Эргиэн

Эргиэн эбэтэр атыы-эргиэн — бэйэҕэ наадалаах табаардары (харчыны) ылаары (туһанаары) баар табаарга атастаһыы эбэтэр харчыга атыылааһын, дьон дьарыга. Анаан эргинэр дьону атыыһыт эбэтэр эргиэмсик диэн ааттыыллар.

OldCityJerusalem01 ST 06
АХШ дуоллара

АХШ доллара (United States dollar, бэлиэтэ: $; кода: USD) диэн АХШ валютатын биирдигэ. Бу харчы биирдигэ Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн дойдулар икки ардыларынааҕы атыы-эргиэн сыһыаннарыгар туттуллар тэрил быһыытынан буолбут.

Кумааҕынан $1, $2, $5, $10, $20, $50 уонна $100 сууммалаах харчылар бэчээттэнэллэр, тимиринэн 1¢, 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1. $1=100¢

Кэнники кэмҥэ аан дойду баhаарыгар кинини атын валюталар солбуйа сатыыллар. Холобур, эуро, йена.

Амма улууһа

Амма улууһа диэн Саха Республикатын улууhа. Административнай тэриллии быһыытынан 1911 сыллаахха Сенат ыйааҕынан баар буолбута. Улуус киинэ — Амма.

Баhрейн

Баһрейн Хоруоллуга диэн Перс хомотугар баар арыы-дойду.

Баһрейн, толору ылыныллыбыт аата — Баһрейн королевство (араб. — аль- Баһрейн) — Соҕурулуу-арҕаа Азия Персидскэй хомотун арыытыгар баар государство, саамай кыра арабскай судаарыстыба Баһрейн 3 улахан уонна элбэх кыра арыылара Саудовскэй Араабыйа биэрэктэринэн илин диэки 16 км тайаан сытар; Саудовскэй Араабыйаны кытта, массыына сылдьар муостатынан холбоһор. Королевство сиригэр Манама таһыгар баар Джуффэйргэ Ахис бэһис флотун сүрүн баҕата баар.

Гана

Гана Республиката диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.

Гана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.

Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.

Капитализм

Капитализм диэн экономика системата. Капитализмҥа капитал чааhынай бас билиигэ баар. Үлэ, маллар уонна капитал баhаарга көҥүл атыыланаллар уонна атыылаhыллаллар (көҥүл эргиэн).

Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Күндэйэ (нууччалыы аата Кюндяя), урукку аата Чакыр,Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн Сунтаартан, Бүлүү өрүс нөҥүө 38 км ыраах сытар. Аттынан Мирнэй—Дьокуускай Бүлүү федеральнай суола ааһар (8 км). Сүрүннээн 3 түбэттэн Күндэйэ (Арыы), Элгээн, Харыйалаах турар. Билигин дьон үксэ Күндэйэҕэ бэйэтигэр олорор. Орто оскуола, оҕо саада,культура дьиэтэ, балыыһа, почта, аҕыйах тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар чааһынай тэрилтэлэр, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ бааллар. Нэһилиэнньэтэ 805 киһи (2007 с. туругунан). Омугунан бары сахалар.

Нью Йорк

Нью Йорк (New York City) диэн АХШ ордук улахан куората. Нью Йорк метрополитен сирэ аан дойдуга ордук улаханнарга киирэр. Глобал куорат суолталаах. Аан дойдутааҕы эргиэн, үп, култуура уонна аралдьыйыы киинэ буолар. Холбоһуктаах Нациялар салалталара баар.

Холбоhуктаах Штаттар хотугулуу илинигэр, Атлантик океан кытылыгар турар. Биэс ирээттээх: Бронкс, Бруклин, Манhэттэн, Куинс уонна Стэтен Айлэнд. Олохтоохторун ахсаана 8,274,527, иэнэ 790 км2. Нью Йорк метрополитен сирин олохтоохторун ахсаана 18,815,988 уонна иэнэ 17,400 км2.

2005 сыл көрдөрүүтүнэн, Нью Йорка 170 араас тыл баар уонна олохтоохторун 36% Холбоhуктаах Штаттарга төрөөбөтөх дьон.

Нью Йорку 1624 с. Недерланд Илин Индиятааҕы Компанията эргиэн пуунун быhыытынан туппут. 1664 дылы олохтоох сир Саҥа Амстердам диэн ааттаах эбит. 1785'тэн 1790 дылы Холбоhуктаах Штаттар киин куората буолбут.

Нью Йорк аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр сирдэрдээх: Көҥүл статуята, Уолл Стрит, New York Stock Exchange, Empire State Building уо.д.а.

Нью Йорка араас култуура хамсааhыннара үөскээбиттэрэ, ол ахсааннарыгар Харлем Ренессанса литератураҕа уонна дьоҕурга, абстракт экспрессионизм ойуулааhыҥҥа уонна хип хоп, панк, сальса уонна диско музыкаҕа. Манна Бродуэй театр баар.

Сан Паулу

Сан Паулу (São Paulo) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка ордук улахан куората. Аан дойду түөрт ордук улахан метрополитен сирдэриттэн биирдэстэрэ. Бразилия ордук элбэх олохтоохтордоох Сан Паулу штатын киин куората уонна дойду баайынан бастыҥ куората. Онтон таhынан дойду эргиэн, үп, аралдьыйыы уонна дьоҕур эйгэлэрин биир киинэ.

Олохтоохторун ахсаана 11,105,249 уонна иэнэ 1,523 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.

Саха Сирэ

Саха Сирэ, официальнай аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Республика Саха (Якутия)), Арассыыйа Федерациятын субъега буолар. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Сир ортотунааҕы байҕал

Сир ортотунааҕы байҕал диэн Атлантик океан байҕала, Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар баар. Иэнэ 2.5 млн км².

Сир ортотунааҕы байҕал устун былыр былыргыттан эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Байҕал тула эргиннэрэ былыргы култууралар үөскээбит сирдэрэ буолаллар: Месопотамия, Былыргы Эгипет, Финикия, Картаген, Былыргы Греция, Левант, Былыргы Ром уонна Маурдар.

Сициилийэ

Сици́лия (Сициилийэ) (ит. уонна сиц. Sicilia [siˈtʃiːlja]) — Италия эрэгийиэнэ, иэнэ 25 708 км², олохтоохторун ахсаана 5 мөлүйүөн киһи. Маннык ааттаах арыыттан уонна киниэхэ чугас арыылартан турар: Липар арыылара, Эгад арыылара, Пантеллерия, Устика уонна Пелаг арыылара.

Сир Ортотунаҕы байҕалга (Средиземнэй муораҕа) баар буолан былыр-былыргыттан атыы-эргиэн суолларыгар сытара. Былыргы Греция сорҕото этэ. Цицерон манна баар Сиракузы куораты Былыргы Греция саамай бөдөҥ уонна кэрэ куоратын курдук ойуулаабыта. Биһиги ээрабыт I тыһыынча сылыгар олохтоохторун ахсаана 2 мөлүйүөнтэн тахса этэ, онон планета саамай хойуу киһилээх сиринэн биллэрэ.

Таатта улууһа

Таатта диэн Саха Сирин улууһа. Административнай киинэ — Ытык-Күөл. Кулун тутар 25 күн 1930 сылтан төрүттэммитэ. Сирин иэнэ 19,0 〖км〗^(2 ). Киһитин ахсаана 16,3 тыһ. киһи(2016). Киһи ортоку олорор сааһа 30 саас.

Тайлаан

Тайлаан Хоруоллуга (тай. ราชอาณาจักรไทย Ratcha Anachak Thai) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Лаостуун уонна Мьянмардыын хоту, Камбодьалыын илин, Тайлаан хомотунуун уонна Малайзиялыын соҕуруу уонна Андаман байҕалыныын арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората Баҥкок. Дойду политика, эргиэн, индустрия уонна култуура кииннэрэ буолар.

Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% тайдар, 10% кытайдар уонна 3% малайдар. Атын омуктар моннар, кhмердар уонна хайаларга олорор биистэр. Дойду ил тыла тай тыла.

Тайлаан сүрүн итэҕэлэ буддизм. Үгэс уонна култуура өттүнэн Индия, Кытай уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан.

Танзания

Танзания Холбоhуктаах Республиката (суаhили: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения уонна Уганда хоту, Руанда, Бурунди уонна Конго Демократ Республиката арҕаа, Замбия, Малауи уонна Мозамбик соҕуруу. Илин Индия океана баар.

Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар республика. 1996 с. ыла дойду киин куората Додома, ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ Дар эс Салаам.

Торонто

Торонто (Toronto) диэн Канада ордук улахан куората уонна Онтарио улуус киинэ. Онтарио күөл хотугулуу арҕаа кытылыгар турар. Куоракка бэйэтигэр 2.5 млн киhи олорор. Улахан Торонто сирин киинэ. Соҕуруу Онтарио олохтоох регионыгар киирсэр. Онно 8.1 млн киhи олорор (дойду олохтоохторун 25%).

Канада экономикатын киинэ буоларын быhыытынан, Торонто глобал куорат буолар уонна аан дойду бастыҥ үп кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр. Торонто экономикатын сайдыылаах сектордарынан буолаллар үп, эргиэн сервистара, телекоммуникациялар, аэрокосмонаутика, транспорт, масс медиа, дьоҕур, киинэ, телевидение оҥоhуута, бичик таhаарыы, софтуэр, медицина чинчийиилэрэ, үөрэҕирии, туризм уонна спорт индустриялара. Канада сүрүн компанияларын салалталарын ыстааптара бааллар.

Торонтоҕа араас элбэх омук олорор. Иммиграннар ахсааннара элбэх.

Харчы

Харчы диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов

Хоҥ Коҥ

Хоҥ Коҥ (кыт. 香港, ааҥл. Hong Kong, кант. Heūnggóng, Һөҥгоҥ, пут. Сяҥгаҥ), официаллык Хоҥ Коҥ Анал Административ Региона, диэн Чөмчүүк өрүс Соҕуруу Кытай байҕалыгар түһүүтүгэр турар куорат/территория. Олохтоохторун ахсаана 6.9 млн.

Эргиэн порт быhыытынан үөскээбитэ. 1842 с. Холбоhуктаах Хоруоллук бас билэр территорията буолбута. 1997 с. Кытайга суверенитетыгар төннүбүтэ. Макаулуун Кытай анал административ региона суолталаах. Аутономиялаах, бэйэ салалталаах уонна күүстээх капиталист экономикалаах.

Хоҥ Коҥ аан дойду үп кииннэриттэн биирдэстэрэ, сүрүн эргинии уонна култуура түмүгэ. Арҕаа уонна Илин цивилизациялар булкаастара. Ол олохтоох аска, киинэҕэ, музыкаҕа уонна бүтүннүү дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр.

Швейцария

Швейцария (официаллык Швейцария Конфедерацията) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.

Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.

Эуропа Холбоhуга

Эуропа Холбоhуга (ЭУ) диэн 28 Эуропа иллэрин политика уонна экономика холбоhуктара. 1992 олунньутугар ылыллыбыт Маастрихт Үлэҕинэн тэриллибитэ (1993 сэтинньитигэр чахчылаах буолбута). 500 млн олорооччулардаах, ЭУ номинал брутто аан дойду оҥоhугун 30% (16.8 трлн $) таhаарар.

ЭУ бары кыттааччы иллэрин сокуоннарын системаларын биир стандартаан соҕотох баhаар тэрийбитэ, кини Түөрт Көҥүлү мэктиэлиир. Кини бүтүн эргиэн, агрикултуура, балыктааhын уонна регионнааҕы сайдыы политикаларын өйүүр. Уон алта кыттааччы дойду эуро диэн бүтүн валютаны ылыммыттара. ЭУ сүүрбэ биир дойдута NATO кыттааччылара. ЭУ Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыылаах дойдуларын (ол ахсааныгар ЭУ'тыгар киирбэт дойдулар) икки ардыларыгар пааспор контролын эhиитигэр улахан оруолу оонньообута.

ЭУ омуктар икки ардыларынааҕы дьаhалта уонна супранационализм булкаас систематынан үлэлиир. Сүрүн институттара уонна органнара: Эуропа Комиссията, Эуропа Парламена, Эуропа Холбоhугун Сүбэтэ, Эуропа Сүбэтэ, Эуропа Кырдьыктабыл Суута уонна Эуропа Киин Баана. ЭУ олорооччулара Парламены хас биэс сыл аайы талаллар.

Билиҥҥи ЭУ 1951 алта дойду тэрийбит Эуропа чох уонна ыстаал холбоhуттан уонна 1957 Ром Үлэҕиттэн төрүөттээх. Онтон ыла холбоhук саҥа дойдулар киниэхэ кыттыhаннар улааппыт уонна саҥа политика эйгэлэрэ уонна институттар эбиллибиттэр.

Атын омук тылынан

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.