, voljom Očevom, prije vremena, ali opet u vremenu. Stoga on nije vječan, te je »bilo vrijeme u kojem ga nije bilo.« Tako su i njegova moće, njegova mudrost i njegovo znanje ograničeni.

Većina arijanaca naučavala je da Logos ne poznaje savršeno Oca, te ga ne može savršeno objaviti. Ipak, arijanac Eunomije naučavao je da Logos bolje poznaje Oca nego sebe sama.

Povijest

Constantine burning Arian books
Car Konstantin spaljuje arijanske knjige nakon sabora u Nikeji 325.

Sukob između arijanstva i trojstvenoga vjerovanja, koje će prevagnuti u Crkvi, bio je prvi veći doktrinalni sukob nakon što je bizantski car Konstantin I. Veliki priznao kršćanstvo kao dozvoljenu religiju.

Od kasnog trećeg, pa kroz čitavo četvrto stoljeće u ovim su raspravama sudjelovali vodeći slojevi Crkve, ali i obični vjernici, pa čak i sama carska obitelj.

321. Arije je osuđen na sinod u Aleksandriji, no budući da je imao snažan utjecaj u aleksandrijskoj teološkoj školi, Arijev se nauk proširio istočnim Sredozemljem. Sukob je postao tako snažan da je car Konstantin sazvao prvi ekumenski sabor Crkve, poznat i kao Prvi nicejski sabor. Na njemu je osuđeno Arijevo učenje, te prihvaćeno Nicejsko vjerovanje, koje će postati temeljem ispovijesti vjere Crkve. U središtu toga vjerovanja stoji izjava da je Sin istobitan (grč. homoousios) Ocu.

Konstantin je nakon sabora protjerao biskupe koji nisu podržali Nicejsko vjerovanje ili su odbili osuditi Arija, te je odredio da se svi primjerci Arijevog djela Thalia spale.

Ipak, car se ubrzo opet približio arijancima, te je svrgnuo Atanazija Aleksandrijskog s biskupske stolice i otjerao ga u progonstvo, smatrajući ga zaprekom pomirenju. Nakon Konstantina, i njegovi će nasljednici pogodovati arijancima. Konstancije II., koji je 353. postao jedini car. svrgnuo je pravovjernog papu Liberija i na njegovo mjesto postavio protupapu Feliksa II. Potakao je također više mjesnih crkvenih sinoda koji su trebali naći neko kompromisno rješenje.

Takvo će stanje dovesti do saziva Prvog carigradskog sabora, na kojem je još jasnije izrečen trojstveni nauk Crkve i ponovno osuđeno arijanstvo. Nicejsko je vjerovanje prošireno, a novi se tekst obično naziva Nicejsko-carigradsko vjerovanje.

Arijanstvo u ranom srednjem vijeku

Dok je arijanstvo cvalo u Carigradu, gotski obraćenik Vulfil poslan je kao misionar gotskim barbarima s onu stranu Dunava, a iz političkih ga je razloga podržavao Konstancije II.

S vremenom su u germanskim narodima postojale dvije paralelne Crkve: arijanska i nicejska. Plemstvo i viši staleži pripadali su arijanskoj Crkvi, a većina stanovništva nicejskoj. Jedono je pod Vandalima došlo do snažnijeg progona nicejskih kršćana. Osim Vandala, arijanstvo su prihvatili i Ostrogoti, Vizigoti, Burgundi i Langobardi, dok su Franci bili jedina germanska skupina koja je odmah prihvatila nicejsko kršćanstvo. Do početka 8. stoljeća ova su arijanska kraljevstva ili osvojena od strane nicejskih sljedbenika (Ostrogoti, Vandali, Burgundi), ili su njihovi vladari prihvatili nicejsko kršćanstvo (Vizigoti, Langobardi).

Vidi još

380-e

380-e su decenija koja je počela 1. januara 380. i završila 31. decembra 389.

4. vijek

4. vijek je razdoblje koje je trajalo od 301. do 400. godine. U Evropi se tradicionalno smatra dijelom Starog vijeka, odnosno početkom perioda poznatog kao kasna antika.

Agilulf

Agilulf (? - 616), također poznat i kao Agilulf Tiringijac, bio je langobardski vojvoda Torina koji je postao langobardskim kraljem 591. i na prijestolju ostao sve do smrti.

Kraljem je postao kada je u maju 591. došao u Milano na skup langobardskih poglavara koji je sazvala kraljica Teodelinda nakon smrti svog muža, kralja Autharija. Langobardski poglavari su podigli Agilulfa na štit, učinivši ga tako kraljem; Teodelinda se smjesta udala za njega. Prije toga se Agilulf, da bi joj postao prihvatljiv, pokrstio, iako ispočetka na arijanstvo. Agilulfovu vladavinu je potom obilježilo nastojanje da se ostvari mir sa Francima, čemu je dosta doprinio građanski rat među zavađenim pripadnicima Merovinške dinastije; istovremeno je nastojao ostvariti dobre odnose sa papom Grgurom I te je obustavio pustošenje tzv. ducatus Romanusa (rimskog vojvodstva), gdje je vlast imao papa. To je Agilulfu omogućilo da se u potpunosti okrene protiv Bizantinaca i njihovog Ravenskog egzarhata kome je do primirja 598. oduzeo Sutri i Perugiu. Tada je sklopljeno primirje sa bizantskim carem Mavrikijem, koje je potrajalo godinu dana. Tada je ravenski egzarh Kalinik oteo langobardsku princezu, što je dovelo do novog rata. Do 602. Agilulf je zauzeo Padovu i Mantovu. Novi bizantski car Foka ga je 605. priznao za kralja i predao mu Orvieto.

Godine 603. Agilulf se pod uticajem supruge sa arijanstva preobratio na nikejsko "pravovjerno" kršćanstvo (katoličanstvo). On i supruga su potom sagradili katedralu u Monzi. Posljednje godine vladavine Agilulf je proveo u miru, sa izuzetkom napada Avara sa istoka koji su provalili u Furlaniju i ubili vojvodu Gisiulfa.

Agilulf je umro 616. i naslijedio ga je sin Adaoald. Njegova kćer Ginisberga je, pak, postala supruga torinskog vojvode Arioalda koji je i sam postao kralj 626.

Arhiepiskopska kapela

Arhiepiskopska kapela (talijanski: Cappella Arcivescovile) zapravo Kapela Svetog Andrije je kapela u Ravenni u Centralnoj Italiji koja je 1996. zajedno sa ostalim ravenskim spomenicima uvrštena na UNESCO-vu Listu mjesta svjetske baštine u Evropi kao lokalitet Ranokršćanski spomenici u Ravenni.

Arijanski baptisterij

Arijanski baptisterij (talijanski: Battistero degli Ariani) je jedan od ranokršćanskih spomenika u Ravenni u Centralnoj Italiji koji je 1996. zajedno sa ostalim uvršten na UNESCO-vu Listu mjesta svjetske baštine u Evropi kao

lokalitet Ranokršćanski spomenici u Ravenni.

Arije

Arije (Arijan ili Arijus, gr: Areios; 256-336) je bio ranohrišćanski teolog, sveštenik i pesnik iz Aleksandrije, osnivač hristološkog učenja poznatog kao arijanstvo.

Arijus je bio protivnik nastojanja da se od Isusa načini Bog. Arijevo učenje bilo istaknuto po shvatanju odnosa između Boga i Hrista, koji, prema Ariju, nisu iste suštine (gr. homoousios). Iako je učenje imalo dosta pristalica, proglašeno je za jeres na Prvom vaseljenskom saboru u Nikeji 325. godine, gde je utvrđen Nikejski simbol vere.

Bog Otac

Bog Otac u kršćanstvu je prva osoba Presvetog Trojstva, stvoritelj i uzdržavatelj svega svijeta, Otac druge božanske osobe - Sina - Isusa Krista. Iz njega proizlazi Duh Sveti.

Ekumenski sabor

Ekumenski ili vaseljenski sabor ili ekumenski koncil je izraz koji se prevashodno odnosi na pravoslavlje i katoličanstvo, označavajući svjetsko sabiranje ili okupljanje kršćanskih crkava, odnosno susret svih njihovih partrijarha, odnosno biskupa, radi donošenja zajedničkih hrišćanskih dogmi i razmatranja crkvenih pitanja koja imaju univerzalno značenje, što znači da moraju biti prihvaćena od svih sestrinskih crkava, tj. pune crkve. Po ovom pitanju pravoslavna, tj. pravoslavne crkve, i katolička crkva se razlikuju, te prema tome nisu pune sestrinske crkve. Prema Istočnom pravoslavlju, punu crkvu sačinjava većina Istočnih pravoslavnih crkava, koje se ralikuje od tzv. Orijentalnog pravoslavlja, s kojim Istočne crkve nisu u sestrinskim odnosima. Rimokatolička crkva također nije dio pune crkve. Slično ovom, Rimokatolička crkva označava kao punu crkvu samo one crkve (katoličke) koje su u punim sestrinskim odnosima s Rimokatoličkom crkvom.

Međutim, sve Istočne pravoslavne crkve i Rimokatolička crkva priznaju važnost svih ranih ekumenskih sabora koji su održani prije Velikog raskola (šizme), s izuzetkom Četvrti konstantinopolski sabor, za koji katolici tvrde da se održao 869-870, dok pravoslavci ukazuju na potonji konstantinopoljski sabor, održan 879-880.

Sinod je riječ koja se često upotrebljava za koncil, oadnosno sabor, mada uglavnom ima više lokalni negoli svjetski (ekumenski) karakter.

Euzebije Nikomedijski

Euzebije od Nikomedije (? - 341) bio je kršćanski episkop Berita (današnji Bejrut), potom episkop Nikomedije i, konačno, arhiepiskop Konstantinopola, najpoznatiji po tome što je krstio rimskog cara Konstantina.

Bio je u dalekom srodstvu sa carom Konstantinom, a učitelj mu je bio Lukijan Antiohijski; dio historičara pretpostavlja da se zahvaljujući tome sprijateljio sa Arijem, odnosno prihvatio stavove koji će kasnije biti poznati kao arijanstvo. Episkopom Nikomedije je postao u vrijeme dok je istočnim dijelom Carstva vladao car Licinije; postao je blizak caru i zbog toga je neko vrijeme bio u nemilosti Konstantina nakon što je Konstantin preuzeo vlast u cijelom Carstvu. Njegovi arijanski stavovi su poraženi na Prvom nikejskom saboru 325. Međutim, vještim političkim intrigama je uspio steći naklonost Konstantina te isposlovati progonstvo trojiće vodećih protivnika arijanstva - Eustatija Antiohijskog 330., Atanazija Aleksandrijskog 335. i Marcela iz Ankire 336. Na kraju je uspio ishoditi i progonstvo carigradskog arhiepiskopa Pavla I. Pod uticajem Euzebija su tada Konstantin i njegovi potomci stekli naklonost prema arijanstvu koju će carska vlast napustiti tek dolaskom Teodozija I. Euzebije je također redovnika po imenu Ulfila poslao da širi kršćanstvo među Gotima, a zbog čega će Goti sljedećih vijekova biti zagriženi arijanci. Nakon smrti je Pavle I ponovno preuzeo mjesto carigradskog arhiepiskopa.

Ne smije ga se miješati sa daleko poznatijim suvremenikom, crkvenim historičarom Euzebijem iz Cezareje.

Evstatije Antiohijski

Eustatije ili Evstatije Antiohijski (grčki: Ευστάθιος Αντιοχείας; ? -337 ili 346) je bio patrijarh Antiohije i crkveni otac koga se u pravoslavlju slavi kao sveca. Bio je rodom iz grada Side u Pamfiliji, a oko 320. je postao episkop Bereje (današnji Alep u Siriji). Patrijarhom Antiohije je postao neposredno prije Prvog nikejskog sabora gdje se istakao žestokim napadima na arijanstvo. Njegova anti-arijska polemika sa Euzebijem iz Cezareje ga je učinila nepopularnim među drugim episkopima na Istoku, pa je godine 330. u Antiohiji organiziran sinod na kome je Evstatije optužen za preljub i smijenjen sa mjesta patrijarha. Međutim, vjernici u samoj Antiohiji su se pobunili i nisu htjeli prihvatiti novog episkopa Josifa. U međuvremenu su arijanci stekli naklonost kod Konstantina koji je potvrdio odluku sinoda te Evstatija dao prognati u Trajanopolis u Trakiji gdje je umro.

Srpska pravoslavna crkva slavi ga 21. februara po crkvenom, a 6. marta po gregorijanskom kalendaru.

Gosvinta

Gosvinta (? - 589) je bila vizigotska kraljica, udata prvo za Atanagilda, a potom za Leovigilda. U braku sa Atanagildom imala je dve kćerke, Galsvintu i Brunhildu, koje su se udale za dva franačka kralja, Zigoberta I od Austrazije i Hilperiha I od Neustrije. Kad se Leovigildov sin Hermenegild oženio Ingundom, Brunhildinom kćerkom, pokušala je da je natera da odbaci pravoverno hrišćanstvo i prihvati arijanstvo, ali Ingunda ne samo da to nije uradila, nego je uspela da preobrati svog muža, Hermenegilda. Nakon Leovigildove smrti, pomirila se sa njegovim naslednikom, Rekaredom, međutim, kad je ovaj odlučio da odbaci arijanstvo i pravoverno hrišćanstvo proglasi državnom verom, skovala je neuspešnu zaveru 569. godine sa toledskim arijanskim biskupom Ulidilom, koja je imala za cilj da usmrti Rekareda. Zavera je otkrivena, Uldila je poslat u izgnanstvo, a Gosvinta je nestala, najverovatnije je da je umrla te iste godine.

Monofizitstvo

Monofizitsko učenje je učenje da je u Kristu prisutna samo božanska, a ne i ljudska narav.

Ovo je učenje bilo rašireno među mnogim kršćanima od 4. stoljeća, a protivi se nauku diofizita o dvije naravi u Kristu - božanskoj i ljudskoj. Monofiziti drže da je Krist samo Bog, a ne da je i pravi Bog i pravi čovjek.

Papa Ahila od Aleksandrije

Papa Ahila od Aleksandrije bio je osamnaesti aleksandrijski papa (poglavar crkve od koje potiču Koptska i Aleksandrijska pravoslavna crkva) u periodu od 312. do 313.

Zajedno sa Pijerijem ga je papa Teona imenovao prezbiterom, a nakon Pijerijevog odlaska i čelnikom Katehetske škole u Alekandriji. Po svemu sudeći je uživao veliki ugled zbog poznavanja grčke filozofije i kršćanske teologije, jer ga je Atanazije Aleksandrijski kasnije nazvao "Ahilom Velikim".Na mjesto pape je došao poslije pogubljenja svog prethodnika Petra za vrijeme Dioklecijanovih progona. Njegov mandat je obilježila meletijanska hereza. Ahila je poslije podržavao arijanstvo.

U Synaxarionu Koptske crkve se slavi na 19. dan mjeseca Ba'ūnah.

Perktarit

Perktarit (Perctarit; italijanski: Pertarito, ? - 688) bio je kralj Langobarda od 661. do 662. i od 671. do 688. Bio je mlađi sin prethodnog kralja Ariperta I. Nakon očeve smrti je prijestolje nakratko podijelio sa svojim bratom Godepertom; vjerske razlike među braćom, odnosno Godepertovo arijanstvo nasuprot Perktaritovog katoličanstva, su dovele od građanskog rata između Godepertovog dvora u Paviji i Perktaritovog dvora u Milanu. Godepert je u pomoć pozvao vojvodu Grimoalda, ali ga je Grimoald mučki ubio, preuzeo vlast, i na kraju protjerao Perktarita, koji je utočište pronašao kod Avara i njihovog kagana Kakara. Tom prilikom su, pak, zarobljeni Perktaritova supruga Rodelinda i sin Kuninkpert. Perktarit je poslije bio prisiljen bježati u Franačku.

Pred Grimoaldovim zahtjevom za izručenje se planirao skloniti u Britaniju, ali mu je Grimoaldova smrt 671. omogućila da se vrati u domovinu, svrgne Grimoaldovog sina Garibalda i preuzme vlast. Perktarit je kao kralj katoličanstvo učinio državnom religijom, ali je, s druge strane, odbio priznati vjerski autoritet pape. Sa Bizantom je sklopio mir. Godine 678. je Kuninkperta postavio za suvladara. Jedini vojni pohod koji je poduzeo bio je protiv Alagisa, pobunjenog vojvode od Tridenta. Uspio ga je poraziti, ali je ubrzo nakon toga ubijen.

Perktaritov život je postao predmetom Corneilleove tragedije Pertharite, kasnije obrađene i kao Händelova opera Rodelinda.

Prvi carigradski sabor

Prvi carigradski sabor ujedno je Drugi ekumenski sabor Crkve, a održan je u Carigradu. Sazvao ga je rimski car Teodozije I. Veliki 381. godine, kako bi potvrdio Nicejsko vjerovanje i konačno razriješio pitanje arijanstva.

Sinod u Akvileji (381)

Sabor u Akvileji 381. je bio crkveni sinod, odnosno skup kršćanskih biskupa održan u Akvileji u septembru 381. u nastojanju da se konačno prekine arijanski spor. Sazvao ga je zapadni car Gracijan kako bi se "okončale kontradikcije u kršćanskom nauku"; stvarni pokretač je bio milanski biskup Ambrozije koji je na Gracijana imao značajan uticaj, te nastojao suzbiti arijanstvo. Sinodom je formalno predsjedao Valerijan, biskup Akvileje. Na sinod su pozvani arijanski biskupi Paladije od Racijarije i Sekundijan od Singidunuma; Paladije je došao, iako je osporavao nadležnost sabora, s obzirom da su na njemu sudjelovali samo biskupi iz zapadnog dijela Carstva. On i Sekundijan su, međutim, jednoglasno proglašeni hereticima i anatemizirani. Paladije se pokušao žaliti Teodoziju, koji je vladao istočnim dijelom Carstva, ali je i on bio nesklon prema arijancima, a što će doći do izražaja na iste godine održanom Prvom carigradskom saboru.

Sinod u Filipopolisu

Sinod u Filipopolisu je bio skup arijanskih episkopa kršćanske Crkve održan 343, 344. ili 347. godine kao alternativa sinodu u Sardici na kome su, pretežno zapadni, biskupi stali na stranu Atanazija i "pravovjernih" (katoličanstvo/pravoslavnih) nicejanaca u arijanskom sporu. Arijanci su se bojali da će na tom skupu, održanom u današnja Sofiji biti nadglasani, te su ga napustili i okupili se u gradu Filipopolis (današnji Plovdiv u Bugarskoj). Tamo su donijeli odluku kojom se baca na anatema na izraz homoousios, čime su u praksi iz crkve ekskomunicirani svi nicejanci, uključujući i papu Julija I.

Sinod u Riminiju

Sinod u Riminiju, poznat i kao sinod u Ariminumu, je naziv za crkveni sinod (koncil, sabor) održan 359. u Ariminumu (današnji Rimini) u nastojanju da se razriješi arijanski spor, odnosno pokušaju otkloniti doktrinarne razlike između "pravovjernih" pristaša Nikejskog vjerovanja i arijanaca. Predstavljao je jedan od dva sinoda koja je u tu svrhu sazvao rimski car Konstancije II; u Riminiju su se okupili biskupi iz zapadnog, a u Seleukiji episkopi iz istočnog dijela Carstva. Zaključci sinoda - prema kojima je Sin "isti kao i Otac" su shvaćena kao pobjeda arijanaca, ali, prema navodima Jeronima, nisu opće prihvaćeni. Arijanski spor se zato nastavio sve do Prvog carigradskog sabora 381.

Wulfila

Vulfila (na gotskom znači vučić, mali vuk; 310—388; latinizovano Ulfila) bio je gotski arijanski episkop i misionar koji je proveo određeno vreme u Rimskom carstvu. Ulfila se zaredio i Evsevije Nikomedijski ga je posvetio za episkopa, nakon čega se Ulfila vratio među Gote da radi kao misionar i propoveda hrišćanstvo.

Ulfila je preveo Bibliju sa grčkog na gotski. Goti nisu imali pismo osim runa koje su korišćene u paganskim obredima, tako da je Ulfila adaptacijom grčkog alfabeta, uz korišćenje latinskih slova i runa, osmislio gotsko pismo. Delovi ovog prevoda sačuvani su fragmentarno i poznati pod imenom Srebrni kodeks koji je u 6. veku nastao u ostrogotskoj Italiji. Danas se ovaj rukopis nalazi u Univerzitetskoj biblioteci u Upsali, u Švedskoj.

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.