Amsterdam

Amsterdam je najveći grad Holandije. Osnovan je krajem 12. veka kao malo ribarsko mesto na obali reke Amstel. Danas je najveći grad u državi i finansijski i kulturni centar. U gradu živi 975 061 stanovnika[1] dok je broj stanovnika metropolskog teritorija oko 2 691 477. On je i dio velike konurbacije Randstad u kojoj živi 7.100.000 stanovnika.[2][3][4] Grad, kojeg njegovi stanovnici ponekad zovu i Mokum[5] (što potječe iz herbrejskog), nalazi se u provinciji Sjeverna Holandija na ušću rijeke Amstel u zaliv IJ.

Iako je glavni grad Nizozemske, sjedište vlade ne nalazi se u Amsterdamu već u Hagu. Staro jezgro grada, jedno je od najvećih u Evropi, izgrađeno je u 17. veku. Oblik je definisan kružnim vodenim kanalima. U gradu se nalazi više poznatih muzeja. Između ostalih: Zemaljski (Rijks) muzej, muzej Van Goga, Rembrantov muzej i dr. Amsterdam nije glavni grad Sjeverne Holandije, provincije u kojoj se nalazi, već je to Haarlem.

Amsterdam airphoto
Pogled na grad iz zraka

Oblik grada je definisan kružnim vodenim kanalima budući da je Amsterdam (ime: brana/nasip na Amstelu) izgrađen najpre kao malo ribarsko mesto, a u 17. veku kao grad čiju jednu četvrtinu teritorije obuhvata vodena površina. Tokom tog istog veka – za Holandiju tzv. zlatnog veka – Amsterdam postaje jedan od finansijskih centara Evrope, prvenstveno zahvaljujući razvijenom bankarstvu i brušenju dijamanata, ali isto tako i zbog odličnih trgovačkih veza koje je imao sa svetom. Celokupni sistem kanala kroz koje su nekada holandski brodovi odlazili put Indonezije, Surinama i drugih bivših holandskih kolonija, danas je na listi Uneskove svetske baštine.

Amsterdam je i danas jedan od najvećih finansijskih centara Evrope, ali i jedna od njenih kulturnih prestonica. Prema istraživanju koje je sprovela organizacija Economist Intelligence Unit, to je drugi najbolji grad za život. Grad svake godine beleži izuzetnu turističku posećenost. Pored Rajks muzeja, muzeja Vinsenta van Goga i Rembranta i kuće Ane Frank, velikom prihodu od turizma Amsterdam treba prvenstveno da zahvali legalizovanoj prostituciji i četvrti crvenih fenjera (De Valen), legalizovanom konzumiranju lakih droga i postojanju više stotina tzv. kofi šopova u kojima se mogu kupiti najrazličitije vrste kanabisa, kao i izuzetno bogatim sadržajima namenjenim LGBT zajednici, među kojima je i Amsterdamska gej parada – turistički najposećenija manifestacija koja se održava na teritoriji Holandije.

Amsterdam svoje ime duguje jednoj brani na rijeci Amstel iz 13. vijeka. Proglašen je gradom 1342. godine te nakon toga vremenom je dostigao svoje zlatno doba postavši jedna od najvažnijih luka i trgovačkih gradova svijeta. Utjecaj stranaca, ponajviše iz Njemačke i skandinavskih zemalja doveo je do enormnog porasta stanovništva u 16. vijeku, uključujući i izgradnju sistema kanala u svrhu utvrđenja i odbrane grada, koji je kasnije postao poznat kao prsten kanala. Prstenasti sistem amsterdamskih kanala uvršten je na UNESCOv spisak svjetske baštine 2010. godine. Zbog brojnih kanala, Amsterdam ponekad nazivaju i Venecijom sjevera.

Neke od znamenitosti Amsterdama su muzej Van Gogha, Rijksmuseum i Pomorski muzej, zatim kuća Anne Frank, koncertna dvorana Concertgebouw, koncertna sala Muziekgebouw aan 't IJ, kino i filmski institut EYE, zoološki vrt Artis, distrikt de Wallen (poznat po bordelima) te brojni poznati kafići. Amsterdam ima dva univerziteta i veliki broj viših škola.

Grad je podijeljen u sedam upravnih okruga. Grad ima brojna naselja, uključujući i međunarodno poznati Jordaan.

Amsterdam
Koordinate: 52°22′N 4°53′E / 52.367°N 4.883°E
Država  Holandija
provincija Flag of North Holland.svg Sjeverna Holandija
Vlast
 - Gradonačelnik Femke Halsema
Površina
 - Ukupna 219
Visina 100
Stanovništvo (2001.)
 - Urbano područje 975 061 [1]
 - Područje utjecaja 2 289 762
Vremenska zona UTC+1 (UTC+1)
Poštanski broj 1011–1109
Pozivni broj 020
Službena stranica www.amsterdam.nl
Karta
Amsterdam is located in Netherlands
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam na karti Holandije

Gradski okruzi

Amsterdamse stadsdelen 2010
Gradski okruzi Amsterdama od 1. maja 2010.

Od 1. maja 2010. godine uvedena je nova podjela gradskih okruga u Amsterdamu, ranije 14 a danas samo sedam okruga. Svaki od okruga je dalje podijeljen na naselja. Do 2014. svaki od ovih okruga imao je svoja vlastita okružna vijeća i široki spektar mjesnih ovlasti i nadležnosti. Od 2014. godine na njihovom čelu su komisije okruga (hol. bestuurscommissies).

Okrug Centar

  • Uži dio gradskog centra sa naseljima Jordaan, Grachtengordel, Oostelijke Eilanden, Westelijke Eilanden, Rapenburg, Czaar Peterbuurt i Haarlemmerbuurt.

Okrug Zapad:

  • Westerpark (Kolenkitbuurt, Spaarndammerbuurt, Staatsliedenbuurt, Frederik Hendrikbuurt)
  • Amsterdam Oud-West (Helmersbuurt, Kinkerbuurt, Vondelbuurt)
  • De Baarsjes (Mercatorbuurt, Admiralenbuurt)
  • Bos en Lommer (sa selom Sloterdijk)

Okrug Novi zapad:

  • Geuzenveld-Slotermeer (Slotermeer, Spieringhorn)
  • Osdorp sa De Akerom
  • Slotervaart (Overtoomse Veld, Nieuw-Sloten)
  • Westpoort (zapadno lučko područje, industrijska zona Sloterdijk, Teleport, Ruigoord)
  • Sloten (sa naseljima Nieuw Sloten i Oostoever)

Okrug Jug:

  • Oud-Zuid, Zuideramstel, Stadionbuurt i Apollobuurt

Okrug Istok:

  • Oost/Watergraafsmeer, de Omval, Dapperbuurt, Transvaalbuurt, Julianapark, Zeeburg, Indijska četvrt, istočno lučko područje, IJburg

Okrug Sjever:

  • Sela Durgerdam, Zunderdorp, Ransdorp, Holysloot, naselja Buiksloot, Molenwijk, Buikslotermeer i Floradorp.

Okrug Jugoistok:

  • Bijlmer, Gaasperdam, Bullewijk, Driemond

Istorija

View of Amsterdam
Najstariji poznati prikaz Amsterdama, Cornelis Anthonisz., 1538.

Rana istorija (1200-1585)

Ime grada se izvodi iz imena jedne brane sa ustavom iz 13. vijeka sa prevodnicom na rijeci Amstel. Najstariji zapis o današnjem Amsterdamu je onaj od 27. oktobra 1275. koji govori o malom ribarskom selu Amstelredam. Latinsko ime tog naselje bil je Amstelodamum.[6] Na riječnom ušću bilo je potrebno podignuti nasipe, da bi se građevine sa obje strane ušća zaštitile od poplava. U to vrijeme, Zuiderzee je bio otvoreni zaliv Sjevernog mora, a zemljište se slijegalo zbog mjera odvodnjavanja. Tim branama, kakvih je duž zaliva Zuiderzee bilo mnogo, pripadale su i prevodnice kojima se riječna voda propuštala a ujedno su i omogućavale plovidbu brodova.

Brana koja je napravljena na Amstelu povezivala je dva naselja koja su nastala na obje strane brane, a i danas se ta naselja nazivaju Oude Zijde i Nieuwe Zijde (nova i stara strana). Naselje je nakon izgradnje brane, brzo izraslo, pa je već 1300. dobilo status grada.

Do 12. vijeka današnja holandska provincija Holland bila je većim dijelom slabo naseljena. Radi se jednom vrlo vlažnom području, koji se uglavnom sastoji iz močvara, kroz koje teku mnoge rijeke i vodotoci. Jedna od tih rijeka bila je i Amstel, koja se ulijeva u uski morski rukavac nazvan IJ. Krajem 12. vijeka oko riječne brane nastalo je malehno naselje. Arheološka iskopavanja pokazala su da je stara dječija pjesmica Amsterdame, lijepi grade, na stubovima napravljen si, gotovo u potpunosti tačna. Pomoću brojnih stubova ispod građevina, koji su ponegdje bili ubodeni i do 18 metara kroz blatnjavu zemlju sve do čvrstog pijeska, pravljene su kuće i ulice iznad močvare. Brana na Amstelu se održala sve do danas, mada je u međuvremenu na njenom mjestu nastao dio grada zvani Dam.

Početkom 13. vijeka Amsterdamu tadašnji vladar daje status grada. Tokom 14., a posebno u 15. vijeku Amsterdam je doživeo nagli razvoj i već tada je započelo njegovo zlatno doba.

Zlatno doba (1585-1672)

Ovaj period je period velikih trgovačkih uspeha. U to doba Amsterdam je bio prestonica trgovačkog sveta. U toku ovog perioda nastao je i prepoznatljiv gradski pejzaž. Neke od najznačajnijih građevina datiraju upravo iz ovog perioda. Jedan od primera je Kraljevska palata na trgu Dam.

Amsterdam nikad nije bio član Hanze.[7] Ribolov, koji je ispočetka bio glavni izvor prihoda, krčio je put razvoju trgovine. Španska aneksija Portugala 1580. primorala je sjevernu Holandiju da sama počne upućivati svoje brodove prema Indiji. Prve plovidbe započele su i amsterdamske luke i odmah su postigle uspjeh. Uzbuđeni ovim događajem, uskoro su u cijeloj državi počeli se praviti brodovi koji su se slali za Indiju. Iz ovih pojedinačnih inicijativa nastala je 1602. Holandska istočnoindijska kompanija (hol. Vereenigde Oost-Indische Compagnie ili VOC). Grad Amsterdam sam je učestvovao sa više od polovine ukupnog kapitala koji je uložen u novu kompaniju. Polovinom 17. vijeka Amsterdam je važio za najprosperitetniji grad Evrope. U njegovim lukama i skladištima bile su nagomilane velike količine začina, svile i drugih dragocijenosti iz Indije i pacifičkog područja.

Kongregacionističke vjerske izbjeglice iz Engleske osnovale su 1609. prvu baptističku zajednicu, pod vodstvom John Smytha i Thomasa Helwysa, u jednoj pekari u amsterdamskoj ulici Bakkerstraat. Ta zajednica bila je začetnica jedne od današnjih najvećih protestantskih crkvenih zajednica.

Doba zlata i srebra (1672-1795)

Prekretna godina u istoriji ovog grada je 1672, kada je Holandija odolevala simultanim napadima Engleza i Francuza. Ova godina označava kraj zlatnog doba. Ipak Amsterdam uspeva da održi svoju poziciju i u ovom periodu.

Francusko-holandski rat završio je 1679. prednošću za francusku krunu. Zbog tog rata, luka u Amsterdamu bila je nedostupna za trgovačku flotu sa robom iz Indije. To je dovelo do propadanja Amsterdama kao jedne od najvažnijih luka za svjetsku trgovinu i dovelo je do kraja 17. vijeka do promjene u ekonomskoj strukturu grada. Amsterdam je izgubivši svoj položaj kao važna svjetska luka, dobio je istovremeno sve veći utjecaj na evropskom monetarnom tržištu. Vremenom je grad postao jedan od vodećih finansijskih centara svijeta, gdje su se nalazile velike banke za evropske vladare, koji su posuđenim novcem iz amsterdamskih banaka vodile svoje skupe ratove.

Recesija i opadanje (1795-1813)

1795. godina je godina kada Holandija prestaje da bude republika. Ubrzo zatim počinje francuska okupacija. U toku perioda od 1795-1813 godine Amsterdam pati od recesije.

Novija istorija (1813-1940)

Ovaj period je zapamćen kao period ekonomskog oporavka i ekspanzije. Zabeležen je značajan rast u populaciji, kao posledica razvoja pre svega industrije, koja je pokrenula zlatno doba. Grad se sve više širi.

Godine 1928. su Amsterdamu su održane Olimpijske igre.

Iako je bio uglavnom pošteđen direktnih borbi u Drugom svetskom ratu, teško je stradao za vreme nemačke okupacije. Od 80.000 tamošnjih Jevreja, samo njih 5000 je preživelo Holokaust.

Mnogobrojni spomenici, od kojih su neki stari nekoliko vijekova, krase gradsko jezgro. Gotovo 7.000 prodavnica i skladišta, kao i gotovo 1.300 mostova iz perioda od 16. do 18. vijeka svjedoče o ovom zlatnom dobu Amsterdama. Trgovačke kuće su izgrađene duž 165 kanala koji su, između ostalog, služili i kao transportni putevi za bržu raspodjelu uvezenih roba po gradu. Jedan od najvećih starih gradova Evrope sa svojim prelijepim građevinama proglašen je Svjetskom baštinom 2010. godine i uvršten na UNESCOV spisak.[8]

Geografske karakteristike

AmstelAmsterdamNederland
Amsterdam je grad na kanalima

Amsterdam leži u zaljevu IJ, na jugu jezera Markermeer, on je povezan sa Sjevernim morem i lukom IJmuiden, preko Noordzeekanaala. [9] Amsterdam je poznat po tome što je 1683/84. izabran kao nulta tačka za mjerenje nadmorske visine. Izabran je nivo vode srednje visokog vodostaja. Ovaj nivo vode nalazio je oko 17 cm iznad srednjeg nivoa mora. Nivo mora u amsterdamskom sistemu kanala danas je oko 40 cm ispod srednjeg nivoa Sjevernog mora.

Klima

Vrijeme u Holandiji, pa tako i u Amsterdamu, varira po pravilu od blagog mraza tokom zime uz vrlo malo snijega do sunčanih dana tokom ljeta, kada su temperature između 20 i 30 °C. Proljeća i jeseni su blage, ali često mogu biti vrlo vlažne, kada ponekad mjesečno padne i preko 100 mm (100 l/m2) padavina.

Vremenska zona

Kao i cijela Holandija, Amsterdam se nalazi u srednjoevropskoj vremenskoj zoni. Pošto se grad nalazi na krajnjem zapadu ove vremenske zone, sunce se nalazi tačno na jugu (podne) tek oko 12:40h, odnosno oko 13:40h tokom ljetnog računanja vremena. Ovo, zajedno sa relativno sjevernom položaju grada, pokazuje se na relativno kasnom zalasku sunca. Sredinom ljeta sve do 23 sata vani se može relativno dobro vidjeti. Mnoge prodavnice otvaraju tek oko 10:00h ujutro, a barovi i kafići su otvoreni najčešće do 2:00h poslije ponoći.

Stanovništvo

Prema proceni, u gradu je 2008. živelo 731.288 stanovnika.

Kretanje broja stanovnika
1980. 1990. 2000. 2008.
716.919[10] 695.162[10] 731.288[10] 747.584[10]

Više od 170 različitih nacionalnosti živi u Amsterdamu. Staro jezgro grada, jedno je od najvećih u Evropi, izgrađeno je u 17. veku. Stanovništvo Amsterdama predstavlja složen etnički i religijski mozaik. Pre Drugog svetskog rata 10% stanovništva Amsterdama su činili Jevreji.

Politika

Od 7. jula 2010. bivši holandski ministar urbanizma i integracija, Eberhard van der Laan, postao je gradonačelnik Amsterdama.[11]

Amsterdam je i centar legalnog konzumiranja droga u Evropi, pa ovdje dolaze brojni turisti. Razlog za to je liberalna politika Holandije. Naročito su brojni inostrani turisti i ovisnici. U 2005. godini postojalo je oko 750 kafića za legalno konzumiranje lahkih droga (tzv. Coffeeshops) u cijeloj Holandiji, dok ih je čak 228 bilo u samom Amsterdamu (stanje: 2009.).[12] Stoga je Amsterdam postao dom za brojne strance koji zbog svoje ovisnosti ili načina života nisu poželjni u svojim zemljama.

Od 1998. policija može provoditi kontrole osoba, pod motom Amsterdam Wapenvrij („Amsterdam bez oružja“). Razlog kontrola je veliki broj nelegalnog oružja i ogroman broj incidenata povezanih s njim. Osim racija, pojačane su i kontrole identifikacijskih dokumenata. Od 1. januara 2005. u cijeloj Holandiji na snazi je pravilo da svaka osoba starija od 14 godina mora imati važeći identifikacijski dokumenat koji mora nositi sa sobom. Međutim, ovo nije samo u svrhu posjedovanja oružja, jer su kontrolama pronađene i velike količine droga te osobe koje su već duže vremena u bjekstvu od policije zbog različitih krivičnih dijela. U principu, svaka osoba može biti kontrolirana ukoliko se zatekne na određenom području ili objektu u trenutku kontrole. Policija ima pravo provjeriti sadržaj zapakovanih roba, saobraćajnih sredstava i odjeće osoba.[13] Kontrole se mogu provoditi i na područjima koje odredi gradonačelnik, u skladu sa članom 151B općinskog statuta.[14] Ta područja obuhvataju naselja: De Ruyterkade, IJtunnel, Prins Hendrikkade, Schippersgracht, Rapenburgerplein, Nieuwe Herengracht, Herengracht, Reguliersgracht, Lijnbaansgracht, Nieuwe Vijzelstraat, Weteringlaan, Stadhouderskade, Nassaukade, Leidsegracht, Huidenstraat, Wijde Heisteeg, Singel, Droogbak. U okrugu jugoistok: Daalwijkdreef, Elsrijkdreef, Provinciale weg, linija metroa do Bijlmerdreef (Ganzenhoef), ’s Gravendijkdreef, Gaasperparkpad, Kanterhofspad, Nellesteinpad, Karspeldreef, Gooiseweg, Gulden Kruispad, Flierbosdreef, Karspeldreef-Hoogoorddreef.

Gradsko vijeće

Općinsko vijeće Amsterdama ima ukupno 45 članova (stanje: mart 2010.).[15] Vijeće sačinjavaju sljedeće stranke:

Arhitektura

Amsterdam Keizersgracht Leidsegracht 001
Spoj kanala Keizersgracht i Leidsegracht sa tipičnim amsterdamskim zgradama

Pošto u historiji Amstedama kanali predstavljaju jedan od osnovnih puteva za transport roba i ljudi, stoga je bilo uobičajeno da se porez na zgrade mjeri po širini zgrade koju zauzima duž kanala. Vremenom kao posljedica tog poreza, kuće u Amsterdamu su građene tako da su lica zgrada vrlo uska, ali su relativno duge i visoke, kako bi obezbijedile dovoljno životnog prostora i skladišta za robe. Međutim ovaj način gradnje nije bio pogodan za zgrade sa širim stepeništima, jer su stepeništa bila uglavnom preuska za kabaste stvari i namještaj. Predmeti, koje bi inače bilo vrlo teško unijeti preko stepeništa, obično su se u kuću unosili kroz prozore. Da bi se ova operacija olakšala, na zabatima mnogih historijskih objekata postoje isturene grede, na kojima se mogao instalirati čekrk. Osim toga, mnoge fasade zgrada su blago nagnute prema naprijed, ali ne greškom nego arhitektonskim planom, što se naziva op vlucht.[16] Nagib prema naprijed iznosi od 0,2 do 2,5 cm po jednom metru visine. Zabat nije mogao biti građen u širinu zbog ograničenosti, ali zato gradio u visinu, čime se isticalo bogatstvo vlasnika. Varijacije zabata iz četiri vijeka krase arhitektonski izgled starog grada. Naročito česte su vrsta stepenastih zabata, zabata u obliku kljuna, zvona ili traka.[17]

Panorama Amsterdam
Centraal Station, glavna željeznička stanica, u prvom planu Smits Coffiehuis

S druge strane, ranije su kuće u Amsterdamu bile građene na drvenim stubovima, ali su se oni tokom mnogih vijekova polahko raspali.[16] Zbog toga, historijski centar Amsterdama ostavlja donekle kriv ili iskrivljen dojam.[18] Amsterdam stoji na oko pet miliona drvenih stubova, koji su morali biti postavljeni zbog vlažnog, pjeskovitog tla ispod grada. Danas, zbog dužeg vijeka trajanja i jednostavnijeg načina gradnje, koriste se betonski stubovi zabodeni još dublje u tlo. Glavna željeznička stanica naprimjer stoji na oko 8.600 stubova,[19] a Kraljevska palača na 13.659 stubova.[20] Veći dio ovih drvenih stubova dopremljeni su iz šuma sa njemačkog Schwarzwalda ili sjeverne Bavarske (Frankenwald), pomoću splavova niz rijeku. Također i drvena građa za kuće i brodove kao i drvo za ogrijev dopremani su splavovima iz tih šuma.

Kultura

Amsterdam1
Amsterdam

Amsterdam je jedan od centara evropske kulture: od pozorišnih predstava do uličnih performera, od bioskopa i koncertnih sala do antikvarnica u muzejskoj četvrti. Svake godine u Amsterdamu se odigrava stotina premijera na raznim pozornicama širom grada i jako puno svetski poznatih imena održava koncerte, gostovanja, predavanja. Bioskop Tusčinski teatar je podignut 1921. u mešavini stilova art deko i „Amsterdamske škole“.

Gej parada

Otvaranjem dva velika plesna podija za homoseksualce, 1955. De Schakel na trgu Leidseplein i 1958. De Odeon Kring (DOK) kao i kasnijom liberalizacijom i politikom prema ovoj grupi u sklopu seksualne revolucije sredinom 1960tih, Amsterdam je posao gej prijestolnica Evrope.[21] Oba plesna podija (koja su u međuvremenu zatvorena) bila su ovoj grupi zanimljivija od homoseksualnog seksa u toaletima ili cruisinga (potraga za homoseksualnim partnerima). Međutim, i danas ovi podiji predstavljaju veliku atrakciju za turiste. Od 1996. postoji "Amsterdamska gej parada", parada na kanalima, koja se svake godine održava prve subote u augustu na kanalu Prinsengracht i Amstelu. Amsterdamska gej parada je 2008. godine proglašena za najbolju gej paradu u Evropi.[22]

Grafiti

Amsterdam spada među najvažnije metropole u pogledu grafita. Iako je njujorški pokret pisanja po zidu uglavnom povezan sa hip-hop scenom, amsterdamske umjetnike grafita, za razliku od njujorških, u početku su vezivali za punk pokret koji je tada igrao mnogo važniju ulogu. Amsterdamski sprejeri utjecali su stilom od početka 1980tih na mnoge umjetnike grafita u cijelom svijetu.

Sport

U Amsterdamu se nalazi međunarodno poznati nogometni klub AFC Ajax, rekorder Holandije po broju osvojenih naslova šampiona, a nekoliko puta je osvajao i evropske titule. Ajax igra svoje domaće utakmice na stadionu Amsterdam Arena, koji prima više od 50.000 gledalaca.

Amsterdam je bio mjesto održavanja Ljetnih olimpijskih igara 1928. godine. Olimpijski stadion se i danas, između ostalog, koristi za atletska takmičenja, naprimjer kao cilj godišnjeg amsterdamskog maratona.

U gradu određenu dužu tradiciju ima i američki nogomet. Tokom 1990tih i 2000tih ekipa Amsterdam Admirals spadala je među najpoznatije evropske ekipe u ovom sportu. Amsterdam Crusaders su više puta bili holandski šampioni.

Saobraćaj

Najraširenije sredstvo za kretanje po gradu, kao i u većini gradova u Holandiji, je bicikl (nizozemski: fiets). Po gradu se pruža velika mreža biciklističkih staza (nizozemski: fietspaden), ne samo po svim ulicama i kanalima, nego i svim parkovima a povezuje sva naselja.

Pored IJa, koji se preko Sjeveromorskog kanala ulijeva u Sjeverno more a ima vezu i sa kanalom Amsterdam-Rajna, gradski sistem kanala, koji se kroz grad pruža u obliku polukružnice, povezuje grad sa nacionalnim sistemom kanala. Na IJu saobraćaju i amsterdamski trajekti.

Amsterdamski metro saobraća na četiri različite linije, koje između ostalih povezuje i Amstelveen na jugu gradskog područja. Pored metroa, postoji vrlo gusta mreža gradskih autobusa i tramvaja. Sva sredstva javnog prevoza mogu se koristiti uz OV-čip karticu nacionalnog tarifnog sistema Holandije (koje su zamijenile ranije strip karte).

Amsterdam je okružen prstenom autoputa A 10, sa priključcima na A 8 na sjeverozapadu kod Zaandama prema Alkmaaru, dok se na jugozapadu veže sa A 4, na jugoistoku sa A 2 u pravcu Utrechta a na istoku spaja se na A 1 prema Almere/Hilversumu.

Aerodrom Schiphol (hol. Luchthaven Schiphol, IATA: AMS, ICAO: EHAM) je međunarodni aerodrom grada Amsterdama i najveći aerodrom u Holandiji, a mjereno po broju putnika i letova 2008. godine, četvri po veličini aerodrom u Evropi. On je sjedište najveće holandske avioprevozničke kompanije KLM. Aerodrom se nalazi jugozapadno od grada između Amstelveena i Hoofddorpa.

Gradovi partneri

Amsterdam je grad partner sa sledećim gradovima:[23]

Vidi još

  • Aerodrom Shiphol
  • Grb Amsterdama
  • Amsterdammertje
  • Amstel

Reference

  1. 1,0 1,1 "NETHERLANDS: Major Urban Areas" (engleski). Citypopulationde. http://www.citypopulation.de/Netherlands-UA.html. pristupljeno 31. 05. 2012.
  2. "Randstad Holland in figures" (engleski). Randstadregion. http://www.randstadregion.eu/publish/library/1321/randstadmonitor_mini_versie_engels_2010_def_lr.pdf. pristupljeno 20. 09. 2012.
  3. Amsterdam stad met meeste nationaliteiten (177) ter wereld, Trouw, 22 august. 2007.
  4. Amsterdam telt 177 nationaliteiten; één meer dan in 2008, Gemeente Amsterdam, 17. april 2009
  5. Daan, Jo (1949). Hij zeit wat. De Amsterdamse volkstaal (na holandskom). The Hague. str. 66.
  6. "Rivier de Amstel" (holandski). PS Marine. http://www.psmarine.nl/nieuws/?page=overzicht&id=105. pristupljeno 07. 02. 2014.
  7. Siggi Weidemann u: DuMont Kunst-Reiseführer: Amsterdam Nord- und Südholland 1. izdanje 1994. str. 10. ISBN 978-3770129317
  8. Pojas kanala spada u UNESCO-vu svjetsku baštinu. holandski. Pristupljeno 22. januara 2012
  9. "IJ" (holandski). Rijkswaterstaat. http://www.rijkswaterstaat.nl/water/feiten_en_cijfers/vaarwegenoverzicht/ij/index.aspx. pristupljeno 07. 02. 2014.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 "NETHERLANDS: Major Municipalities". City Population. http://www.citypopulation.de/Netherlands-Mun.html. pristupljeno 11. 11. 2012..
  11. Novi gradonačelnik Amsterdama. holandski, Pristupljeno 7. jula 2010.
  12. u NCR-Handelsblad od 27. aprila 2009. holandski. Pristupljeno 27. aprila 2009.
  13. Website policije Amsterdama/Amstellanda. Preventivna kontrola u Amsterdamu, holandski, Pristupljeno 24. aprila 2010.
  14. Autor: Sjors van Beek od 8. maja 2009.. Binnenlands Bestuur. holandski, Pristupljeno 24. aprila 2010.
  15. Izborni rezultati u Amsterdamu od 8. marta 2010. (PDF). Gemeente Amsterdam, Dienst Onderzoek en Statistiek, na holandskom, Pristupljeno 12. jula 2010.
  16. 16,0 16,1 Odstupanje kuća u Amsterdamu, Vraag 7.4; holandski. Pristupljeno 9. maja 2011
  17. Merian: Amsterdam, str. 117, ISBN 3-455-27807-8
  18. Vloeibaar mengsel houdt Amsterdam rechtop (holandski). Pristupljeno 17. maja 2009
  19. Glavna željeznička stanica stoji na oko 8.600 stubova
  20. Polyglott (2009): on tour Amsterdam, Langenscheidt, Mihnen, ((de)) ISBN 978-3493558227
  21. Gert Hekma: Die schwule Bewegung in den Niederlanden, 1912–1970 u: Goodbye to Berlin. Hundert Jahre schwule Bewegung, Verlag Rosa Winkel, Berlin 1997.
  22. Zvanična amsterdamska Gaypride platforma. Historija sa video snimkom, holandski, Pristupljeno 19. jula 2010.
  23. nrc handelsblad (2011). "nrc.nl – International – Features – Amsterdam redefines town twinning as aid". vorige.nrc.nl. http://vorige.nrc.nl/international/Features/article2321785.ece/Amsterdam_redefines_town-twinning_as_aid. pristupljeno 2 July 2011.
  24. "Sister Cities". Beijing Municipal Government. http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/. pristupljeno 23 June 2009.
  25. "Sister Cities of Istanbul". Arhivirano iz originala 27 May 2009. http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm. pristupljeno 1 July 2009.
  26. Erdem, Selim Efe (1 July 2009). "İstanbul'a 49 kardeş" (in Turkish). Radikal. Pristupljeno 22 July 2009. 49 sister cities in 2003

Literatura

  • Nell, Liza and Jan Rath (editors). Ethnic Amsterdam Immigrants and Urban Change in the Twentieth Century ("Solidarity and Identity"). Amsterdam University Press, 2009. eISBN 978-90-485-1120-4 - Available at JSTOR.
  • Bettina Baltschev: Ein Jahr in Amsterdam. Reise in den Alltag. Herder, Freiburg im Breisgau / Basel / Wien 2008, ISBN 978-3-451-06002-1.(= Herder Spektrum Band 6002)
  • Christoph Driessen: Kleine Geschichte Amsterdams. Pustet, Regensburg 2010, ISBN 978-3-7917-2272-6.
  • Herman Janse: Amsterdam gebouwd op palen. 6. Auflage, Ploegsma, Amsterdam 2010 (Erstauflage: De Brink, Amsterdam 1993), ISBN 978-90-216-7031-7 (niederländisch).
  • Marco H. D. van Leeuwen: The logic of charity: Amsterdam, 1800–1850. Palgrave, Basingstoke / New York, NY 2000, ISBN 0-333-69603-4 (englisch).
  • Ingo Schiweck: PastFinder Amsterdam. Vom Goldenen Zeitalter bis Anne Frank. PastFinder, Düsseldorf 2010, ISBN 978-988-99787-8-5.
  • Siggi Weidemann: Gebrauchsanweisung für Amsterdam. 3. Auflage, Piper, München / Zürich 2010 (Erstausgabe 2005), ISBN 978-3-492-27539-2.

Vanjske veze

Commons-logo.svgU Wikimedijinoj ostavi nalazi se članak na temu: Amsterdam
Prethodnik:
Firenca
Evropski grad kulture
1987. godine
Nasljednik:
Zapadni Berlin
AFC Ajax

Amsterdamsche Football Club Ajax, poznatiji kao AFC Ajax ili samo Ajax, je nizozemski nogometni klub iz Amsterdama, osnovan 18. ožujka 1900. Ajax se je oduvijek nalazio i sada se nalazi u vrhu nizozemskog nogometa, sa PSV-om i Feyenoordom.

ASCII (skvot)

ASCII (Amsterdam Subversive Center for Information Interchange – Amsterdamski subverzivni centar za razmenu informacija), je skvotirani prostor s komunikacionom laboratorijom i besplatnim javnim pristupom mreži u Amsterdamu, Holandija, koji drže zajedno hakeri i aktivisti (spoj iz koga je nastao haktivizam). Sebe često opisuju kao kolektiv „tehnički osposobljenih i politički zavednih hakera”.

Osnovan je 1997. u Herengrahtu, a od tada je promenio preko pet lokacija. Centar ASCII je uspostavljen pomoću reciklaže starih računara i uz upotrebu isključivo slobodnog softvera, pod GNU GPL licencom, poput Linuksa, Open Office i Fajerfoksa. Bore se za slobodan pristup tehnologijama i tvrde da je pravo na komunikaciju pravo svakoga, a slobodan softver je sredstvo. U centru se nalazi besplatni internet kafe sa bežičnim pristupom mreži, koji radi na agregat i svakome omogućava pristup informacijskim tehnologijama. Njihov link u svet teče preko antene izrađene od recikliranih konzervi, što se navodi kao primer gerilskog hardvera. Takođe su pokrenuli projekat bežičnog umrežavanja dela Amsterdama.

Trenutna lokacija centra ASCII nije ni prvi prostor, jer se oni bore za oslobađanje prostora od komercijalnog pritiska a to podrazumeva neplaćanje prostora u kome deluju. Obično zauzimaju napuštene prostore, a struju dobijaju uz pomoć agregata. Bežični internet i mobilna infrastruktura podesni su zbog čestih selidbi. Kada ih isele sa jednog prostora, oni jednostavno, sa celokupnom infrastrukturom, zauzimaju novu lokaciju.

Njihov moto je: “Poslednje programske kodove ćemo pisati na barikadama!”

Amsterdam, Missouri

Amsterdam (engl. Amsterdam) je grad u američkoj saveznoj državi Misuri.

Amsterdam, Montana

Amsterdam (engl. Amsterdam) je naseljeno mesto bez administrativnog statusa u američkoj saveznoj državi Montana.

Amsterdam, New York

Za ostale upotrebe, v. Amsterdam (razvrstavanje).Amsterdam je grad u američkoj saveznoj državi New York. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 18.620 stanovnika.

Amsterdam, Ohio

Amsterdam (engl. Amsterdam) je grad u američkoj saveznoj državi Ohajo.

Broadway

Za ostala značenja, v. Broadway (razvrstavanje).

Broadway (Široki put na engleskom jeziku) je, kao što ime govori, široka avenija u New Yorku.

Predstavlja najstariju prometnu arteriju u gradu, koja datira još iz vremena kada se grad zvao Novi Amsterdam. Ime mu predstavlja engleski prijevod starog holandskog izraza Breede weg.

Broadway predstavlja jednu od najpoznatijih ulica na svijetu, zahvaljujući tome što su tamo smještena neke od najprestižnijih teatarskih kuća u Sjedinjenim Državama. Zbog svega toga Broadway se često koristi kao sinonim za američki elitni teatar.

Dennis Bergkamp

Dennis Nicolaas Bergkamp (Amsterdam, 10. svibnja 1969.) umirovljeni je nizozemski profesionalni nogometaš i pomoćni trener Ajaxa.

Gangs of New York

Bande New Yorka (eng. Gangs of New York) je povijesna drama Martina Scorsesea iz 2002. s Leonardom DiCapriom, Daniel Day-Lewisom i Cameron Diaz u glavnim ulogama. Radnja filma smještena je u sredinu devetnaestog stoljeća u zloglasni dio New Yorka zvan Five Points.

Film govori o sukobu "starosjedilačkih" kriminalaca poznatih kao Know-Nothings i bandi imigranata ujedinjenih s pokretom Tammany Hall. Amsterdam Vallon (DiCaprio) je mladi Amerikanac irskih korijena koji stječe povjerenje Williama "Billa Mesara" Cuttinga (Day-Lewis), vođe starosjedilačkih bandi. Lik Cuttinga temeljen je na Billu "Mesaru" Pooleu, stvarnom lideru bande Bowery Boys, koji je pokopan na groblju Green-Wood u Brooklynu, New York.

Radnja počinje u 1846., ali većinom je smještena u rane šezdesete godine 19. stoljeća, kad su dva glavna izvora sukoba u New Yorku bili veliki irski doseljenički val i vladin progon u vezi Američkog građanskog rata. Priča prati Amsterdamovu i Cuttingovu karijeru, koji od kriminalnih šefova postaju politički lideri tijekom vladavine Bossa Tweeda, a kulminira njihovim sukobom koji se podudara s njujorškim ustancima 1863.

Hamburg

Hamburg ili službeno Slobodni hanzeatski grad Hamburg (njemački: Freie und Hansestadt Hamburg) je istovremeno jedna od 16 njemačkih pokrajina i drugi po veličini njemački grad od 1700 000 stanovnika (2009. u užem centru. Ali konurbacija ili metropolitanski Hamburg ima čak 3 500 000 stanovnika, pa je po tom parametru šesti po veličini grad u Evropskoj uniji.

Hamburg je grad mostova i konzulata, jer ima čak 2 302 mosta, a to je više nego što imaju Venecija i Amsterdam zajedno, a sa 90 konzulata koliko ih ima, je drugi grad na svijetu, odmah iza New Yorka.

Meuse

Za ostala značenja, v. Meuse (razvrstavanje).

Meza ili Maas (fr. Meuse, hol. Maas, valonski Moûze, nem. Maas) je reka duga 950 kilometara, koja izvire u Francuskoj, teče kroz Belgiju i Holandiju, i uliva se u Severno more u estuariju Hollandsch Diep.

NDSM

Za ostala značenja, v. NDSM (razvrstavanje).NDSM (Netherlands Shipbuilding and Dock Company – Holandsko brodogradilišno lučko preduzeće) je napušteno brodogradilište i pristanište u Amsterdamu koje se preuređuje u umetnički eksperimentalni prostor veličine 80.000m², saradnjom skvotera i gradskih vlasti.

Projekat NDSM je inicirala Eva de Klerk, portparolka Esnafa industrijskih objekata pored reke, asocijacije od 24 skvota i umetničke grupe u Amsterdamu. Zahvaljujući javnim akcijama i izdanju knjige Nadolazeća plima (The Turning Tide), koja redefiniše ulogu korisnika u prenameni lučkih objekata u severozapadnoj Evropi, gradska vlada Amsterdama je osnovala Fond za odgajanje prostora (Breeding Places Amsterdam project).

New Amsterdam, Indiana

Nju Amsterdam (engl. New Amsterdam) je grad u američkoj saveznoj državi Indijana.

New York

Za ostale upotrebe, v. New York (razvrstavanje).New York [nuː ˈjɔɹk], grad u američkoj saveznoj državi New York. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika. U gradskoj aglomeraciji živi 22.313.756 ljudi (procjena 1. siječnja 2005). Kako bi ga se razlikovalo od savezne države New York, u Americi se često naziva New York City. Nadimak grada je Big Apple (Velika jabuka).

Danas obuhvaća, osim Manhattana, i četvrti (boroughs) Bronx, Brooklyn, Queens i Staten Island. Metropolitansko područje New Yorka spada u gospodarski najznačajnije regije svijeta. U gradu se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 kazališta te više od 17.000 restorana.

Njujork se prvobitno zvao Novi Amsterdam, a 1664. godine Englezi su mu dali ime Njujork (Novi Jork) u čast vojvode od Jorka. Njujork je jedan od najvećih gradova sveta, i sedište je velikih muzeja, galerija, međunarodnih korporacija i berzi. Grad je i sedište svih međunarodnih ambasada pri Ujedinjenim nacijama, čije se sedište takođe nalazi u Njujorku. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika, na 800 km². Njujork je najgušće naseljeni među većim gradovima u SAD. Blizu 800 jezika je u upotrebi, što ga svrstava na prvo mesto među gradovima sveta po jezičkoj raznovrsnosti. Prema procenama iz 2012. godine na širem gradskom području živi približno 19,8 miliona stanovnika.

Današnji simboli Njujorka su: Vol strit, Kip slobode (poklon Francuske, podignut je 1886), Bruklinski most (koji spada u najveće i najduže mostove sveta i spaja Menhetn i Bruklin), Empajer stejt bilding, Krajsler zgrada itd. Tu je bio i Svetski trgovinski centar, koji je srušen 11. septembra 2001. u terorističkom napadu. Poznata mesta su i Peta avenija, Tajms skver, Sentral park, Metropoliten muzej i Brodvej, bulevar koji se proteže od juga do severa Menhetna, a u čijem centralnom delu (Midtown) se nalaze mnoga pozorišta.

Grad Njujork se nalazi u državi Njujork. Uže gradsko jezgro se sastoji iz pet gradskih opština: Bruklin, Bronks, Menhetn, Kvins, i Staten Ajland — od kojih bi svaka bila velegrad da se ne nalazi u Njujorku. One su se ujedinile u jedan grad 1898. godine.U gradu se nalaze brojni univerziteti i koledži, među kojima su najpoznatiji: Univerzitet Columbia, Njujorški univerzitet, Rokfelerov univerzitet, koji se nalaze među prvih 35 u svetu.Kada je Njujork preuzet od Holanđana, promenjen mu je prvobitni naziv, Novi Amsterdam, u Njujork, po engleskom vojvodi od Jorka i Olbenija (koji je bio brat engleskog kralja Charlesa II), 1664. Njujork je bio engleska kolonija, dok nije stekao nezavisnost, 4. jula 1776.

Nizozemska

Nizozemska ili Holandija (nizozemski: Nederland [ˈneːdərˌlɑnt]), najveća konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske. Nalazi se u Zapadnoj Europi a graniči s Njemačkom na istoku i Belgijom na jugu. Glavni grad Nizozemske je Amsterdam a sjedište vlade je u Haagu. Karipski otoci Bonaire, Sint Eustatius, te Saba također čine dio posebne općinske jedinice unutar zemlje.

Nizozemska ima 16,669.112 stanovnika na površini od 41,526 km² što je čini jednom od najgušće naseljenijih država (401 stanovnik po km²). Oko 18% površine sačinjava voda a veliki dio zemlje se nalazi ispod razine mora. Zemlja je zaštićena od vode pomoću sistema nasipa te raznih ustava. Melioracijom tla stvaraju se polderi. Upravno je zemlja podijeljena u dvanaest provincija.

Nizozemska postaje neovisna država za vrijeme Osamdesetogodišnjeg rata (1568-1648) ustankom sjevernih i južnih Niskih Zemalja protiv španjolske vlasti. 1579. dolazi do stvaranja Utrechtške unije na sjeveru čime nastaje novi politički entitet. Aktom od Verlatinghe 1581. godine članice unije formalno deklariraju nezavisnost pod zajedničkim nazivom Republika Sedam Ujedinjenih Niskih Zemalja. Početkom Dvanaestgodišnjeg mira oko 1609. godine zemlja dobiva i međunarodno priznanje dok ju Španjolska priznaje krajem Osamdesetgodišnjeg rata 1648. godine nakon mira u Münsteru. Od 1795. godine se Nizozemska počinje razvijati u nacionalnu državu, isprva kao Ujedinjeno Kraljevstvo Niskih Zemalja 1815. koje se raspada Belgijskom revolucijom 1830. godine. Danas je Nizozemska jedna od najrazvijenijih zemalja i drži deveto mjesto u svijetu u BDP-u po stanovniku (2011) te treće mjesto u ljudskom razvojnom indeksu (2011). Nizozemska ekonomija se većim dijelom zasniva na uslužnome sektoru te međunarodnoj trgovini.

Nizozemska je od 1848. godine parlamentarna demokracija i ustavna monarhija, društveni poredak kod kojeg moć dijele kralj(ica), ministri i parlament. Nizozemska je jedan od suosnivača Evropske unije, NATO saveza te Svjetske trgovinske organizacije. Zajedno sa Belgijom i Luksemburgom sačinjava Benelux. Haag igra veliku međunarodnu ulogu na polju pravosuđa kao lokacija četiriju međunarodnih tribunala i dom Europola.

Olimpijada 1928

IX. Olimpijske igre - Amsterdam 1928 su održane u Amsterdamu. Ovaj grad se kandidovao i za organizatora Igara 1920. i 1924., ali je tu čast dobio tek u trećem pokušaju.

Prvi put utvrđen je obavezni program Igara: atletika, akvatika (plivanje, vaterpolo i skokovi u vodu), boks, mačevanje, gimnastika, streljaštvo, rvanje grčko-rimskim i slobodnim stilom, veslanje, biciklizam, jahanje, jedrenje i dizanje tegova), a domaćin je mogao da po svom izboru uvrsti u program Igara i neke od ovih sportova: fudbal, ragbi, polo, hokej na travi, rukomet, košarka i kajak.

Delegacija Grčke, postojbine Igara prvi put predvodila je povorku u svečanom defileu, a ekipa domaćina Holandije išla je na začelju. To je od tada deo protokola otvaranja Igara. Sportisti iz Azije prvi put osvojili su zlatne medalje – Mikio Oda (Japan) u troskoku, a njegov zemljak Jošijuki Curuta u plivanju na 200 m prsno.

Jugoslavija učestvuje sa 34 takmičara u šest sportova, a najuspešniji su gimnastičari, koji su osvojili (svih) 5 medalja – 1 zlatnu, 1 srebrnu, 3 bronzane.

Parada ponosa

Parada ponosa (poznata i kao povorka ponosa, marš ponosa i festival ponosa), deo godišnje festivalske proslave ponosa LGBT osoba, koja se održava u većim gradovima širom sveta. Pored karnevalske zabave, parade ponosa imaju i politički značaj usmeravanja pažnje javnosti na LGBT ljudska prava.

Većina parada se organizuje sredinom godine, kako bi se održala tradicija obeležavanja Dana ponosa LGBT osoba, ali ih, gledano na svetskom nivou, ima tokom cele godine.

Rembrandt van Rijn

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Leiden, 15.7. 1606. - Amsterdam, 4.10. 1669.) bio je nizozemski barokni slikar; najsnažnija je i najsvestranija ličnost u nizozemskoj umjetnosti 17. stoljeća.

Ostvarivši uspjeh još kao mladi slikar, kasnije godine njegova života obilježila je tragedija financijskih poteškoća. Unatoč tomu, njegove slike i grafike bile su popularne cijeloga njegova života, i njegova reputacija kao slikara ostala je neokaljana te je dvadesetak godina naukovao gotovo sve važnije Nizozemske slikare. Rembrandtova najveća inovativnost se ispoljila u njegovim portretima suvremenika, autoportretima i ilustracijama biblijskih motiva. Njegovi autoportreti tvore jedinstvenu intimnu biografiju u kojoj je umjetnik promatrao sebe bez taštine i potpuno iskreno.U slikarstvu, kao i u grafici, pokazao je iznimno poznavanje klasične ikonografije kojuje preoblikovao kako bi se uklopila u njegovo iskustvo. Tako su njegovi prikazi biblijskih scena sadržavali njegovo poznavanje teksta, asimilaciju klasičnih kompozicija i njegova istraživanja židovske populacije u Amsterdamu. Zbog svog dubokog suosjećanja s ljudskom prirodom često je zvan i „jednim od velikih proroka civilizacije“

Univerzitet u Amsterdamu

Ћирилична верзија

Univerzitet u Amsterdamu je javni univerzitet u nizozemskom glavnom gradu Amsterdamu. Univerzitet je osnovan 1632. godine.

Klimatološki medijani za Amsterdam
Mjesec jan-sij feb-velj mar-ožu apr-tra maj-svi jun-lip jul-srp aug-kol sep-ruj okt-lis nov-stu dec-pro godina
Apsolutni maksimum (°C) 14 16 21 27 29 32 32 34 28 25 18 15 34
Srednji maksimum (°C) 5,4 6,0 9,2 12,4 17,1 19,2 21,4 21,8 18,4 14,1 9,2 6,5 13,4
Srednji minimum (°C) 0,5 0,2 2,4 4,0 7,8 10,4 12,5 12,3 10,2 7,0 3,9 1,9 6,1
Apsolutni minimum (°C) -16 -14 -8 -4 -1 3 4 6 2 -1 -7 -14 -16
Precipitacija (mm) 62 43 59 41 48 68 66 61 82 85 89 75 778
Izvor: Worldweather.org, weatherbase.com

Na drugim jezicima

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.